gahetNA in het Nationaal Archief

Opvarenden van de VOC

De Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) werd opgericht in 1602. De Compagnie ontving van de Staten-Generaal een handelsmonopolie voor het gebied gelegen ten oosten van de Kaap de Goede Hoop tot Straat Magelan. De organisatie van de VOC in de Republiek was gedecentraliseerd. Er waren zes bestuurlijke en administratieve eenheden die bekend stonden als de Kamers: deze bevonden zich in Amsterdam, Middelburg, Delft, Rotterdam, Hoorn en Enkhuizen. Het hoogste gezag van de VOC berustte bij de Heren XVII, die door de zes Kamers werden gekozen.

Elke Kamer van de VOC voerde een eigen personeelsadministratie, maar wel volgens centraal vastgestelde regels. De basis van de salarisadministratie is het scheepssoldijboek, waarin de personalia en salarisgegevens van alle betaalde opvarenden van elk VOC-schip werden genoteerd. De gegevens zijn per werknemer genoteerd en de salarisrekening opent met de datum waarop het schip de rede verlaat. De rekening sluit met de uitbetaling, bij het einde van het dienstverband, van wat de opvarende of zijn rechthebbenden nog tegoed hebben van de VOC. In 1795 werd de VOC opgeheven.

Hoe ga ik te werk?

U begint uw onderzoek in de index op de VOC-opvarenden. Hier vult u de naam in van de degene die u zoekt. Wanneer u op de gevonden persoon klikt, krijgt u informatie over de schepen waarop de gezochte persoon voer, de functie die hij vervulde en van wanneer tot wanneer hij in dienst was. Daarbij vindt u ook het inventaris- en folionummer van de inschrijving in de salarisadministratie. U kunt dit stuk aanvragen in de studiezaal van het Nationaal Archief.

Voorbeeld

U zoekt in de database VOC-opvarenden naar Cornelis Hoogeveen uit Delft.
Uit de gegevens blijkt dat hij in 1702 in dienst kwam als bootsgezel en op het schip Wateringen voer. Ook vindt u dat hij in 1704 in Azië is overleden. Deze informatie is afkomstig uit inventarisnummer 13879 van het VOC-archief en het folionummer dat wordt genoemd is 81.

Om de originele inschrijving te zien vraagt u aan met de computer:
Archiefinventaris 1.04.02
Inventarisnummer 13879

Zodra het stuk aan u is overhandigd zoekt u folionummer (paginanummer) 81 op en vindt u daar de inschrijving van Cornelis Hoogeveen in de salarisadministratie.

Wanneer u liever zelf, zonder gebruik te maken van de index, onderzoek wilt doen in de salarisadministratie van de VOC, kunt u gebruik maken van de uitgebreide uitleg Zoeken in de salarisadministratie in het archief van de VOC

Andere bronnen

Voor meer informatie over de VOC verwijzen wij u graag naar de volgende boeken en websites:

Literatuur

  • Beschryvinge van de Oostindische compagnie door de advocaat van de VOC Pieter van Dam Rijks Geschiedkundige Publicatiën (RGP) grote serie, nummers 63, 68, 74, 76, 83, 87, 96.
  • Dutch-Asiatic Shipping RGP grote serie nummers 166 en 167. Overzicht van scheepsreizen van de VOC en voorcompagnieën tussen Nederland en Azië en de Kaap, vice versa, 1595-1795. Dit werk geeft géén informatie over het gebruik van VOC-schepen op de inter-Aziatische routes. Voor een inleiding op deze overzichten zie RGP nummer 165.
  • Generale Missiven van GG&R aan Heren XVII 1610-1737 RGP grote serie nummers 104, 112, 125, 134, 150, 159, 164, 193, 205. In het algemeen tweemaal per jaar verzonden grote over¬zichten omtrent het reilen en zeilen van het VOC-bedrijf in Indië.
    Bovengenoemde publicaties zijn alle voorzien van indices op persoons- en scheepsnamen.
  • Lequin, F , Het personeel van de Verenigde Oostindische Compagnie in Azië in de achttiende eeuw, meer in het bijzonder in de vesting Bengalen, 1982. S12 D 21C
  • Schouwenburg, K.L. van, Het personeel op de schepen van de Kamer Delft der VOC in de eerste helft der 18e eeuw, Tijdschrift voor zeegeschiedenis, jaargang 7, 1988, 76-93. Bibliotheek V1032
  • Schouwenburg, K.L. van, Het personeel op de schepen van de Kamer Delft der VOC in de tweede helft der 18e eeuw, Tijdschrift voor zeegeschiedenis, jaargang 8, 1989, 179-186. Bibliotheek V1032

Websites

  • Huygens ING
    Op de site van het Huygens ING zijn de publicaties van het ING over de VOC te vinden. Daarbij treft u onder andere een on-line raadpleegbaar glossarium van VOC termen aan.
  • VOC-Kenniscentrum
    Site van het Koninklijk Instituut voor Taal Land en Volkenkunde (KITLV) met uitgebreide informatie over verschillende aspecten van de VOC.
  • TANAP
    Project: "Towards A New Age of Partnership" (TANAP). Dit is een project om wereldwijd de VOC-archieven beter te bewaren en toegankelijk te maken. Op deze site vindt u onder andere uitgebreide informatie over de diverse VOC-archieven en verwijzing naar literatuur.

