Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Oorlogsarchief Nederlandse Rode Kruis

In 1909 krijgt het Nederlandse Rode Kruis van de overheid de taak berichten over te brengen over gesneuvelde soldaten, gewonden en krijgsgevangenen in oorlogstijd. In de Tweede Wereldoorlog wordt bij het Rode Kruis het Informatiebureau opgericht om vermiste Nederlandse burgers op te sporen en daarover informatie te geven. Het gaat om Joden, Sinti en Roma, politieke gevangenen, militairen, geïnterneerden en krijgsgevangenen in Nederlands-Indië en Nederlanders die vanwege de Arbeitseinsatz in Duitsland moesten werken. Na 1945 houdt het Informatiebureau zich bezig met onderzoek naar vermiste personen tijdens de oorlog. Deze werkzaamheden laten een oorlogsarchief na van 1,3 km. Bijna de helft daarvan bestaat uit persoonsdossiers die gaan over  1,5 miljoen mensen. 

Wat heb ik nodig voordat ik het onderzoek kan starten?

Het belangrijkste wat u moet weten voor raadpleging van de Rode Kruis archieven is de volledige naam en geboortedatum van de persoon naar wie u onderzoek wil doen. Met deze gegevens kan het Nationaal Archief vooronderzoek voor u uitvoeren. Alleen medewerkers van het Nationaal archief kunnen dit vooronderzoek doen. Om het vooronderzoek in gang te zetten dient u een inzageverzoek in.

Inzageverzoek tot Rode Kruis archieven

Voor bestudering van de dossiers van het Rode Kruis is vooronderzoek nodig omdat het archief beperkt openbaar is. Deze beperking heeft te maken met de bescherming van de privacy van mogelijk nog levende personen die in de dossiers kunnen voorkomen. 

Om inzage te krijgen in de Rode Kruis archieven dient u een verzoek in via:

het webformulier Aanvraag van informatie uit het Rode Kruis oorlogsarchief

of via info@nationaalarchief.nl of u stuurt een brief naar: 

Nationaal Archief
afd. Dienstverlening
Postbus 90520
2509 LM  Den Haag 

In uw verzoek neemt u de volgende gegevens op:

  • naam van de persoon (of personen) naar wie u onderzoek wilt doen, met volledige voornamen;
  • zijn of haar geboortedatum en bij voorkeur ook de geboorteplaats;
  • woonplaats van de betrokkene gedurende de oorlogsjaren (indien bekend);
  • uw naam en contactgegevens en bij voorkeur ook een e-mailadres;
  • bewijs van overlijden van de betrokkene als hij/zij korter dan 100 jaar geleden is geboren; wanneer hij/zij nog in leven is: toestemming van betrokkene.

U mag altijd extra bijzonderheden toevoegen aan uw inzageverzoek. Bijvoorbeeld het beroep van de betrokkene of andere informatie. 

Wanneer uw verzoek bij het Nationaal Archief is binnengekomen, ontvangt u hiervan een bevestiging.

Wanneer de persoon van wie u het dossier wilt inzien geboren is vóór 1 januari 1919, hoeft u geen bewijs van overlijden mee te sturen.

Wanneer de betreffende persoon geboren is ná 1 januari 1919, moet u wel een overlijdensbewijs meesturen. We begrijpen dat dit wellicht als pijnlijk kan worden ervaren, maar in verband met de privacy van mogelijk nog levenden personen moeten wij u vriendelijk verzoeken een bewijs van overlijden te overleggen. 

Een vermelding op www.joodsmonument.nl of oorlogsgravenstichting.nl is voldoende. U kunt een link naar de persoon meesturen. 

Mocht de door u gezochte persoon niet voorkomen op bovenstaande websites dan verzoeken wij u een scan van één van onderstaande documenten te sturen:

  • Uittreksel overlijdensregister
  • Kopie van de persoonskaart (aan te vragen via www.cbg.nl)
  • Rouwkaart
  • Bidprentje
  • Leesbare foto van de grafsteen

Als iemand u toestemming wil geven om zijn of haar eigen dossier in te zien, is een schriftelijke verklaring nodig. Deze verklaring moet ondertekend zijn. Daarnaast is ook een kopie van een legitimatiebewijs van de betrokkene nodig. De handtekening moet duidelijk zichtbaar zijn op deze kopie. U stuurt de toestemmingsverklaring en de kopie van het legitimatiebewijs mee met uw inzageverzoek.

Welke gegevens vindt u in de verschillende soorten archiefstukken?

De persoonlijke documenten en dossiers in het Oorlogsarchief geven een indringend beeld van de gevolgen van het geweld door het naziregime en de Japanners. Het Oorlogsarchief telt circa 50 deelcollecties waaronder kampadministraties, deportatielijsten en repatriërings(boot)lijsten uit Nederlands-Indië. Er kunnen hierdoor documenten uit meerdere collecties afkomstig zijn.

