Nationaal Archief. Search the collection of the Dutch National Archives

Raadpensionaris Van de Spiegel

3.01.26
J.H. Hingman, J.E. Heeres
Nationaal Archief, Den Haag
1895
cc0
This finding aid is written in Dutch.

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

3.01.26
Author: J.H. Hingman, J.E. Heeres
Nationaal Archief, Den Haag
1895
CC0

Periode:

1787-1795

Omvang:

17,70 meter; 718 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands. Een klein gedeelte is gesteld in het Engels, Frans en Duits.

Soort archiefmateriaal:

Normaal geschreven, getypte en gedrukte documenten, geen bijzondere handschriften.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

Het archief-Van de Spiegel bevat een enorme collectie door de raadpensionaris zelf verzamelde bescheiden uit (voornamelijk) zijn publieke, politieke leven als secretaris en raadpensionaris van Zeeland en later van Holland, gedurende de Patriottentijd en de Restauratie. Opgenomen zijn op kleinere schaal eveneens stukken uit de periode van voor en na de Patriottentijd. In de correspondentie, rapporten en stukken gaat het over binnenlandse en buitenlandse aangelegenheden van financiële, juridische, economische, militaire en politieke aard. Het stadhouderlijk huis van Oranje neemt daarin een belangrijke plaats in, maar ook de verhouding met buitenlandse mogendheden. Van de Spiegel verzamelde en bewaarde, behalve stukken van familieleden, ook veel documenten betreffende de Unie van Utrecht, waarvan hij een geschiedenis had willen schrijven.

Archiefvormers:

  • Spiegel, Laurens Pieter van de

Archiefvorming

Geschiedenis van de archiefvormer

Geschiedenis van het archiefbeheer

Het archief van Van de Spiegel wordt terecht door een onzer moderne geschiedschrijvers (

H.T. Colenbrander.

) een der gewichtigste aanwinsten genoemd, welke het Rijksarchief ooit ontvangen heeft, Het in het Rijksarchief berustend archief is beschreven in een door Hingman samengestelde inventaris, gedrukt in Verslagen omtrent 's Rijks oude archieven over 1895, p. 99-192 (overdruk gepagineerd p. 1-95). In het voorliggende pandexemplaar van de 3de afdeling zijn vele aanvullingen en verbeteringen bijgeschreven. Voor oude inventarissen en beschrijvingen zie inv.no's 670-673.

Helaas is Van de Spiegels archief niet ongeschonden bewaard gebleven. In inv. no. 670 (van 17 Januari 1799) heeft Van de Spiegel genoteerd: "N.B. Alle mijne binnenlandsche ontvangen brieven, alsmede de secreete intelligentien zijn verbrandt, gelijk ook een groote menigte papieren, waarbij andere personen gemengd waren; alleenlijk heb ik gemeend te moeten conserveeren de correspondentie van de ministers buiten 's Lands".

