Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Kentekenbewijzen: rijvergunningen en nummerbewijzen motorvoertuigen, 1898-1950

Vóór 1898 is er in Nederland geen regelgeving die met de aanwezigheid van auto’s rekening houdt. In dat jaar komt er een nieuw reglement Bepalingen van politie betreffende het gebruik maken van wegen en paden onder beheer van het rijk (Staatsblad 1898 nr. 25). Artikel 9 van dit reglement: voor het berijden van rijkswegen en -paden met een door mechanische kracht voortbewogen rij- of voertuig dat meer weegt dan 150 kg, is een vergunning vereist van de Minister van Waterstaat, Handel en Nijverheid. Op 26 april 1898 worden de eerste rijvergunningen – die tevens als rijbewijs gelden - door de minister toegekend.

Vanaf 1906 wordt een nieuw systeem in het leven geroepen waarbij de chauffeur, behalve een rijbewijs, ook een nummerbewijs in zijn bezit dient te hebben. Deze nummerbewijzen worden per provincie uitgegeven. Elk nummerbord begint met een of meer letters om de provincie aan te duiden. Ook motorfietsen vallen nu onder de registratie. In 1951 wordt de provinciale registratie weer vervangen door een landelijke registratie.

Bij het Nationaal Archief zijn, van de periode 1898-1950, registers aanwezig met namen van eigenaren van motorvoertuigen en de afgegeven nummers. Het betreft deels geheel Nederland (1898-1905), deels alleen de provincie Zuid-Holland (1906-1950).

De bovenstaande registraties bij het Nationaal Archief zijn niet digitaal beschikbaar. U kunt in de studiezaal de stukken bekijken.

Periode 1898-1905 (geheel Nederland)

Zie de publicatie van Ariejan Bos, Het paardloze voertuig: de auto in Nederland een eeuw geleden (Deventer 1996),  bibliotheekdepot Nationaal Archief 156 C 5.

Hierin is achterin opgenomen een lijst van volgnummers der vergunningen tot het berijden van de rijkswegen [met motorvoertuigen], bevattende:

  • Volgnummer dat aangebracht moest worden op het voertuig. De volgnummers staan in numerieke volgorde; dit is niet de chronologische volgorde.
  • Uitgiftedatum
  • Naam en woonplaats van de eigenaar
  • Lengte en breedte van het voertuig
  • Beweegkracht (benzine, alcohol, petroleum, gazoline, gas, spiritus, stoom, elektriciteit)

Met name als u alleen een foto heeft van de auto met het nummer, maar verder geen gegevens, is deze publicatie een goed startpunt.

Archiefonderzoek 1898-1905

Archief Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid: afdeling Waterstaat 1878-1905 Archiefinventaris 2.16.01, daarbinnen dossier 342 “wegen in het algemeen”.

Eerste stap: aanvragen in de studiezaal van zowel de namenklapper als de index van het betreffende jaar.

Archiefonderzoek 1898-1905
ArchiefstukInventarisnummers
Namenklappers2235-2262
Indexen2164-2234 (alleen index aanvragen waarin dossiernummer 342 voorkomt)

 

In de namenklapper zoekt u de naam van de eigenaar op. Hierbij staat aangegeven: 342/… (= bladzijdenummer in de index). Vervolgens raadpleegt u de index, op de aangegeven bladzijde binnen de rubriek ''Wegen in het algemeen''. De datum die staat bij “vergunning” bij de door u gezochte persoon (al dan niet na verschillende doorverwijzingen in de index) is de zogeheten verbaaldatum waarop de stukken opgeborgen zijn.

Archiefonderzoek 1898-1905
ArchiefstukInventarisnummers
Verbalen1671-1718

 

U vraagt aan het inventarisnummer waarin de gevonden verbaaldatum valt. Op deze datum vindt u een aantal documenten:

  • Verzoekschrift van de eigenaar van de auto, met vermelding van:
    • Naam, adres, beroep
    • Lengte en breedte van de auto en beweegkracht
    • Soms ook merk, type, hoogte, gewicht, aantal PK’s, bijzonderheden over de remmen
  • Advies van de Hoofdingenieur van de Waterstaat
  • Bepaling van de Inspecteur van de Waterstaat dat het advies gevolgd kan worden
  • Beschikking van de Minister met de vergunning

Periode 1906-1950 (provincie Zuid-Holland)

In 1906 houdt de landelijke registratie op en komt er een provinciaal registratiesysteem waarbij de volgnummers oftewel nummerbewijzen aangevraagd worden bij en uitgereikt worden door de Commissarissen der Koningin. Bij het Nationaal Archief is aanwezig het archiefbestand Nummerbewijzen Zuid-Holland. Bewaard gebleven zijn de uittreksels uit het Register van houders van nummerbewijzen. Het door de provincie uitgereikte volgnummer wordt voorafgegaan door een provinciale letter. Voor de provincie Zuid-Holland is dit de letter H (later ook HZ en HX).

De registers van afgifte van rijbewijzen van 1905-1980 zijn in 1994 vernietigd.

