Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Militairen: Onderofficieren en soldaten landmacht Nederland 1813-1924

Nationaal Archief (NA) en Centraal Bureau voor Genealogie (CBG)

Het NA en het CBG zijn twee instellingen met een samenwerkingsverband, in hetzelfde gebouw.

Voor onderzoek naar een onderofficier of soldaat in Nederland in 1813-1924 moet u hoofdzakelijk in de bronnenzaal van het CBG zijn aangezien zij beschikken over microfiches van de belangrijkste bestanden. Bent u op zoek naar een officier? Gaat u dan naar de index Landmacht: stamboeken Officieren 1813-1924 en index Landmacht: stamboeken Officieren BRIOP 1813-1924.

Wat is er digitaal

  • Steeds meer militaire stamboeken (Landmacht 1813-1924) komen online. Zie hier voor een overzicht
  • Ook komen steeds meer militieregisters online. Dit zijn de provinciale lotingsregisters, waarin te vinden is bij welk legeronderdeel (regiment) een jongeman ingeloot werd en wanneer dat was.

Militaire stamboeken

Bij het Nationaal Archief zijn de militaire stamboeken aanwezig van onderofficieren en minderen bij de landmacht in Nederland vanaf 1813 tot circa 1924 (dienstjaren). Het betreft zowel beroepsmilitairen als dienstplichtig militairen. In archiefinventaris 2.13.09 staan de stamboeken beschreven, met de bijbehorende inventarisnummers.

In deze stamboeken vindt u de staat van dienst van de militair: op welke wijze en wanneer bij het korps gekomen, eerdere militaire dienstverbanden, bevorderingen, wanneer afgegaan en bijzonderheden zoals deelname aan veldtochten etc. Garnizoensplaatsen worden niet vermeld. Daarnaast vindt u zijn persoonsgegevens: geboortedatum en -plaats, signalement, namen van zijn ouders en zijn laatste woonplaats. De stamboeken zijn aangelegd per regiment. Om de stamboekinschrijving van een militair te kunnen vinden is het noodzakelijk te weten bij welk regiment de gezochte persoon in dienst is geweest.

Hoe ga ik te werk?

U weet het regiment? U zoekt dan in archiefinventaris 2.13.09 dit regiment op. De bij dit regiment behorende namenklapper, meestal het laatste inventarisnummer in de serie, kunt u op microfiche bekijken bij het CBG (kast 33). De namen zijn alleen alfabetisch op de eerste letter van de naam. Wanneer u de naam heeft gevonden kunt u het stamboek waarnaar de namenklapper verwijst, op microfiche bekijken bij het CBG. Van sommige jaren is er geen namenklapper op microfiche; wanneer u de klapper niet kunt vinden, kunt u het origineel aanvragen bij het Nationaal Archief.

Voorbeeld

U bent op zoek naar soldaat Jacob Stalman, 8e regiment infanterie, lichting 1835. Dit onderzoek doet u met behulp van archiefinventaris 2.13.09 pdf (in dit voorbeeld gebruiken we de pdf versie) en de microfiches bij het CBG. Zie de inhoudsopgave op blz. 3-12 van de archiefinventaris.

Stamboeken 8e regiment infanterie worden vermeld op blz. 72-76 van archiefinventaris 2.13.09. De namenklapper van de lichting 1835 bevindt zich, zoals u kunt zien, in inventarisnummer 252B (op microfiche). In de namenklapper kijkt u bij de letter S, jaar 1835, en u vindt: 25430 Stalman, Jacob. Nu zoekt u op in de archiefinventaris in welk inventarisnummer het stamboeknummer 25430 valt. Dit is inventarisnummer 244 (op microfiche). Hierin kunt u de staat van dienst, met de persoonsgegevens, van Jacob Stalman zien als u kijkt bij stamboeknummer 25430.

1904-1923

Bent u bekend met het laatste regiment waarbij de militair in het eerste kwart van de 20e eeuw in dienst is geweest, dan is er nog een tweede bron die u kunt raadplegen: het bestand Controlelijsten van Militair Personeel van de Landmacht over de periode 1904 – 1923, archiefinventaris 2.13.66. Dit zijn losbladige stamboekinschrijvingen, per regiment alfabetisch-lexicografisch op namen en voornamen gerangschikt. Ze bieden vaak net iets meer gedetailleerde informatie dan de stamboeken zelf, en zijn via de vermeldingen van stamboeknummers erin daarmee ook vrij gemakkelijk te vergelijken. Vaak vindt men bij de controlelijst ook een straflijst gevoegd, waaraan ook nog wel eens informatie over garnizoensplaatsen te ontlenen valt. Dit bestand is uitsluitend te bekijken in de studiezaal van het Nationaal Archief.

Na 1924

Wanneer u op zoek bent naar stamboekregistraties van ná 1924 van onderofficieren en soldaten die geboren zijn recenter dan 1899, kunt u zich richten tot:

Ministerie van Defensie

Ministerie van Defensie
DCDI / Semi-Statische Archieven 
Postbus 7000
6460 NC Kerkrade

www.defensie.nl/onderwerpen/archief/inhoud/persoonsarchief 

Onderaan deze pagina vindt u het pdf formulier Verzoek gegevensverstrekking uit persoonsdossier

Let op: is de door u gezochte militair geboren voor 1900 en heeft hij na 1924 ook nog dienst gedaan, dan is er géén stamboekregistratie van hem van deze latere periode bewaard gebleven, noch bij Defensie in Kerkrade, noch bij het Nationaal Archief. Deze stamboekregistraties van geborenen voor 1900 zijn helaas ten onrechte bij het Ministerie van Defensie vernietigd. Er is dus alleen bij het Nationaal Archief zijn stamboekregistratie van vóór circa 1924.

