Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Tweede Wereldoorlog: Verzet in Nederland

Het verzet in Nederland is de verzamelnaam voor alle personen en groeperingen die in 1940-1945 op de een of andere manier weerstand boden aan de Duitse bezetter. Er zijn verschillende vormen van verzet te onderscheiden: passief tegenover actief; openlijk tegenover ondergronds; gewelddadig tegenover niet-gewelddadig. De meest voorkomende vorm in Nederland was actief, ondergronds, niet-gewelddadig verzet: de illegale pers, hulp aan onderduikers, inlichtingenwerk voor de Nederlandse regering in Londen. Uiteraard werd tijdens de oorlog geen ledenbestand van het verzet bijgehouden. Het is niet zo eenvoudig om over individuele verzetsmensen informatie te vinden.

Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie heeft veel gegevens over het verzet, zie www.niod.nl/nl/vraag-en-antwoord/heeft-het-niod-informatie-over-het-verzet-nederland 
U vindt hier ook verwijzingen naar andere instellingen.

Wat is er bij het Nationaal Archief

  1. Archief Binnenlandse Strijdkrachten
  2. Verzetsmensen genoemd in CABR dossiers van daders
  3. Oorlogsonderscheidingen
  4. Oranjehotel: 'Dodenboeken' digitaal
  5. Overig

Deze archiefbestanden zijn deels openbaar, deels beperkt openbaar.

Inventarisnummers uit openbare archieven kunt u zelf van te voren voor inzage in de studiezaal reserveren, of u kunt ze tijdens uw bezoek aanvragen.

Beperkt openbare archieven zijn niet zonder meer ter inzage. U kunt in ieder geval niet zelf inventarisnummers reserveren. Soms kan het inventarisnummer, uitsluitend tijdens uw bezoek, door de dienstdoende inlichtingenmedewerker in de studiezaal worden aangevraagd. In andere gevallen is een voorafgaand verzoek per e-mail en het in een later stadium maken van een afspraak, een vereiste.
In alle gevallen geldt dat er van beperkt openbare archiefstukken géén reproducties kunnen worden gemaakt. U kunt bij dit onderzoek in de studiezaal aantekeningen maken/uw laptop gebruiken.

   

1. Binnenlandse Strijdkrachten

Archief Ordedienst en Binnenlandse Strijdkrachten (BS), archiefinventaris 2.13.137

Een beperkt openbaar onderdeel van het archief BS zijn de P-dossiers oftewel personeelsdossiertjes van personen die in dienst zijn geweest van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (en het Militair Gezag), inventarisnummers 1918-4823. Het betreft vaak personen die in het verzet gezeten hebben. U kunt een verzoek indienen per e-mail. Wij gaan dan kosteloos op zoek of er van de door u gezochte persoon in deze serie een dossiertje aanwezig is. Uw verzoek dient de volgende gegevens te bevatten:

  • Naam plus volledige voornamen van de betrokkene
  • Zijn of haar geboortedatum
  • Een bewijs van overlijden als het gaat om iemand die korter dan 100 jaar geleden is geboren: een scan of fotokopie van de rouwkaart, overlijdensakte, bidprentje, foto van (duidelijke tekst op) grafsteen, etc.

Een link naar de vermelding van overlijden op een genealogische website kunnen wij helaas niet als bewijs accepteren.

U krijgt binnen maximaal 6 weken onze reactie. Wordt er een personeelsdossiertje aangetroffen, dan maken wij kosteloos scans die per e-mail aan u verstuurd worden (of eventueel fotokopieën per post).
Let op: de regel bij het Nationaal Archief is dat er geen reproducties uit beperkt openbare archieven gemaakt worden. Het desondanks leveren van reproducties van de personeelsdossiertjes is een uitzondering en geldt niet voor de overige beperkt openbare bestanden genoemd in dit infoblad.

Personeelsdossiertje BS van uzelf

Wij hebben nodig 1. uw schriftelijke verzoek (met handtekening) 2. een kopie van uw identiteitsbewijs 3. opgave van uw e-mailadres.

personeelsdossiertje BS van iemand anders die nog in leven is

Wij hebben nodig 1. de toestemming per brief van de betrokkene, met zijn handtekening, waarin hij u met name noemt 2. een kopie van zijn identiteitsbewijs 3. een kopie van uw eigen identiteitsbewijs 4. opgave van uw e-mailadres.

Wat kunt u aantreffen in een personeelsdossiertje:

Registratieformulieren, uitbetalingslijsten, incidenteel gegevens over een onderscheiding. Zelden of nooit gegevens over verzetsactiviteiten.
Heeft u tevoren helemaal geen gegevens over de gezochte verzetsdeelnemer, dan zal de informatie vermoedelijk welkom zijn. Maar weet u al iets meer, dan kan de inhoud van een personeelsdossiertje teleurstellend zijn door de beperktheid van de informatie.

Wat kunt u zelf nog doen met het archief Binnenlandse Strijdkrachten

  • A - U kunt de archiefinventaris doorkijken of er mogelijk nog stukken voor u van belang kunnen zijn.
    Archief Ordedienst en Binnenlandse Strijdkrachten (BS), archiefinventaris 2.13.137
    De inventaris is digitaal, de stukken die in deze inventaris beschreven staan zijn dat niet. Deze kunnen in onze studiezaal aangevraagd en bekeken worden. Het archief is – met uitzondering dus van de personeelsdossiertjes inv.nrs. 1918-4823 – nagenoeg geheel openbaar.
        
