Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Kaarten en tekeningen: topografische kaarten van Nederland

Bij vrijwel elk historisch onderzoek met kaarten verdient het aanbeveling zowel moderne als oudere topografische kaarten te gebruiken. Dit vereenvoudigt de oriëntatie en de interpretatie van de oude en soms grootschalige kaarten en tekeningen. Deze onderzoeksgids helpt u bij het zoeken naar topografische kaarten en bij het gebruik er van.

Wat is topografie?

In vakwoordenboeken wordt topografie omschreven als de kennis en het begrip van de samenstelling en structuur van het uiterlijk van het aardoppervlak, met zijn natuurlijke en kunstmatige bestanddelen en kenmerken. Maar ook als de techniek van de systematische terreinopname en doeltreffende cartografische uitdrukkingswijze van de topografische gesteldheid.

Deze omschrijvingen zijn het resultaat van een eeuwenlang proces. Oude topografische kaarten tonen behalve land en zee ook schepen, wilde dieren en andere illustraties. Dit treft met op latere kaarten niet meer aan. Men is onderscheid gaan maken tussen bestendige onroerende objecten en beweeglijke niet bestendige. Bestendigheid of duurzaamheid van topografische objecten houdt in dat zij minstens enkele seizoenen ongewijzigd blijven, Een akker behoort dan ook tot de topografie, het daarop verbouwde gewas niet. Topografie omvat dus alleen de permanent aanwezige zichtbare objecten en kenmerken van het aardoppervlak.

Schaalaanduiding

Er kunnen vier soorten kaarten worden onderscheiden: de kadastrale plannen, de stadplattegrond, de topografische kaart en de topografische overzichtskaart. Deze kaarten kennen allemaal een andere schaal.

SchaalSoort kaart
tot 1:5.000Kadastraal plan
1:5.000-1:10.000Stadplattegrond
1:10.000-1:250.000Topografische kaart
1:250.000-1:1.000.000Topografische overzichtskaart

Hoe ga ik te werk?

Hieronder vindt u voor verschillende historische tijdperken informatie over topografische kaarten. Daarbij wordt verwezen naar specifieke kaartcollecties van het Nationaal Archief. U kunt de toegangen, vergelijkbaar met inhoudsopgaves, op deze collecties op onze website bekijken. De meeste kaarten zijn niet digitaal beschikbaar. Wanneer u de kaarten wilt zien, kunt u ze reserveren voor inzage en op de studiezaal bekijken. Hoe werkt reserveren?

Topografische kaarten vóór 1750

Vanaf het tweede kwart van de 16e eeuw zijn voor het eerst topografische overzichtskaarten van het gehele land bekend. In Nederland is Jacob van Deventer de eerste kaartenmaker die op uniforme wijze per gewest karteringen uitvoerde met toepassing van de driehoeksmeting. Deels op eigen initiatief, deel in opdracht van de overheid. Dit soort karteringen van het hele land, uitgevoerd door één persoon, blijft beperkt tot de 16e eeuw. Pas in de 19e eeuw vindt weer een uniforme opmeting van ons land plaats onder leiding van Cornelis R. Th. baron Krayenhoff. De provinciale zelfstandigheid in de 17e en 18e eeuw binnen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was er voornamelijk de oorzaak van dat nieuwe uniforme landelijke karteringen niets plaatsvonden.

De kaarten van Van Deventer vindt u in het Nationaal Archief onder toegang 4.DEF. Een deel is reeds gescand en beschikbaar in de digitale kaartencollectie.

Na de periode van Van Deventer kwamen wel belangrijke afzonderlijke overzichtskaarten van de verschillende provincies en gewesten tot stand. Veel van deze gedrukte kaarten tot 1750 zijn te vinden in het Nationaal Archief in de collectie Hingman en supplement: 4.VTH en 4.VTHR en in de collectie Binnenlandse Gedrukte Kaarten van het Ministerie van oorlog: 4.OBGK.

Wanneer u op zoek bent naar manuscriptkaarten, die ook veel topografische informatie bezitten, kunt u ook het beste zoeken in collectie Hingman en supplement 4.VTH en 4.VTHR.