Het eindjaar 1924 van het aanwezige stamboekenbestand bij het Nationaal Archief geldt overigens uitsluitend voor onderofficieren en soldaten landmacht Nederland. Gaat het om officieren van de landmacht Nederland of om KNIL-soldaten of om marinepersoneel, dan is het Nationaal Archief in het bezit van recenter materiaal.

Hoe kom ik erachter bij welk regiment de militair in dienst was?

Let op: Zowel de hieronder genoemde huwelijksbijlagen als gegevens uit de militieregisters zijn inmiddels voor een gedeelte online te bekijken. Zie zoekakten.nl en militieregisters.nl (Overigens is ook al een klein aantal stamboekregistraties via zoekakten.nl te bekijken)

  • Een methode om het regiment te weten te komen is via de huwelijksbijlagen. Deze zijn aanwezig óf bij het regionaal historisch centrum in de betreffende provinciehoofdstad, óf bij de betreffende gemeente- of streekarchiefdienst. Bij deze huwelijksbijlagen kan zich een verklaring bevinden, afgegeven door de gouverneur/commissaris des konings van de betrokken provincie, dat de bruidegom is ingeschreven in het Nationale Militieregister, met vermelding van het lichtingsjaar en - als hij ingeloot is - het regiment waarin hij gediend heeft of nog dient.
  • Is de gezochte militair volgens de verklaring wel in dienst geweest, maar wordt het regiment niet vermeld, dan bestaat de mogelijkheid om het regiment te achterhalen aan de hand van de militieregisters. Bij het Nationaal Archief zijn de militieregisters aanwezig van de provincie Zuid-Holland. Wanneer de militair woonachtig – en dus ingeschreven – is in een gemeente in Zuid-Holland en zijn lichtingsjaar 1881 of later is, kunt u de lotingsregisters van de Nationale Militie bij het Nationaal Archief raadplegen. Zie hiervoor archiefinventaris 3.02.25. U kunt de militieregisters ook raadplegen wanneer u niet beschikt over een verklaring van de Nationale Militie, vooropgesteld dat de woonplaats en het geboortejaar bekend zijn. U telt circa 19 jaar op bij het geboortejaar (denk eraan dat u op 1881 of een later jaar moet uitkomen) en u vraagt het desbetreffende register aan. Achter ieder lotingsregister zit een alfabetische naamlijst bijgebonden.

Voorbeeld onderzoek Militieregisters Zuid-Holland in het Nationaal Archief

Uw voorvader Maarten van Bodegraven is ingeschreven in het inschrijvingsregister van de gemeente Rotterdam van het jaar 1882, lotingsnummer 22. Eerst zoekt u in de archiefinventaris 3.02.25 pdf (we gebruiken in dit voorbeeld de pdf versie) in welk militiekanton de gemeente Rotterdam valt; dit blijkt (zie blz.13) het 6e militiekanton te zijn. Vervolgens zoekt u in de inventaris het lichtingsjaar 1882 op en u ziet dat het 6e kanton zich moet bevinden in inventarisnummer 34.

U vraagt dit inventarisnummer aan via gahetna.nl. Dit kan via de archiefinventaris 3.02.25 of via direct reserveren waar u het nummer van de archiefinventaris 3.02.25 en het inventarisnummer 34 invult. Als u het register in de studiezaal overhandigd hebt gekregen, vindt u achter nummer 22 de inschrijving van Maarten van Bodegraven.

  • Als u er niet in slaagt om via de huwelijksbijlagen of de militieregisters het regiment te achterhalen, maar u beschikt wel over dienstjaar en legeringplaats, dan kunt u met behulp van de publicatie van H. Ringoir, Vredesgarnizoenen van 1715 tot 1795 en 1815 tot 1940 te weten komen welke regimenten er in dat betreffende jaar in die betreffende plaats in garnizoen lagen. Dit boekje is in te zien in bij het Centraal Bureau voor Genealogie. De jaren 1914-1918 zijn er niet in opgenomen.
  • Is de door u gezochte militair omstreeks het jaar 1830 in dienst geweest, dan kunt u nog de index Landmacht: Metalen Kruizen op de metalen kruizen en bronzen medailles raadplegen. Deze eretekens werden uitgereikt aan hen die aan de Tiendaagse Veldtocht van augustus 1831 hadden deelgenomen. Als u de naam vindt en u klikt door, dan verschijnt het regiment.

Plaatsvervangers

Tot 1898 kon iemand die ingeloot was, zorgen voor een vervanger. In notariële archieven zijn plaatsvervangingscontracten dienstplicht te vinden.

Voorbeeld: in het repertoire oftewel repertorium van notaris P.C.J. Hondius in Leerdam van 14 april 1868 tot 7 oktober 1869 staan acht van zulke plaatsvervangingscontracten geregistreerd (notarieel archief Leerdam, archiefinventaris 3.04.02.25, inventarisnummer 76). Om een registratie te noemen: aktenummer 73, 16 april 1868, partijen Floris Kool wonende te Schoonrewoerd en Jan van Bruggen wonende te Vianen. In inventarisnummer 45 vindt u deze akte: Floris Kool, boer, is de vader van de ingelote zoon W. Kool en Jan van Bruggen, boerenknecht, zal als plaatsvervanger optreden. Hij krijgt daarvoor een vergoeding van 425 gulden waarvan 25 gulden bij indiensttreding en 5 jaar daarna de resterende 400 gulden, met een jaarlijkse rentevergoeding van 3% over die 400 gulden.
Een repertorium van een notaris bevat een chronologische registratie van aktes, met namen van de partijen. Er is geen naamindex dus het is een kwestie van doorkijken.

In 1898 wordt de persoonlijke dienstplicht ingesteld en is plaatsvervanging niet meer mogelijk.

 

Termen:

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in