Sorry, you need to enable JavaScript to visit this website.

Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Tweede Wereldoorlog: Joodse slachtoffers in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging

Het grootste deel van de joodse gemeenschap in Nederland heeft de Tweede Wereldoorlog niet overleefd. Een aantal van hen slaagde erin om onder te duiken. De Duitse bezetter maakte actief jacht op deze onderduikers, geholpen door Nederlanders. Deze Nederlanders werden na de oorlog berecht in het kader van de Bijzondere Rechtspleging. In hun strafdossier zijn de namen van hun slachtoffers te vinden.

Het project CABR slachtoffers

Het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, aanwezig in het Nationaal Archief, bevat persoonsdossiers op naam van de dader. Er zijn geen dossiers op naam van slachtoffers. Aanvankelijk was het dan ook niet mogelijk voor nabestaanden om meer te weten over de manier waarop hun familieleden tijdens de bezetting waren gearresteerd, als de naam van de degene die ze had opgepakt niet bekend was.

Vanaf 2010 is deze situatie voor een deel veranderd. Er is onderzoek gedaan in het CABR in de strafdossiers van de meest fanatieke jodenjagers: ruim 50 leden van de Amsterdamse Colonne Henneicke en circa 230 politiebeambten die behoorden tot speciale afdelingen van de politiekorpsen in Nederland. Het onderzoek in de circa 280 strafdossiers heeft zo'n 9000 namen van joodse mensen opgeleverd van wie nu bekend is wanneer en door wie ze zijn gearresteerd.


Hoe kom ik erachter of er over mijn familie informatie over hun arrestatie is gevonden?

Wat voor informatie kan ik in deze dossiers verwachten?

Meer informatie over het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging

Literatuur

  • Jodenjacht: De onthutsende rol van de Nederlandse politie in de Tweede Wereldoorlog, Ad van Liempt en Jan H. Kompagnie (red.), Amsterdam 2011
    Dit boek bevat de weerslag van de bestudering van de strafdossiers van meer dan 250 politieagenten die zich met het arresteren van joden hebben beziggehouden.
  • Bijzonder Gewoon: Het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging 1944-2010, Sjoerd Faber en Gretha Donker, Den Haag/Zwolle 2010
  • De Oorlogsgids: Met antwoorden op de 25 meest gestelde vragen over de oorlogsarchieven van het Nationaal Archief, Jan H. Kompagnie (eindred.), Den Haag 2005.

Hoe kom ik erachter of er over mijn familie informatie over hun arrestatie is gevonden?

U kunt beginnen met het raadplegen van de database op de website Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland, www.joodsmonument.nl. Bij een aantal slachtoffers wordt vermeld dat zij genoemd worden in een of meer CABR-dossiers van daders bij het Nationaal Archief. Is dit het geval, dan kunt u contact met ons opnemen en om inzage van de betreffende inventarisnummers verzoeken.

Komt er bij de gezochte persoon in Joods Monument geen CABR-vermelding voor en is er, voor zover u weet, wel sprake geweest van de arrestatie van bepaalde joodse mensen tijdens de oorlog, informeert u dan bij ons of hun naam voorkomt in de database Joodse slachtoffers in het CABR. 

U richt uw verzoek, bij voorkeur per e-mail, aan:

info@nationaalarchief.nl

of eventueel per brief:
Nationaal Archief
Dienstverlening
Postbus 90520
2509 LM Den Haag

In dit verzoek neemt u de volgende gegevens op:

  • naam en volledige voornamen van de joodse persoon of personen naar wie u op zoek bent;
  • hun geboortedatum en geboorteplaats;
  • woonplaats van de betrokkene(n) gedurende de oorlogsjaren;
  • stuurt u een brief, wilt u dan behalve uw woonadres, indien mogelijk ook een e-mailadres vermelden;
  • u hoeft geen scan van uw identiteitsbewijs mee te sturen;
  • u hoeft niet met een document een eventuele familierelatie aan te tonen; niet-familieleden kunnen ook een verzoek om inzage indienen.

Wat voor informatie kan ik in deze dossiers verwachten?

In het strafdossier van degene die uw familielid heeft gearresteerd of anderszins bij de arrestatie betrokken is geweest vindt u gerechtelijke stukken: het vonnis, processen-verbaal van terechtzittingen, processen-verbaal van de verhoren van de verdachte, getuigenverklaringen, enzovoort. In het meestal dikke dossier (vaak zijn het meerdere dossiers) zult u wellicht even of soms langer moeten zoeken voor u de gegevens over uw familie boven water krijgt.

Zoals gezegd vindt u wanneer en door wie de betrokkene is opgepakt. Dat geldt in ieder geval voor de 9000 joodse mensen die het onderzoek heeft opgeleverd - en van vele honderden onder hen is er méér in het strafdossier te vinden: hoeveel geld en goederen er bij hen in beslag genomen zijn; wie er achter het verraad zat; of er bij de aanhouding geweld is gebruikt; of er allerlei trucs zijn toegepast om ze in de val te laten lopen.

De hoeveelheid informatie over slachtoffers verschilt dus sterk per strafdossier, door ons ingedeeld in drie catgorieën: van categorie 1 (meestal alleen naam van de gearresteerde, adres en datum) tot en met categorie 3 (vrij uitgebreide informatie over de arrestatie). De medewerker van het Nationaal Archief die uw verzoek behandelt, laat u de categorie weten.

Verzetsslachtoffers

Ook de namen van verzetsslachtoffers, genoemd in een aantal CABR-dossiers, zijn opgenomen in een database. Zie voor meer informatie de onderzoeksgids Verzet in Nederland.

Meer informatie over het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging

Al voordat de Tweede Wereldoorlog ten einde kwam, werd door de Nederlandse regering in Londen nagedacht over wat er moest gebeuren met de vele Nederlanders die met de bezetter hadden samengewerkt. De angst bestond dat de bevrijding zou uitlopen op een bijltjesdag, waarbij de berechting van collaborateurs door het Nederlandse volk in eigen hand zou worden genomen.

Om de berechting in goede banen te leiden, werd in Londen een speciaal rechtssysteem bedacht dat geschikt zou zijn om zowel burgers als militairen te berechten: de bijzondere rechtspleging. Dit rechtssysteem bestond uit speciale politieke opsporingsdiensten, procureurs-fiscaal bij het openbaar ministerie, tribunalen, bijzondere gerechtshoven en een bijzondere raad van cassatie.

In totaal kwamen ten minste 310.000 mensen in aanraking met de bijzondere rechtspleging. Velen werden vlak na de oorlog gearresteerd en geïnterneerd. Naar sommigen werd alleen een onderzoek ingesteld waarbij er geen belastende feiten aan het licht kwamen, anderen werden berecht door een tribunaal of bijzonder gerechtshof. Weer anderen verbleven zo lang in voorarrest dat zij door de procureur-fiscaal voorwaardelijk buiten vervolging werden gesteld. De ernst van hun daden werd geacht in overeenstemming te zijn met de in gevangenschap doorgebrachte tijd.

Het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging is de neerslag van dit rechtssysteem. Hierin zijn zowel de dossiers van de lokale opsporingsdiensten als de dossiers van het openbaar ministerie, de tribunalen, de bijzondere gerechtshoven en de bijzondere raad van cassatie terug te vinden. De dossiers zijn geordend op naam van de verdachte.

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in