gahetNA in het Nationaal Archief

Bijzondere rechtspleging en raadpleging oorlogsarchieven

Door een storing is het op dit moment niet mogelijk om archiefstukken te reserveren. In de studiezaal van het Nationaal Archief kunnen archiefstukken via de balie worden gereserveerd.

  • Downloads

  • Tekstversie

Al tijdens de Tweede Wereldoorlog breken veel mensen zich het hoofd over het Nederland van na de bevrijding. Hoe bouwen we het land weer op? Het eerste naoorlogse kabinet moet de economie, de infrastructuur en het bestuur weer op orde zien te brengen. Voedselvoorziening, herstel van het burgerlijk gezag, geldzuivering en ook de onafhankelijkheidsstrijd in Nederlands Indië eisen alle aandacht op. Een belangrijke vraag is ook: wat doen we met de landverraders? Over de berechting van 'foute' Nederlanders is veel aan het papier toevertrouwd. Daarom is er ook veel informatie te vinden in het Nationaal Archief. Deze pagina helpt u precies die informatie te vinden die u zoekt.

Bekijk de animatie of de infographic om een indruk te krijgen om welke archieven het gaat en hoe het aanvragen en raadplegen ervan werkt.

Archieven over de naoorlogse periode

Naam archief archiefinventarisnummer
Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging2.09.09
Archief Nederlands Beheersinstituut2.09.16
Archief Stichting Toezicht Politieke Delinquenten2.09.42.01
Archief Bureau Nationale Veiligheid2.04.80
Archief Raad voor het Rechtsherstel2.09.48.02
Archief Bevelhebber Ordedienst en Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten2.13.137

Hoe kom ik te weten of mijn ouders vervolgd of berecht zijn na de oorlog?

Wanneer uw ouders na de oorlog vervolgd of berecht zijn, komen zij voor in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR). In dit archief kunt u zelf geen onderzoek doen. Tot 2025 is het archief niet openbaar. Dit is zo bepaald om de privacy van nog levende personen te beschermen. Wanneer uw ouders overleden zijn, of toestemming geven, kunt u bij het Nationaal Archief een verzoek indienehn om eventueel aanwezige dossiers in te zien. Meer informatie daarover, vindt u in de onderzoeksgids over het CABR: http://www.gahetna.nl/vraagbaak/onderzoeksgids/ik-zoek-veroordeelden-centraal-archief-bijzondere-rechtspleging

 

Mijn vader was een Duitse militair. Kan ik bij het Nationaal Archief uitzoeken wie hij is?

Bij het Nationaal Archief bevindt zich geen overzicht van alle Duitse militairen die in Nederland kinderen hebben verwekt. Er is echter wel een archief waarin u deze informatie zou kunnen vinden. Wanneer uw moeder na de oorlog is vervolgd voor haar relatie met een Duitse militair, bestaat er van haar een dossier in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR). De kans bestaat dat daarin de naam en het legernummer van uw vader staat vermeld. Met deze naam en dit nummer kunt u verder informeren bij de Duitse Dienststelle: http://www.dd-wast.de/. Hoe u een verzoek indient om uw moeders CABR dossier in te zien, vindt u hier: http://www.gahetna.nl/vraagbaak/onderzoeksgids/ik-zoek-veroordeelden-centraal-archief-bijzondere-rechtspleging

 

Ik ben er onlangs achter gekomen dat mijn vader na de oorlog zijn Nederlanderschap heeft verloren? Hoe kom ik erachter waarom dat is gebeurd?

Wanneer iemand, zonder toestemming van de Koningin in dienst treed van een vreemde krijgsmacht, verliest deze persoon automatisch de Nederlandse nationaliteit. Wanneer uw vader tijdens de Tweede Wereldoorlog in dienst is getreden van het Duitse leger of een ander deel van de bezettingsmacht, zal hij om deze reden zijn nationaliteit zijn kwijtgeraakt. De kans is groot dat uw vader na de oorlog is veroordeeld in het kader van de bijzondere rechtspleging. Wanneer hij inmiddels os overleden, of toestemming geeft, kunt u een verzoek indienen om de dossiers van deze veroordeling in te zien. Hoe u dat doet, vindt u hier: http://www.gahetna.nl/vraagbaak/onderzoeksgids/ik-zoek-veroordeelden-centraal-archief-bijzondere-rechtspleging

 

Wat was de bijzondere jeugdzorg?

