Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Unie van Utrecht

Tijdbalk: Tijdbalk Nederlandse geschiedenis (500 - 2009)
Date: 29/2/1579

In het jaar 1579 worden twee verbonden (unies) gesloten. Op 6 januari wordt de Unie van Atrecht getekend. Hierin verklaren de zuidelijke provincies van de Lage Landen zich trouw aan de Spaanse koning Filips ii. Twee weken later, op 23 januari, tekenen Holland, Zeeland, Gelre, Utrecht en Groningen ‘de Nadere Unie’, beter bekend als de Unie van Utrecht. Later dat jaar sluit een aantal Vlaamse en Brabantse steden zich hierbij aan. De ondertekenaars verklaren zich solidair tegen de Spaanse overheersing en spreken af dat de gewesten zelf de godsdienstkwestie mogen regelen. De Unie van Utrecht bepaalt ook de verhouding tussen de aangesloten gewesten. Samen met de Pacificatie van Gent, het Plakkaat van Verlatinghe en de
Vrede van Munster kan de Unie van Utrecht worden gezien als de ‘grondwet’ van de Republiek.
Van een Republiek kan echter pas gesproken worden na het vertrek van landsheer Leicester in 1587.

Unie van Atrecht in zuidelijke gewesten

De Pacificatie van Gent, gesloten in 1576, is een succes voor de politiek van Willem van Oranje om alle gewesten te doen samenwerken tegen Spanje en voor verdraagzaamheid in de godsdienstuitoefening. Eenheid is er echter nog niet onder de gewesten. De godsdienstige tegenstelling tussen katholieken en calvinisten beheerst de politieke werkelijkheid. Hoewel Oranje verdraagzaamheid predikt, nemen de calvinisten in vele steden de regering over en verwijderen de katholieken van het kussen. De zuidelijke gewesten vinden deze ontwikkeling onaanvaardbaar. De door Filips II benoemde landvoogd Parma slaagt er begin 1579 dan ook in om Artois en Henegouwen te verenigen in de Unie van Atrecht. Zij streven naar verzoening met Filips en erkenning van alleen het rooms-katholieke geloof.

Noordelijke gewesten verenigen zich ook

Op initiatief van Jan de Oude, stadhouder van Gelderland, verbinden veertien dagen later de noordelijke gewesten en enkele steden zich in de Unie van Utrecht om de strijd tegen de Spanjaarden voort te zetten.

 

De Unie van Utrecht vormt een verbond tussen onafhankelijke gewesten en steden, met als doel: oorlog tegen Spanje. De ondertekenaars denken dus aan een tijdelijk bondgenootschap. Voor belangrijke beslissingen is eenstemmigheid vereist, er zijn geen centrale gezagsorganen en omwille van het geloof mag geen vervolging plaatsvinden. Maar in de praktijk gaat het anderes. In de Republiek fungeert de Unie van Utrecht als een soort grondwet. De gewesten behouden hun eigen soevereiniteit en alleen in zaken van gemeenschappelijk belang (verhoudingen met het buitenland, verdediging en oorlog) treden zij gezamenlijk op.

Scheiding tussen noord en zuid

De sluiting van de Unies van Atrecht en Utrecht betekent de scheiding tussen noord en zuid, dus tussen België en Nederland. Toch zijn de verdragen niet de reden voor deze nieuwe natievorming. Veel meer zijn dat de militaire situatie en de sociale structuur. De noordelijke gewesten zijn door hun ligging gemakkelijker te verdedigen tegen zuidelijke indringers. Daarnaast hebben in het zuiden de katholieke adel en het stedelijk patriciaat meer invloed, terwijl in het noorden de calvinistische regenten de macht hebben.

Artikelen Unie van Utrecht

De Unie van Utrecht is een verbond tussen de vorstendommen Gelre en Zutphen, de graafschappen en landen Holland, Zeeland, Utrecht, de Friese Ommelanden tussen de Eems en Lauwers, waarbij zij afspreken het in Gent gesloten verbond te versterken met een overeenkomst, uitgewerkt in 26 artikelen.

 

De belangrijkste bepalingen zijn dat de bondgenoten elkaar zullen bijstaan in de verdediging tegen buitenlandse heren en landen en voor de bekostiging daarvan gezamenlijke belastingen zullen heffen. In zaken van oorlog, vrede en belastingen zal unaniem gestemd moeten worden, in andere zaken met meerderheid van stemmen. Ten aanzien van de godsdienst mogen Holland en Zeeland zich gedragen naar eigen goeddunken, de anderen laten het katholicisme ongemoeid en niemand mag worden vervolgd om zijn geloof.

Ondertekenaars

De Unie is ondertekend door vertegenwoordigers van Gelre en Zutphen, Holland, Zeeland, Utrecht en de Ommelanden. Later wordt een aanvulling bekrachtigd door vertegenwoordigers van de stad Gent, van Nijmegen, Arnhem, Friesland, Venlo, Amersfoort, Yperen, Antwerpen, Breda, Brugge en het Land van Strijen, Lier en Drenthe.

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in