  • B - U kunt zoeken in de digitale index op onze site:
    Defensie: Collectie Binnenlandse Strijdkrachten
    U kunt hierin op naam (of op trefwoord) zoeken. Er wordt verwezen naar inventarisnummers uit de serie 469-846 van het archief Binnenlandse Strijdkrachten. Deze inventarisnummers zijn openbaar.
        
  • C - Er is ook nog een aanvullend bestand: Collectie BRIOP, gevormd uit archieven van de Ordedienst, Binnenlandse Strijdkrachten, Militair Gezag etc., zie de archiefinventaris 2.13.208 
    Bekijkt u de inhoudsopgave op blz. 3-8: stukken zijn op Gewest geordend.
    Ziet u een beschrijving van stukken die mogelijk voor u interessant kunnen zijn maar die beperkt openbaar zijn? Geef het inventarisnummer, met de persoonsgegevens van de betrokkene en de reden van uw verzoek, per e-mail door aan het Nationaal Archief.
        

2. Database verzetsmensen in cabr-dossiers

Is de betrokken verzetsdeelnemer (verraden en) gearresteerd? Dan kan hij voorkomen in de database Verzetsslachtoffers Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging. Een aantal persoonsdossiers van daders in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging is hiervoor doorgekeken op namen van slachtoffers en deze namen zijn in een database verwerkt die niet voor u ter inzage is. Als u per e-mail aan ons doorgeeft

  • Naam en voornamen van de verzetsman/vrouw
  • Geboortedatum
  • Een bewijs van overlijden indien korter dan 100 jaar geleden geboren

dan laten wij u het resultaat binnen maximaal 4-6 weken weten. Is dit positief, dan kunt u na afspraak het dossier van de dader komen bekijken. Het zijn vaak dikke dossiers zodat zoeken u tijd zal kosten. Niet altijd met veel resultaat: soms alleen maar de naam van het verzetsslachtoffer naar wie u op zoek bent. Maar soms met meer bijzonderheden over de verzetsman/vrouw en de arrestatie.

   

3. Oorlogsonderscheidingen

Kabinet der Koningin

Als de onderscheiding bij Koninklijk Besluit is toegekend kan dit KB, met als bijlage de ministeriële voordracht, in de studiezaal van het Nationaal Archief worden bekeken. De KB’s zijn onderdeel van het archief Kabinet der Koningin, archiefinventaris 2.02.20. Als u de datum (en bij voorkeur ook het dagnummer) van het KB weet, kan het inventarisnummer meteen bepaald worden. Zo niet, dan dient u eerst een of meer naamklappers aan te vragen uit de serie inventarisnummers die begint met 13334. De datum en nummer van het KB worden meteen al bij de persoonsnaam in de naamklapper vermeld.

Aanvragen voor inzage van deze Koninklijke Besluiten in de studiezaal kunnen alleen gedaan worden door de medewerker van de informatiebalie, tijdens uw bezoek. Dit geldt ook voor het aanvragen van de naamklappers als de datum van het KB u niet bekend is.
Er mogen geen reproducties gemaakt worden van KB’s die van recenter datum zijn dan mei 1945.

Een voorbeeld van een onderscheiding, toegekend bij KB, is het Verzetskruis.
Zie voor namen, met de datum en het dagnummer van het Koninklijk Besluit
nl.wikipedia.org/wiki/Verzetskruis

Let op: als een onderscheiding ingesteld is bij Koninklijk Besluit wil dat niet zeggen dat het ook toegekend werd bij KB. Een voorbeeld hiervan is het verzetsherdenkingskruis. U vindt de toekenningen niet bij de Koninklijke Besluiten.
Zie www.niod.nl/nl/vraag-en-antwoord/heeft-het-niod-informatie-over-het-verzet-nederland

Oorlogsonderscheidingen voor het Koopvaardij- en Luchtvaartpersoneel 1940-1975

Archief Oorlogsonderscheidingen voor het Koopvaardij- en Luchtvaartpersoneel 1940-1975, archiefinventaris 2.16.32
Archief is openbaar.

Ministerie van Defensie, Fonds Onderscheidingen 1940-1986

Archief Ministerie van Defensie, Fonds Onderscheidingen 1940-1986, archiefinventaris 2.13.184
Archief is deels beperkt openbaar. De beperkt openbare inventarisnummers kunnen in de studiezaal, uitsluitend tijdens uw bezoek, door de medewerker van de informatiebalie worden aangevraagd.

   

4. Oranjehotel

Zoek op naam in de gedigitaliseerde Dodenboeken van het Oranjehotel
Hierin persoonsgegevens en foto’s van gevangenen in de gevangenis Scheveningen die de oorlog niet overleefd hebben.
Het Nationaal Archief heeft uitsluitend de Dodenboeken. Het eigenlijke archief van de gevangenis Oranjehotel (dit is een Duits archiefbestand) is niet bij ons. Het NIOD kan u informatie geven over wat er van dit archief bewaard is gebleven.


5. Overig

Ook het Rode Kruis kan een dossier van de verzetsdeelnemer hebben, voor zover hij in een concentratiekamp in het buitenland terecht is gekomen. Neemt u contact op via oorlogsnazorg@redcross.nl 

zie ook nog de uitgave van het Nationaal Archief:
De Oorlogsgids, Hoofdstuk 14 Waar kan ik gegevens vinden over verzet en verzetslieden

Ook lokale historische verenigingen/gemeentelijke archiefdiensten kunnen een goede bron zijn voor informatie over verzet.

Voor Engelandvaarders zie de onderzoeksgids Engelandvaarders

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in