Per categorie zullen de dossiers verschillen. Vooral in persoonsdossiers kunnen persoonlijke gegevens zoals brieven uit de bezettingstijd voorkomen. Hiernaast kunnen in deze dossiers administratiepapieren over de internering zitten. 

Zijn de Rode Kruis archieven toegankelijk voor wetenschappelijk onderzoek?

Wilt u dossiers uit de Rode Kruis Archieven raadplegen voor wetenschappelijk onderzoek? Als u op zoek bent naar informatie over een specifieke persoon of personen dan gaat dat gewoon volgens het inzageverzoek in deze zoekhulp. Als u geen onderzoek doet naar een specifieke persoon of personen dan kunt u natuurlijk van tevoren geen overlijdensbewijzen of toestemmingsverklaringen indienen. In dat geval kunt u inzage krijgen op basis van een onderzoeksopzet. Voor informatie over de onderzoeksopzet, zie de zoekhulp Inzage in beperkt openbaar archief.

Let op! Het archief wordt momenteel nog bewerkt. Hierdoor is er beperkte capaciteit aanwezig om aanvragen te behandelen. We gaan graag met u in gesprek over de mogelijkheden.

De oprichting en werkzaamheden van het Informatiebureau door het Nederlandse Rode Kruis tijdens WOII

Op 19 juli 1867 werd het Nederlandse Rode Kruis (NRK) opgericht. In 1909 kreeg het NRK bij Koninklijk Besluit een nieuwe opdracht: in geval van mobilisatie moest het NRK een informatiebureau voor zieken en gewonden inrichten.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog voerde het Informatiebureau (IB) voor de eerste keer de werkzaamheden van zijn oorlogstaak uit. Allereerst bestond deze taak uit het inwinnen en uitwisselen van informatie over militairen, krijgsgevangenen en geïnterneerden. Daarnaast had het IB de taak hulppakketten van verwanten naar krijgsgevangenen te verzenden.

De taak van het IB is in de loop der jaren uitgebreid en vastgelegd in art. 77 van de Conventie van Genève 1929.

Door de groeiende internationale spanningen werd op 29 augustus 1939 het IB opnieuw actief. Vanaf het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog namen de werkzaamheden van het IB explosief toe. Het IB richtte zich op militairen, maar er bleek ook behoefte aan informatie over burgers. Daarom werden in juni 1940 het Correspondentiebureau en de Inlichtingendienst voor Burgers opgericht. Deze diensten stonden los van het IB, maar waren wel nauw met elkaar verbonden.