Bijzondere Jeugdzorg was een instantie die zich, zoals de naam al zegt, bezig hield met de zorg van kinderen. Na de oorlog konden kinderen op twee manieren met bijzondere jeugdzorg te maken krijgen:

  • Beide ouders waren geïnterneerd, bijvoorbeeld vanwege collaboratie met de Duitsers. De kinderen konden dan niet altijd door familie worden opgevangen;
  • Soms werden ‘kinderen’ (kind-af was men pas op de 21e verjaardag) zelf verdacht en vervolgd vanwege Duitse sympathieën.

Van ieder kind werd een kaart gemaakt. Met onder meer informatie over waar ze geplaatst waren. Deze kaarten zijn bewaard gebleven. Vanwege privacybescherming zijn deze kaarten voorlopig alleen te raadplegen door personen die hun eigen kaart willen bekijken. En door wetenschappers die onderzoek doen. Raadpleging van deze kaarten is aan regels gebonden. Van de kindertehuizen zelf is vrijwel alle administratie verloren gegaan. Een heel enkele keer is er informatie te vinden in het Regionaal Historisch Centrum in de provincie waar het kindertehuis gevestigd was. U kunt uw eigen kaart alleen zien als u daravoor een schriftelijk verzoek indient. Bij dat verzoek dient u een kopie of scan van uw legitimatiebewijs mee te sturen.


Heeft het Nationaal Archief gegevens over zuiveringen na de oorlog?

Veel sectoren in de samenleving kregen na de oorlog te maken met het gedrag van hun medewerkers tijdens de Tweede Wereldoorlog. Kranten, radio, kunstenaars, het bedrijfsleven en beroepsorganisaties. Allen stelden zuiveringscommissies in die moesten oordelen over wat goed, fout of ‘grijs’ was. Daarnaast bestonden er ook andere vormen van zuivering. De perszuivering is hier een voorbeeld van. Bepaalde media collaboreerden met de Duitse bezetter. Ook de radio-omroep werd direct na de bezetting onder censuur gesteld. Sommige radiomedewerkers onderwierpen zich daaraan, anderen niet. Voor de perszuivering werden zuiveringscommissies en beroepscolleges ingesteld. Een aantal kranten, zoals de Telegraaf, kreeg na de oorlog een verschijningsverbod opgelegd. Dat kon gebeuren op grond van rechtsregels die door de regering in Londen waren opgesteld. Daarnaast werden de gelederen van kunstenaars gezuiverd. Velen van hen waren lid van de Kultuurkamer geweest. Het gedrag van beoefenaren van de vrije beroepen en werkers in het bedrijfsleven werd ook tegen het licht gehouden. Hierover heeft het Nationaal Archief archiefmateriaal. Het betreft vooral informatie over de beleidsvoorbereiding en -uitvoering van de zuivering.

Wanneer u wilt weten of iemand voorkomt in zuiveringsarchieven, kunt u daartoe een schriftelijk verzoek indienen. Omdat zuiveringsarchieven beperkt openbaar zijn, kunt u alleen verzoek indienen als de persoon om wie het gaat is overleden of hiervoor toestemming geeft. Geeft u in het verzoek duidelijk aan om wie het gaat met de volledige voornamen, geboortedatum en de sector waarin deze persoon werkzaam was.

Mijn vader was ambtenaar in de oorlog. Zijn er archieven over de zuivering van ambtenaren?

In 1937 stelde de regering aanwijzingen over ‘ideaal gedrag’ van ambtenaren vast. Maar deze werden niet massaal verspreid. Bijna niemand kende in mei 1940 dus deze aanwijzingen. Het is achteraf dan ook gemakkelijker te beoordelen wat de juiste houding van een ambtenaar tegenover de bezetter had moeten zijn. Maar er waren natuurlijk ambtenaren die wel zeer bereidwillig voor de Duitsers aan de slag gingen. Na de oorlog zijn er dan ook verschillende zuiveringscommissies ingesteld. Voor onderzoek naar gedragingen van ambtenaren van politie, universiteiten en land- en zeemacht. Een aantal archiefbestanden bij het Nationaal Archief bevat hierover informatie. Deze archieven zijn slechts beperkt openbaar om de privacy van nog levende personen te beschermen. Wanneer u wilt weten of iemand in deze archieven voorkomt, kunt u hiertoe een schriftelijk verzoek indienen. Het verzoek mag alleen iemand betreffen die overleden is of toestemming geeft. Geeft u in het verzoek duidelijk aan om wie het gaat met de volledige voornamen, geboortedatum en het beroep tijdens de oorlog.

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in