Topografische kaarten 1750-1850

In de periode 1769-1824 zijn vooral regionale militaire kaarten vervaardigd. Deze veelal in handschrift vervaardigde kaarten vindt u bij het Nationaal Archief in het archief Oorlog Situatiekaarten: 4.OSK. Deze militaire karteringen zijn door C. Koeman systematisch in zogenaamde kaartwijzers opgenomen. U vindt het boek van Koeman in de literatuurlijst.

Toen men in de Nieuwe Bataafse Republiek probeerde te vatten in één overzichtskaart, bleek dat niet mogelijk. De regionale kaarten uit het ancien régime sloten niet op elkaar aan. Na het opzetten van een volledige driehoeksmeting voor heel Nederland voltooide Krayenhoff in 1823 zijn Choro-topographische Kaart der noordelijke provinciën van het Koninkrijk der Nederlanden, oorspronkelijk de Groote Kaart van de Bataafse Republiek genoemd. U kunt deze kaart bekijken op onze website: Choro-topographische kaart van Holland verenigd met het Fransche Rijk.

Topografische kaarten 1850 tot heden

In de jaren 1850-1864 werd voor het eerst de Topografische en Militaire Kaart van het Koninkrijk der Nederlanden (TMK) uitgegeven. De kaart verscheen in steendruk in 62 bladen op schaal 1:50.000. De eerste druk van TMK is belangrijk omdat deze een nauwkeurige afbeelding geeft van ons land vóór de industrialisatie en bevolkingsexplosie. Twee factoren hebben de voor die tijd bijzondere prestatie bepaald: het grote formaat en de zeer dichte topografie, veroorzaakt door de gebruikmaking van verkleinde kadasterkaarten. Nergens in Europa werd in die tijd een topografische kaart op een kadastrale perceelstructuur gebaseerd. U vindt deze kaarten in 4.TOPO onder de inventarisnummers 7, 8 en 9.

Vanaf 1865 werd naast de TMK ook de topografische kaart op schaal 1:25.000 in druk uitgegeven. Deze Chromo-topografische kaart van Nederland, in Bonne-projectie, verscheen tot aan de Tweede Wereldoorlog. Daarna werd hij opgevolgd door de stereografische projectie, eveneens op schaal 1:25.000. Deze kaarten zijn ook te vinden in de toegang 4.TOPO.

Gedrukte overzichtskaarten van waterschappen, polders, droogmakerijen en bedijkingen

Een andere, heel belangrijke en specifiek Nederlandse categorie gedrukte overzichtskaarten is die, welke betrekking heeft op de lage gedeelten van het land: de kaarten van waterschappen, polders, droogmakerijen en bedijkingen. Deze kaarten geven een overzicht van de topografie van het gebied, waarbij uiteraard de voor de waterstaatszorg relevante topografie (dijken, molens, sloten etc.) van het gebied opvallen. Veel van deze kaarten zijn vervaardigd in opdracht van de bestuurscolleges, de dijkgraaf, de (hoog) heemraden en van de verschillende waterschappen. Bij het Nationaal Archief vindt u deze kaarten 4.VTH, 4.VTHR, 4.OBGK en 4.WCAP.

Literatuur

  • Linden, J.A. van der, Topographische en Militaire Kaart van het Koninkrijk der Nederlanden (Bussum 1973)
  • Koeman, C., Geschiedenis van de Kartografie van Nederland: zes eeuwen land- en zeekaarten en stadsplattegronden (Alphen aan den Rijn 1983)
  • Koeman, C., Handleiding voor de Studie van de Topografische Kaarten van Nederland 1750-1850 (Culemborg 1978)
  • Donkersloot-De Vrij, M, Topografische kaarten van Nederland vóór 1750: handgetekende en gedrukte kaarten aanwezig in de Nederlandse rijksarchieven (Groningen 1981)
  • Hameleers, M., Bibliografie van Nederlandse gedrukte polderkaarten, niet gepubliceerde doctoraalscriptie (Nijmegen 1984)

Termen:

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in