Zoeken in de salarisadministratie in het archief van de VOC

Bij het onderzoek naar een VOC-dienaar gaat men uit van drie secties uit het VOC-archief (1.04.02), die één samenhangend geheel vormen:

  • De generale land- en zeemonsterrollen
  • De scheepssoldijboeken
  • De rollen der gekwalificeerde civiele en militaire dienaren

De vermelding in de monsterrollen van de naam van het schip waarmee de dienaar in Indië arriveerde, is de onmisbare schakel met de scheepssoldijboeken; de vermelding van de plaats van werkzaamheid (een VOC-vestiging of een Compagnieschip op de inter-Aziatische route) is de onmisbare schakel met de rollen van gekwalificeerden.

De generale land- en zeemonsterrollen (1691-1791)

Bij de VOC werd onder een monsterrol verstaan een schriftelijke, jaarlijkse (ultimo juni) opgave van het gehele land- en zeepersoneel in Indië. Iedere dienaar werd hierin met name genoemd. Alle vestigingen in Azië, maar ook de Kaap zonden hun eigen monsterrol naar Batavia. In Batavia werden deze rollen tot één generale monsterrol herschreven, welke als zogenoemde “slaper” in het VOC-archief te Batavia bleef berusten. Van deze slaper werden zes afschriften gemaakt, bestemd voor de zes Kamers in de Republiek. Alleen de rollen van de Kamers uit Zeeland en Amsterdam zijn bewaard gebleven.

Monsterrollen Kamers Amsterdam en Zeeland

KamerPeriodeArchiefinventarisnummer
Amsterdam1720-17915168-5239
Zeeland1691-179111534-11820

Bij onderzoek vóór 1720 moet men dus de rollen van de Kamer Zeeland raadplegen; na 1720 zijn de beide Kamers mogelijk (de inhoud is immers identiek). Het is echter aan te bevelen om die van Amsterdam te gebruiken (de banden van Zeeland zijn minder handelbaar en bovendien hield Zeeland de landmonsterrollen en zeemonsterrollen tot en met 1779 gescheiden). De monsterrollen van 1790 en 1791 zijn zeer onvolledig. Voor de jaren 1792 - 1795 zijn geen monsterrollen bewaard gebleven.
In een monsterrol vindt men van een opvarende:

  1. Voornaam en familienaam 
  2. Geboorteplaats of plaats van herkomst
  3. Rang in het jaar waarop de rol betrekking heeft (“presente qualiteyt”)
  4. Jaar van aankomst in de Oost
  5. Naam van het schip waarmee hij in de Oost arriveerde (soms staat op deze plaats de vermelding “in dienst” d.w.z. dat de dienaar in Indië is geboren of buiten VOC-dienst in Indië is gearriveerd).
  6. Rang bij indiensttreding bij de VOC
  7. Kamer van indiensttreding

Scheepssoldijboeken (1633-1795)

Uit de monsterrollen blijkt wat de naam is van het VOC-schip, waarmee men in Indië arriveerde. Dit gegeven geeft vervolgens toegang tot de scheepssoldijboeken. De opvarenden van ieder VOC-schip van Nederland naar de Oost werden geregistreerd in een apart boek, het scheepssoldijboek, dat bij één bepaald schip behoorde en ook de naam van dat schip droeg. Er werden twee identieke exemplaren gemaakt. Het eerste werd na aankomst van het schip in het VOC-archief te Batavia gedeponeerd; het tweede werd naar het vaderland naar de desbetreffende Kamer gezonden. Tijdens de reis had het scheepssoldijboek het karakter van een scheepsmonsterrol, na aankomst echter werd iedere mutatie van een dienaar bijgeschreven (d.w.z. overplaatsing van de ene vestiging naar de andere, van het ene inter-Aziatische schip naar het andere). De centrale personeelsadministratie te Batavia bracht de verschillende Kamers jaarlijks op de hoogte van deze mutaties. Aan het begin van het scheepssoldijboek is een z.g. “alphabet” of register op voornamen te vinden (niet alfabetisch-lexicografisch en niet altijd betrouwbaar). De collectie scheepssoldijboeken van alle zes Kamers telt 2991 banden; slechts 198 daarvan betreffen de 17e eeuw, en dan nog wel in hoofdzaak de laatste 30 jaar. De scheepssoldijboeken van ruim 90% van de in de 18e eeuw uitgevaren schepen zijn bewaard gebleven.
Archiefinventaris 1.04.13 bevat een opsomming van de scheepssoldijboeken van alle kamers
In de index (vanaf blz. 529) achter in de archiefinventaris op het VOC-archief zijn de scheepsnamen als trefwoord opgenomen.