Blijkens eene aanteekening van zijne hand van 1799 heeft hij zijne binnenlandsche ontvangen brieven, alsmede de secreete intelligentiën evenals eene groote menigte papieren, waarbij andere personen betrokken waren, verbrand. Evenmin treft men in het archief aan, de copiën van zijne uitgaande brieven aan Nederlandsche gezanten van 1793 en 1794, die, zooals later blijken zal, gedurende zijne gevangenschap hem afhandig gemaakt zijn, welk gemis echter door de later verschenen uitgave daarvan vergoed wordt. Vrij wat talrijker dan de stukken van het Raadpensionaris-archief zijn de andere geschreven en gedrukte documenten van allerlei aard, die van de Spiegel gedurende zijn ganschen levensloop verzameld heeft. Daartoe behooren niet alleen de zoodanige, welke hem gediend hebben bij de uitoefening van zijne verschillende ambtelijke functiën, maar ook die, welke op zijne studiën betrekking hebben en hem doen kennen als geleerde, als geschiedkundige en als belangstellende in alle vakken van wetenschappelijke kennis, die met de kunst van regeeren samen hangen. Zijne aanteekeningen en excerpten, op die laatste onderwerpen betrekking hebbende, dagteekenen meest van zijne jeugd en zijn over het algemeen niet zeer belangrijk, hetgeen ook geldt van de aanteekeningen. waarmede hij later zijne gedrukte verhandelingen vermeerderd heeft. Het merkwaardigst zijn zeer zeker de bouwstoffen, die hij voor de geschiedenis van het ontstaan der Unie van Utrecht bijeengebracht heeft. Zooals bekend is, had van de Spiegel zich ten doel gesteld die geschiedenis te beschrijven en zich daarop voorbereid door in 1778 de "Ontwerpen van de Unie van Utrecht benevens een lijst van ongedrukte stukken tot de historie van dezelfde Unie betrekkelijk" in het licht te geven, waarbij zich in 1780 aansloot een "Bundel van onuitgegeeven stukken". Door zijne benoeming tot secretaris van de Staten van Zeeland in hetzelfde jaar werd hij echter verhinderd met dien arbeid voort te gaan, zoodat hij de zorg voor de uitgave van het tweede deel van dien "Bundel" aan Jacobus Ermerins moest overlaten. In zijne collectie heeft van de Spiegel bijeengebracht wat op zijn plan betrekking had onder den titel van "Collectanea raakende de Historie der Unie van Utrecht en de eerste tijden van de Republiek. verzameld sedert 1778 tot 1781, wanneer dit werk is blijven steeken." Men vindt daarin de aanteekeningen, met behulp waarvan hij de geschiedenis der Unie hoopte samen te stellen, het eerste "hoofddeel" van dat werk en een aantal afschriften, die hij heeft laten maken, waaronder vele naar Zeeuwsche archiefstukken. Ook zijn hierbij eenige gelijktijdige copieën en origineelen gevoegd, waaronder onbekende en belangrijke. De meeste van die afschriften zijn niet in den "Bundel" afgedrukt, omdat zij te laat in zijne handen kwamen of niet goed in het bestek van dat werk pasten.

Van de Spiegel heeft zelf de hem toekomende bescheiden geordend. Met de hem eigen nauwkeurigheid heeft hij de geschreven en gedrukte stukken onder tal van rubrieken verdeeld en in omslagen gelegd, wier opschriften hij op twee inventarissen overbracht. Eene streng systematische indeeling heeft hij daarbij niet gevolgd. Op de eene, meer uitvoerige lijst treft men vooral de stukken aan, die hem bij de behandeling van zaken gediend hebben en later als retroacta bewaard bleven, terwijl de andere lijst voornamelijk van aanteekeningen, verhandelingen en andere geschriften van historischen of wetenschappelijken aard melding maakt. Voor beide collecties te zamen legde hij bovendien een repertorium aan, dat alle in de rubrieken vermelde onderwerpen in alphabetische volgorde aanduidt. Met dien arbeid kwam hij in 1793 gereed. Van die twee verzamelingen had hij de stukken uitgesloten, die hij voornamelijk in zijne betrekking van Raadpensionaris van Holland opgesteld en ontvangen had. Men kan het geheel dier laatste stukken als zijn Raadpensionaris-archief beschouwen. Evenwel ook hier is hij niet geheel stelselmatig te werk gegaan, daar hij in die verzameling niet uitsluitend stukken heeft opgenomen, die men naar onze tegenwoordige opvatting als officieel zou beschouwen. Tot haar heeft hij zijne politieke briefwisseling in een zeer uitgebreiden zin gebracht, dus ook particuliere brieven over politieke zaken, waaronder ook die, welke hij geschreven en ontvangen had, voor dat hij het Raadpensionarisambt aanvaard had. Bovendien voegde hij daaraan allerlei aanteekeningen en memories toe, waarin hij zijn politiek beleid heeft uiteengezet en verdedigd. Van deze derde verzameling heeft hij zelf in Januari 1799 eene zeer summiere lijst vervaardigd. Deze collectie is later, denkelijk na zijn dood, op nieuw geordend geworden.

