Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Kaarten en tekeningen: algemeen

Het Nationaal Archief beheert de grootste en belangrijkste collectie kaarten en tekeningen in Nederland. Die collectie bestaat uit zo’n 300.000 items verdeeld over 100 archieven en gaat terug tot de late middeleeuwen. Aan de hand van deze kaarten kunt u onderzoek doen naar de geschiedenis van de inrichting van Nederland en de (voormalige) overzeese gebiedsdelen, bijvoorbeeld naar een fort overzee, de wijzigingen in de Nederlandse kustlijn of het grondbezit van iemands voorouders: de mogelijkheden zijn legio.

De kaartcollectie bestaat voor circa de helft uit manuscriptmateriaal, ofwel handgetekende kaarten. De kaarten zijn afkomstig van:

  • de centrale overheid,
  • de gewestelijke en provinciale  bestuursinstellingen in Zuid-Holland,
  • particuliere instellingen en privépersonen

Indruk van de collectie

Het is onmogelijk in kort bestek een uitputtend overzicht van de gehele collectie te geven. Daarom hier een opsomming van de belangrijkste onderdelen ervan.

Buiten- en Binnenlandse kaarten voor 1900

De kern van de collectie wordt gevormd door de verzameling ‘Buitenlandse Kaarten vóór 1900’, beter bekend als de collectie Leupe. In de collectie Leupe vindt u onder andere kaarten afkomstig van de handelscompagnieën VOC en WIC. Deze collectie heeft twee belangrijke archiefinventarissen; één met de nadruk op de 18e eeuw  en één met stukken uit de 16e tot 19e eeuw.

Op binnenlands gebied voor 1900, is de collectie Hingman heel belangrijk met kaartbestanden van de Staten-Generaal, de Staten van Holland en de Raad van State. Ook hiervoor zijn twee belangrijke archiefinventarissen, één met kaarten uit de 15e- tot de 19e eeuw  en één aanvulling daarop met kaarten voornamelijk uit de 18e en 19e eeuw.

Andere belangrijke collecties worden gevormd door de kaarten en tekeningen van het ministerie van Koloniën, van het ministerie van Marine, en de Waterstaatskaarten.

Militaire kaarten

De kaartverzamelingen die een duidelijke militaire oorsprong hebben, zoals die van het ministerie van Oorlog/Defensie en een deel van het materiaal van de Raad van State, worden beschreven in verschillende min of meer thematische opgezette toegangen, zoals onder andere binnenlandse en buitenlandse plans van vestingen, binnenlandse gedrukte kaarten en situatiekaarten, waaronder een serie Hottingerkaarten en Hattinga-atlassen.

Topografische kaarten

Series topografische kaarten, zoals de Ferrariskaarten en de Topographische en Militaire Kaart van het Koningrijk der Nederlanden, zijn te vinden in de inventaris op de collectie die afkomstig is van de Topografische Dienst.
Daarnaast is er een collectie tekeningen afkomstig van de Rijksgebouwendienst en treft u kadastrale kaarten van de Zuid-Hollandse kadasterkantoren vanaf 1811.

Losse aanwinsten

Het archief van de Kaarten en Tekeningen opgenomen in de Aanwinstenverzameling van het ARA sinds 1888 bevat kaarten, tekeningen, foto's en prenten van dorpen, steden, polders, waterwegen, provincies, kuststroken en spoor- en tramwegen van Nederland en de overzeese gebiedsdelen in Azië, de Antillen en Suriname.
Daarnaast bevat het ook afbeeldingen van verschillende Europese landen, zoals van België en een aantal uit de rest van de wereld.
Tenslotte bevat de collectie oceanografische kaarten en tekeningen van fortificaties, gebouwen, schepen en andere voorwerpen.

Plattegronden van dorpen en steden Nederlands-Indië

Regelmatig krijgen wij de vraag of wij over plattegronden van specifieke plaatsen in Nederlands-Indië beschikken. In dat geval verwijzen wij naar De Grote Atlas van Nederlands Oost-Indië van J.R. van Driesen. Deze is te raadplegen in het informatiecentrum (signatuur S 50 64).

De meeste kans op het vinden van een plattegrond is op een website van de universiteitsbibliotheek Leiden, waar veel topografische kaarten te vinden zijn.

Raadplegen van de collectie

Slechts een klein deel van de collectie is digitaal beschikbaar en kunt u op deze site raadplegen in de kaartencollectie. Het resterend deel van de kaarten kunt u in de studiezaal van het Nationaal Archief raadplegen. Om te weten in welke kaarten er in de collectie zitten kunt u wel terecht op deze site. Kijk dan onder collectie bij archiefinventarissen en zoek dan op thema/titel en of periode.

Termen:

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in