De scheepssoldijboeken van Delft (inventarisnummers 13876-14080) , Rotterdam (inventarisnummers 14101-14296) en Zeeland (inventarisnummers 12672-12928) zijn verfilmd. De microfiches zijn te raadplegen in de studiezaal van het Centraal Bureau voor Genealogie.

In een scheepssoldijboek staan in een debet en credit kolom de volgende gegevens betreffende een opvarende:

  1. Voornaam en familienaam
  2. Plaats van herkomst 
  3. Rang bij indiensttreding 
  4. Gage 
  5. Duur reis naar Indië 
  6. Eventuele vermelding betreffende het maken van een testament of een “maandceel” 
  7. Eventuele kosten uitrusting of eventuele uitkeringen door de VOC in de Republiek aan familie, laatste uitkering aan de opvarende, overlijdensdatum, of vertrekdatum uit Indië,

In de archiefinventaris (1.04.02) staat op blz. 113 de lay-out van een pagina uit een scheepssoldijboek weergegeven, met een toelichting op de inhoud van de diverse kolommen.

Rollen der gekwalificeerde civiele en militaire opvarenden

Uit het scheepssoldijboek of de monsterrol blijkt op welke plaatsen een landpersoneelslid werkzaam is geweest. Dit gegeven geeft toegang tot de rollen der gekwalificeerde civiele en militaire dienaren (gekwalificeerd civiel is vanaf de rang van “jong assistent”, gekwalificeerd militair vanaf de rang van sergeant). Jaarlijks (in het algemeen gedateerd ultimo juni) zonden alle vestigingen in Azië hun opgave van gekwalificeerde civiele en militaire dienaren naar Batavia. Daar werden deze opgaven herschreven tot twee gescheiden opgaven, één voor de civiele en één voor de militaire gekwalificeerden, en naar de Kamers in de Republiek gezonden. Alleen de rollen van de Kamers Amsterdam en Zeeland zijn bewaard gebleven.

Rollen der gekwalificeerde civiele en militaire opvarenden

KamerPeriodeArchiefinventarisnummer
Amsterdam1720-17895240-5261
Zeeland1699-179111821-11928


Net zoals het geval is bij de generale monsterrollen is de reeks van Kamer Amsterdam hanteerbaarder dan die uit het archief van Kamer Zeeland. Behalve gegevens die ook al vermeld staan in de monsterrollen, zoals rang en gage in het jaar van registratie, geven de rollen der gekwalificeerden nog als extra informatie de voorgaande gekwalificeerde rangen + gages + jaren van bevordering; door wie bevorderd.

Betaalrollen van de opvarenden op voor de Kamer Zeeland uitgevaren schepen (1703-1794), inventarisnummers 11959 -12109. De rollen zijn per schip geordend en betreffen de uitbetaling van twee maanden gage, het zogenaamde handgeld, aan soldaten en matrozen die ter ontvangst hun handtekening plaatsten.

Verzoekboeken van matrozen en soldaten, bestemd voor schepen van Kamer Zeeland (1671-1794), inventarisnummers 12227-12321. De verzoekboeken betreffen de officiële verzoeken aan de Bewindhebbers van Kamer Zeeland gedaan door matrozen en soldaten om tijdens hun afwezigheid aan nader te noemen personen uitbetalingen te doen. Onder deze verzoeken plaatsten de verzoekers hun handtekening.

Collectie Oost-Indische testamenten (1698-1807), inventarisnummers 6847-6897
Deze collectie, bevat kopieën van testamenten die in Azië zijn opgesteld en tevens werden geregistreerd in de weeskamer te Batavia (ook al vond het feitelijk passeren van het testament elders plaats).
Deze collectie is voorzien van een klapper op familienaam (archiefinventaris 1.04.14)

Tenslotte kan nog worden verwezen naar een index op VOC-dienaren (archiefinventaris 1.04.23) in de eerste helft van de 17e eeuw. Dit is een karthoteek bevattende handgeschreven fiches, alfabetisch geordend op naam /patroniem met verwijzingen naar vermeldingen en/of gegevens betreffende deze dienaren. Het betreffen hoofdzakelijk dienaren in de hogere rangen.

Termen:

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in