Tijdens de Staatsomwenteling begreep van de Spiegel zijn ontslag te moeten vragen. Daar de Staten van Holland toen niet meer bijeen kwamen, was hij echter niet meer in de gelegenheid om het daartoe opgestelde adres bij hen in te dienen, zoodat hij den loop der gebeurtenissen moest afwachten. Inmiddels hadden de Provisioneele Repraesentanten van het Volk van Holland het bestuur aanvaard. Op 28 Januari 1795 besloten zij den "feitelijken" Raadpensionaris en Grootzegelbewaarder te ontslaan en van hem het grootzegel en alle charters en papieren, tot zijn ambt betrekkelijk of den Lande toebehoorende, af te vorderen. Eene daartoe benoemde commissie begaf zich naar zijn huis, nam daar twee van de drie groote zegels over, daar het derde in het comptoir van den Raadpensionaris berustte, en stelde zich ook in het bezit van eenige papieren, die als Landseigendom door van de Spiegel waren aangewezen en vermoedelijk de "weinige 's Landspapieren van loopende zaaken" waren, die hij reeds in zijn concept-adres aan de Staten opgenoemd had. In verband met de maatregelen, die er nu tegen de vroegere regenten genomen werden, ontving het Committé van Algemeen Welzijn op 4 Februari last om aan van de Spiegel huisarrest op te leggen en zijne papieren te verzegelen. Toen hij de rechtmatigheid van het laatste betwistte, liet men hem naar de Kastellanij van den Hove overbrengen en ging men vervolgens tot die verzegeling over. Op 25 Februari benoemde het Committé twee commissies,. waarvan de eene de overgenomene en de andere de in het woonhuis van van de Spiegel aanwezige papieren moest inventariseeren. Dit werk werd in den loop van eene maand volbracht, want op 27 Maart stelde het Committé het schriftelijk rapport daarvan op onder bijvoeging van de gemaakte inventarissen. Met die inventariseering had men geen ander doel dan een nader onderzoek van de papieren voor te bereiden. Dit laatste werd op 19 April door Provisioneele Repraesentanten aan eene daartoe benoemde commissie opgedragen. Deze hield zich daarmede bezig in eene kamer naast de Finantie van Holland, waarin de overgenomene papieren berustten en waarbeen zij sommige stukken uit het woonhuis van van de Spiegel tijdelijk liet overbrengen. De commissie begreep vooral te moeten nagaan, of or termen waren om hem op grond van zijn gedrag en regeeringsbeleid in staat van beschuldiging te stellen. Dit werd haar bovendien op 5 Augustus uitdrukkelijk bevolen en ingescherpt, toen Provisioneele Repraesentanten haar uitnoodigden om ten spoedigste rapport te doen. In weerwil van die aanmaning kwam zij eerst op 14 October gereed. Het verslag, dat zij toen indiende, was wel zeer uitvoerig en breedsprakig, maar bevatte niets anders dan algemeenheden. Op de haar gestelde vraag bleef zij het eigenlijke antwoord schuldig. In overeenstemming met haar voorstel besloten Provisioneele Repraesentanten de verdere behandeling van de zaak aan een daartoe aan te wijzen fiscaal op te dragen en van de Spiegel, die inmiddels van de Kastellanij naar het Huis ten Bosch was verplaatst. naar de Voorpoort over te brengen. Tot fiscaal werd prof. Valckenaer aangesteld, die het noodig achtte de papieren ten huize van den gewezen Raadpensionaris te onderzoeken. Bij die gelegenheid nam hij op 5 December onder protest van diens echtgenoote de copieën mede van de brieven, aan de ministers buiten 's lands geschreven sedert het tijdstip, waarop van de Spiegel weder voor vijf jaren tot Raadpensionaris was aangesteld, hetgeen op 6 December 1792 was