Relevante informatie in verwante archieven

  • 2.09.09 Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), dossiers over personen die na de oorlog met de bijzondere rechtspleging te maken kregen.
  • 2.09.16 Nederlands Beheersinstituut (NBI),  beheerde vermogens van onder andere politieke delinquenten.
  • 2.09.42.01 Stichting Politieke Delinquenten (STPD), over reclasseringsactiviteiten voor vrijgelaten politieke delinquenten en met controle op de naleving van de voorwaarden bij voorwaardelijke vrijlatingen en – veroordelingen.
  • 2.09.48.02 Raad voor het Rechtsherstel, die bezwaren afhandelde van politieke delinquenten tegen beslissingen van het NBI.
  • 2.08.46 Centraal Afwikkelingsbureau Duitse Schade-uitkeringen (CADSU), wikkelde schadeclaims af van Joden en anderen die hadden geleden onder de nationaalsocialistische vervolging.
  • 2.19.224 Nederlandse Rode Kruis: Hoofdbestuur 1867-1945, algemene en interne stukken van het Nederlandse Rode Kruis van 1867 tot en met 1945.
  • 2.13.62.10 K. Metting van Rijn: verzameling Rode Kruis-aangelegenheden 1934-1947, werkzaamheden van kolonel K. Metting van Rijn rondom een aantal Rode Kruis Conferenties tussen 1934 en 1947.
  • 2.13.5520 Defensie / Gravendienst, stukken over militaire erebegraafplaatsen, aangelegd na de Tweede Wereldoorlog.
  • 2.21.329 E.M. Ramaer, stukken over haar activiteiten tijdens de Japanse bezetting: de organisatie van de voedselvoorziening en steun aan arme Nederlanders en Indische Nederlanders.
  • 2.05.31 Internationale Vluchtelingen Organisatie, met stukken van de Nederlandse Delegatie van het Intergovernmental Committee on Refugees voor de periode 1947-1957 met gegevens over migratie en opvang.
  • 2.09.34.01 Commissie Aangifte van overlijden vermisten, met correspondentie, verslagen, circulaires over de werkwijze, getuigenverhoren, gegevens over deportaties, aangiftes van overlijden van vermiste, meest Joodse, personen en documentatie over de Duitse concentratiekampen.
  • 2.09.34.02 Justitie / Vermiste Personen, met persoonsdossiers en, stukken over het opmaken van akten van overlijden van vermisten en alfabetische naamklappers op deze dossiers Vermiste Personen.
  • 2.13.98 Defensie / Coll. Krijgsgevangenen, met overzichten van  (persoons)gegevens van Nederlandse krijgsgevangenen tijdens de Tweede Wereldoorlog per kamp in Duitsland.
  • 2.13.188 Defensie / Kleine archiefbestanden, vergaderverslagen, het opstellen van orders, verslagen van de hulpverlening bij de watersnoodramp van 1953.
  • 2.13.71 Defensie (Londen), met stukken van het gedeponeerde archief van uitvoeringsorganen, militaire eenheden, missies in het buitenland, wervingsbureaus en inlichtingendiensten.
  • 2.15.43 SZ / Repatriëring, met hoofdzakelijk stukken over het organiseren van de repatriëring van Nederlanders.
  • 2.19.127 Engelandvaarders, met stukken van ‘het Genootschap’, over het bestuur, de persoonsadministratie en activiteiten als reünies, herdenkingen en de uitgave van het tijdschrift ‘De Schakel’, daarnaast verschillende persoonlijke documenten van Engelandvaarders.  
  • 2.13.25 Militair gezag, met stukken van het bestuur van het MG: het Bureau in Londen; de Chef Staf; het Stafbureau; Secretariaat, Algemene- en Personeelszaken; en stukken afkomstig van de bureaus van P.J. Six en E.B.W. Schuitema.
  • 2.12.14 Stamboeken Marine 1813-1940, stamboeken met gegevens over de loopbaan van de militair: naam, geboortedatum en - plaats, namen ouders, gegevens over aanstelling, bevorderingen en ontslag, actieve dienst op zee, krijgsverrichtingen, onderscheidingen e.d.
  • 2.10.50.01 Koloniën / Algemeen Stamboek KNIL, stamboeken met persoonsgegevens van militairen in het Indische Leger en het KNIL.
  • 2.05.80 BuZa / Londens Archief, met stukken als politieke rapportages van Nederlandse gezanten en consuls in het buitenland.
  • 2.09.06 Justitie / Londens Archief, met duizenden persoonsdossiers met informatie over de politieke betrouwbaarheid van Nederlanders in geallieerd gebied.
  • 2.19.255.01 Oorlogsgravenstichting persoonsdossiers met gegevens over oorlogsgraven.
  • 2.19.219 Stichting Pelita, met stukken over de oprichting in 1947 als organisatie voor de hulpverlening aan oorlogsgetroffenen in Nederlands-Indië/Indonesië.
  • 2.27.23 VWS: Verzetsdeelnemers, met dossiers van aanvragen van uitkeringen door verzetslieden en oorlogsslachtoffers, overleg met stichtingen en organisaties op het terrein van oorlogsgetroffenen, de uitvoering van regelingen en het vaststellen van beleid en wetgeving.
  • Archieven over zuivering van een aantal beroepsgroepen: ambtenaren, rechterlijke macht, politie, personeel Nederlandse Arbeidsdienst, pers, kunstenaars, bedrijfsleven en personeel van de radio-omroep.
  • Archieven van consulaten, ambassades en gezantschappen rond WOII.
  • Voor meer informatie over oorlogsarchieven bij het Nationaal Archief kunt u de verschillende zoekhulpen bekijken.

Meer lezen?

  • L. van Bergen , Een menslievende en nationale taak, (2003) 
  • M. Bos, R. Schütz,  en M. Schwartzenberg, Het archief van het Informatiebureau van het Nederlandse Rode Kruis, in: Macht en Onmacht. De rol van archieven in Oorlog en bij rechtsherstel, 14: Jaarboek Stichting Archiefpublicaties 2014 (Den Haag 2014), 95-106. 
  • R. Grüter, , Kwesties van leven en dood, (2017)
  • A. van Liempt, en M. van Kooten, Hier om te helpen, (2017)
  • J. Ligtenberg,  De Transport Colonne van het Nederlandse Rode Kruis afdeling Rijssen 1940-1945, (1998)
  • R. Schütz,  Vermoedelijk op transport. De Joodsche Raadcartotheek als informatiesysteem binnen sterk veranderende kaders: repressie, opsporing en herinnering. Een archiefwetenschappelijk onderzoek naar de herkomst, het gebruik en het beheer van een bijzondere historische bron, MA-scriptie Universiteit Leiden (2010) https://www.academia.edu/602303/Vermoedelijk_op_transport 
  • R. Schütz, , De strijd om de herinnering. Bestuurlijke conflicten over slachtoffergegevens in het pas bevrijde Nederland (1945-1950), Misjpoge, 28, 2015-2, 60-73. 
  • J. van de Vosse,  Het Informatiebureau van het Nederlandsche Roode Kruis. Verslag over zijn werkzaamheden van 1939-1947, (Den Haag 1948) 
  • J. van de Vosse,  Het Informatiebureau van het Nederlandsche Roode Kruis. Verslag over zijn werkzaamheden van 1948-1953, (Den Haag 1954) 
  • A.W. Wassenaar,  Van Winterhulp via Oost-Compagnie en Marseille naar Rode Kruis, (2016)

Termen:

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in