Overige provincies

Voor gegevens uit de andere provincies moet u zijn bij de archiefinstelling in de hoofdstad van de desbetreffende provincie. Niet van iedere provincie zijn de registers bewaard gebleven. Sommige provincies beschikken over gedigitaliseerde bestanden nummerbewijzen, zoals Groningen, Friesland, Drenthe, Zeeland en Noord-Brabant. Zie voor de periode 1906-1923 voor de overige provincies ook nog hier meteen onder bij Archiefonderzoek 1906-1950 (provincie Zuid-Holland).

Archiefonderzoek 1906-1950 (provincie Zuid-Holland)

Archiefbestand Nummerbewijzen Zuid-Holland 1906-1950
Archiefinventaris 3.02.41

U treft aan in de registers:

  • Volgnummer motorrijtuig
  • Naam en voornamen (of naam van de instelling)
  • (Adres en) woonplaats;
  • Datum van afgifte.

Meer gegevens zijn er niet te vinden.

Als u beschikt over het afgegeven nummer in Zuid-Holland, bijvoorbeeld via een foto, maar u weet niet wie de eigenaar was, dan hoeft u niet per se naar de studiezaal te komen om zijn naam te achterhalen. U kunt aan de hand van de inventaris een scan bestellen. Kosten: basisprijs 16,75 euro, plus 1,50 voor een scan van de pagina met de registratie.

De aanvragen voor nummerbewijzen, die niet méér informatie bevatten dan de voor- en achternaam en woonplaats (informatie die ook de registers van de nummerbewijzen zelf te vinden zijn), zijn hoogstwaarschijnlijk niet bewaard gebleven.

Overige provincies

In inventarisnummers 1 t/m 6 van 3.02.41 zijn ook gedrukte lijsten van de periode 1906-1923 van een paar andere (niet alle) provincies te vinden, echter zonder met de hand erbij geschreven wijzigingen en aanvullingen zoals bij de registraties van Zuid-Holland is gedaan.

Aanvragen van Nederlanders in het buitenland en in de koloniën

In de periode 1898-1905 zijn in het buitenland woonachtigen opgenomen in het archiefbestand zoals voor de periode 1898-1905 eerder is aangegeven.

Voor de periode 1906-1949 kunt u achterhalen of een bepaalde persoon in het buitenland, waaronder de koloniën ook gerekend worden, een nummerbewijs heeft aangevraagd en de vergunning is verleend. U kunt daarvoor raadplegen jaarlijkse namenklappers en indexen die deel uitmaken van het archief Ministerie van Waterstaat. De van belang zijnde stukken (de aanvraag en de beschikking) zijn echter in dit archiefbestand niet bewaard gebleven; ook wordt het afgegeven nummer niet vermeld. 

  

Periode 1906-1929 (2.16.05)
Periode 1906-1929 (2.16.05)inventarisnummers
Namenklappers2608-2631
Indexen2481-2607

   

Periode 1930-1949 (2.16.22.02)
Periode 1930-1949 (2.16.22.02)Inventarisnummers
Namenklappers3320-3338
Indexen3234-3319

   

Een voorbeeld:
In de namenklapper van het jaar 1930 (inventarisnummer 3320) wordt vermeld: J. de Wilde, dossier 342, pag. 164. Op pagina 164 van de index van het jaar 1930 dossier 342 (inventarisnummer 3240) vindt u de vermelding: beschikking houdende afgifte van rij- en nummerbewijs aan J. de Wilde te Batavia, met een verwijzing naar 2 jan. B. In inventarisnummer 2859 (verbalen mbt dossier 342 van jan-april 1930) treft u echter geen stukken meer aan met deze verbaalaanduiding.
Overigens zal De Wilde de aanvraag vanuit Batavia vermoedelijk hebben gedaan vanwege een ophanden zijnd verlof naar Nederland. Voor gebruik van een auto in Nederland was in dat geval een tijdelijk nummerbewijs nodig dat in Nederland aangevraagd moest worden. Een aanvraag van een inwoner van Nederlands-Indië voor een nummerbewijs voor een auto of motorfiets, voor gebruik in Indië zelf, werd ingediend bij en afgehandeld door het gouvernement in Nederlands-Indië. Er zijn bij het Nationaal Archief geen gegevens over deze Indische afhandeling te vinden.

Periode 1949-1980 (geheel Nederland)

In 1951 werd de provinciale registratie weer vervangen door een landelijke registratie, beheerd door de Rijksdienst voor het Wegverkeer. Het Nationaal Archief bewaart het archief van de RWD van de periode 1949-1980, archiefinventaris 2.16.98. Dit archief bevat echter geen gegevens over individuele kentekenbewijzen.

Voor meer achtergrondinformatie over (de uitgifte van) kentekenbewijzen klikt u door naar de website van de contactgroep Automobiel- en Motorrijwielhistorie.

Aanvullende zoekwoorden: nummerborden, kenteken, kentekens.

Termen:

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in