voorgevallen. De pogingen, later door hem en zijne familie gedaan, om die stukken terug te bekomen waren vruchteloos. Zij zijn later, in 1803, buiten haar voorweten en goedvinden, te Amsterdam bij Johannes Allart in drie deelen in het licht gegeven onder den titel van: "Brieven en Negotiatien van Mr. L. P. van de Spiegel als Raadpensionaris van Holland gedurende den jongsten oorlog van dezen Staat met de Fransche Republiek". Het advies, dat Valckenaer in Februari 1796 over de hem toevertrouwde zaak indiende, leidde evenmin tot een afdoend resultaat. Het gaf aan Provisioneele Repraesentanten aanleiding om van de Spiegel uit zijne drukkende gevangenschap op de Voorpoort te ontslaan, doch tevens om hem in die zelfde maand naar het kasteel te Woerden te doen overbrengen, alwaar hij, als in politieke custodie verkeerende, meer vrijheid genoot. Zijn huisgezin vestigde zich gelijktijdig te IJsselstein, bij welke gelegenheid ook de papieren uit den Haag daar heen schijnen te zijn verplaatst. Nadat hij in verband met de in December afgekondigde amnestie in vrijheid was gesteld, stelde hij te IJsselstein in den loop van de volgende maand orde op zijne papieren. De brieven en stukken, welke de hierboven aangeduide derde verzameling (het Raadpensionaris-archief) uitmaakten. werden in kisten gelegd en "op eene secuure plaats verzorgd". Van dat oogenblik af is hetgeen verder met de papieren is voorgevallen niet meer in bijzonderheden na te gaan. Zijne papieren bleven na zijn overlijden in het bezit van zijne mannelijke afstammelingen, die ze als eene herinnering aan hem met de grootste zorg bewaarden. Ook zagen zij de historische waarde daarvan in, zoodat de kleinzoon van den Raadpensionaris Jhr. Mr. L.P.J. van de Spiegel daaruit eene verhandeling bewerkte, die hij in 1841 in het licht gaf onder den titel van: "Resumé des Négotiations qui accompagnèrent la révolution des Paijs-Bas Autrichiens avee les pièces justificatives". Later stelde de familie Prof. G. W. Vreede in de gelegenheid de verzameling voor meer dan een zijner geschriften te raadplegen en eindelijk daaruit zijn bekend werk over den Raadpensionaris "Mr. Laurens Pieter van de Spiegel en zijne tijdgenoten (1737-1800)" te schrijven. Ook nadat de papieren in het Rijks-archief geplaatst waren geworden, hebben zij bijdragen voor meer dan eene wetenschappelijke uitgave geleverd.

Reeds in het begin van 1888 ontving het Rijksarchief de nagelaten papieren van den Raadpensionaris van de Spiegel van den toenmaligen bezitter Jhr. A. L. P. van de Spiegel, in leven kapitein der artillerie, die mij het verlangen te kennen gegeven had om haar in het Rijksarchief te deponeeren. In 1895 is door schenking van de latere rechthebbende Mevrouw de Douairière Hoeufft, geboren van de Spiegel, de eigendom aan het Rijk overgegaan.

De rechtstitel is (nog) onbekend

Inhoud en structuur van het archief

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Comments by visitors

Post new comment
Fields marked with an asterisk sign (*) are obligatory fields
The content of this field is kept private and will not be shown publicly.
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Lines and paragraphs break automatically.
  • Allowed HTML tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Converts capital HTML tags to lower case HTML tags e.g. <A> to <a>.
gahetNA is a website of the Society for the Nationaal Archief in cooperation with the Nationaal Archief and Spaarnestad Photo.
Advanced
Search in collections
Search in: