gahetNA in the National Archives

Controlelijsten Landmacht

2.13.66
G.H. de Kinkelder, H.A.J. van Schie
Nationaal Archief, Den Haag
1993
cc0
This finding aid is written in Dutch.

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

2.13.66
Author: G.H. de Kinkelder, H.A.J. van Schie
Nationaal Archief, Den Haag
1993
CC0

Periode:

1904-1939
merendeel 1904-1923

Omvang:

211,00 meter; 1645 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands.

Soort archiefmateriaal:

Normale geschreven, getypte en gedrukte documenten, geen bijzondere handschriften.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

De controlelijsten en straflijsten van de landmacht van de periode 1904-1923 bevatten staten van dienst van militair personeel dat werkzaam was bij het Wapen der Infanterie, bij het Wapen der Artillerie, bij het Wapen der Cavalerie, het Wapen der Genie, bij het Korps Pontonniers en Torpedisten, bij de Geneeskundige Dienst, bij de Intendance, bij de Motordienst en bij de Luchtvaartafdeling. Om de lijsten van een bepaalde militair te kunnen traceren, moet het laatste regiment waarbij hij in dienst was, bekend zijn.

Archiefvormers:

  • Ministerie van Oorlog, 1904-1939

Archiefvorming

Inhoud en structuur van het archief

Inhoud

  • De eerste grote serie bevat de controlelijsten en controlebladen, met de straflijsten van de militairen beneden de rang van officier, welke als milicien en als landweerplichtige hebben gediend bij het betreffende onderdeel. Deze series bevatten controlelijsten, controlebladen en straflijsten uit de periode 1905-1923. Lijsten betreffende militairen die op 1 juli 1924 nog in dienst waren, zijn in deze verzameling niet opgenomen.
  • De tweede serie, gemerkt 'Landstorm', bevat de stamboekbladen, controlelijsten met de straflijsten van de militairen beneden de rang van officier, welke als landstormplichtige hebben gediend bij het betreffende onderdeel. Deze series bevatten stamboekbladen, controlelijsten en straflijsten uit de periode 1915-1920.
  • De derde serie, gemerkt 'Diversen', bevat de controlelijsten en controlebladen met de straflijsten van zowel officieren als militairen beneden de rang van officier, welke als beroepsmilitair, reservist of vrijwilliger hebben gediend bij het betreffende onderdeel. Deze series bevatten controlelijsten, controlebladen en straflijsten uit de periode 1905-1939 en van officieren uit de periode 1924-1939.

De controlebladen van de landweer en de controlelijsten van het (militie)leger en van de landstorm, bevatten grotendeels dezelfde gegevens als de stamboeken.

Controlebladen en controlelijsten

De volgende gegevens zijn erop aan te treffen, waarbij achter liggende streepjes de gegevenssoort is vermeld, met waar nodig een toelichting in kleinere letter eronder.

Bovenaan:

  • datum waarop het stuk is opgemaakt (in de rechterbovenhoek);
  • nummer van de controlelijst (in de linkerbovenhoek); Dit nummer heeft geen betekenis meer, want het was het volgnummer in de portefeuille van de compagnie. Als een militair werd overgeplaatst, kreeg de controlelijst een nieuw nummer, zodat meer dan één al dan niet doorgehaald nummer vermeld kan zijn. Bij de controlebladen van de Landweer wordt dit nummer het controlenummer genoemd.
  • naam of namen van de legeronderdelen, waarbij de militair heeft gediend (midden boven); Bij juiste invulling is in het midden boven het regiment of het korps vermeld, daaronder ter linkerzijde de naam van het bataljon of de afdeling en ter rechterzijde de aanduiding van de compagnie, eskadron of batterij.
  • familienaam en voornamen van de militair;
  • rang van de militair; Bij rangswijziging, meestal bevordering, wordt de nieuwe rang vermeld onder doorhaling van de oude. In de jongere controlelijsten (van na 1923) is soms ook de functie vermeld, b.v. kok, smid-bankwerker.
  • jaar van de lichting der militie; Alleen op de controlebladen van de Landweer.

Aantekeningen uit het stamboek:

  • stamboeknummer (niet bij landstormplichtigen !); Onder dit nummer is de militair in het stamboek van het regiment of korps ingeschreven. Als een militair is overgeplaatst, kunnen hier verscheidene nummers staan, omdat men steeds opnieuw onder een nieuw nummer in een stamboek werd ingeschreven. Staat er op een controlelijst van een landstormplichtige hier een nummer vermeld, dan is dat niet het stamboeknummer (de landstorm kende geen stamboeknummers) maar het nummer van de controlelijst. Dit nummer kan soms ook weer op het stamboekblad van de landstormplichtige worden aangetroffen.
  • namen van vader en moeder; Op controlelijsten van landstormplichtigen staan deze gegevens meestal niet ingevuld, omdat deze gegevens ook op het stamboekblad niet vermeld behoefden te worden.
  • plaats, provincie en datum van geboorte;
  • plaats en provincie waar de militair woonde op het tijdstip van de inlijving;
  • lengte bij indiensttreding;
  • lengte bij het bereiken van het 19e jaar; Dit gegeven is alleen ingevuld als de militair vóór zijn 19e jaar in dienst is gekomen.
  • burgerlijke staat; Bij verandering in de burgerlijke staat wordt dat ook aangetekend.
  • godsdienst;
  • merkbare tekenen: Alleen zichtbare littekens zijn hier vermeld: dus meestal is deze regel leeg.
  • beroep; Alleen vermeld op de controlebladen van de Landweer, op de jongere controlelijsten (van na 1923) en soms op de controlelijsten van de landstormplichtigen.
  • genoten onderwijs; Hoogst genoten onderwijs, alleen vermeld op de jongere controlelijsten (van na 1923).
  • staat van dienst; Dit is het meest uitgebreid ingevulde vak van de controlelijsten. Hierin zijn vermeld alle feiten, van belang voor de rechtspositie van de militair, zoals datum inlijving, data overplaatsing met nieuwe bestemming, data bevorderingen, verkregen onderscheidingen, data groot verlof en ontslag uit de militaire dienst of datum van overlijden. Bij landstormplichtigen is ook vermeld de naam van de gemeente en het model van het register (of van het aanhangsel ervan) (

    Opgeroepen krachtens de Wet van 31 juli 1915 (S. 345) tot nadere uitbreiding van de landstorm.

    )
    , met jaarklasse en volgnummer waaronder hij is ingeschreven. Op de controlebladen van de Landweer is ook het stamboeknummer vermeld van het korps of regiment, waar de militair diende voorafgaande aan de overgang naar de Landweer. Op deze controlebladen staan eveneens vermeld de woonplaats van de landweerplichtige en de plaats van opkomst bij mobilisatie. Voorts kunnen hier zijn vermeld de oefeningen die als landweerplichtige zijn bijgewoond.

De volgende gegevens staan niet in het stamboek vermeld:

  • aantekeningen ter uitvoering van de Invaliditeitswet; Alleen vermeld op de jongere controlelijsten (van na 1923).
  • soldij per dag; Bij beroeps- en reservepersoneel staat hier de jaarwedde vermeld.
  • soldijverhoging, met redenen; Alleen in bijzondere gevallen, die niet het gevolg zijn van een algemene maatregel welke op alle militairen van toepassing is.
  • wapennummers; Vaak niet ingevuld.
  • kledingmaten; Vaak niet ingevuld, na 1913 is veelal slechts het kledingnummer vermeld.
  • naam en adres van degene die bij ziekte of overlijden gewaarschuwd moet worden; Meestal de naaste familiebetrekking.
  • aantekeningen omtrent de ouderdom van de wapens en kleding die door de militair in gebruik zijn: Vaak niet ingevuld.
  • kleding- en uitrustingsstukken, in bezit van de landweerplichtige; Alleen op de controlebladen van de Landweer: opsomming van aantal en soort kleding- en uitrustingsstukken, wapens en ledergoed, reglementen en dienstvoorschriften, die een de landweerplichtige zijn uitgereikt.
  • veranderingen en bewegingen tijdens het verblijf onder de wapenen; Hier zijn ingevuld de exacte data waarop de militair in onderhoud was van de compagnie. Ook de data van gewoon, buitengewoon, onbepaald, klein en groot verlof zijn hier vermeld, alsook de data van inlijving, overplaatsing en bevordering. Deze gegevens waren van belang voor de berekening van soldij en voeding door de compagniesadministratie.
Straflijsten

De straflijsten bevatten de volgende gegevens:

  • model A of B; Model A was bestemd voor officieren, model B voor militairen beneden die rang.
  • naam of namen van de legeronderdelen, waarbij de militair heeft gediend (midden boven); Bij juiste invulling is in het midden boven het regiment of het korps vermeld, daaronder ter linkerzijde de naam van het bataljon of de afdeling en ter rechterzijde de aanduiding van de compagnie, eskadron of batterij.
  • familienaam en voornamen van de militair;
  • datum en rang van indiensttreding;
  • datum van bestraffing;
  • naam en dienstbetrekking van degene die de straf heeft opgelegd;
  • de aard en de duur van de straf;
  • de strafredenen; Ook veroordelingen door een militaire rechter zijn vermeld, evenals straffen aan miliciens opgelegd door Militie-commissarissen. Bij het provoost- en cachotstraffen is melding gemaakt van de door de Regiments- of Korpscommandant verleende machtiging. Van het verbod om buiten de dienst de sabel of bajonet te dragen is, hoewel dit verbod niet als straf werd beschouwd, ook melding gemaakt.
  • paraaf van de chef bij wie de straflijst berustte en door wiens zorg de invulling geschiedde.
Stamboekbladen Landstorm

In deze verzameling berusten alleen de stamboekbladen van degenen die als landstormplichtigen onder de wapenen zijn geweest.

De stamboekbladen betreffende de dienstplichtigen van de landstorm bevatten de volgende gegevens:

  • jaarklasse; Het jaar waarin de landstormplichtige 20 jaar oud is geworden.
  • gemeentenaam; Gemeente waar de landstormplichtige woonachtig is en waarin hij in het register voor de landstorm is ingeschreven.
  • familienamen en voornamen;
  • geboortedatum en -plaats;
  • model, jaarklasse en volgnummer van het register voor de landstorm; Model 1 van het register bevat namen van landstormplichtigen van wie uitsluitend ongewapende dienst kon worden gevorderd. Model 2 bevat namen van landstormplichtigen van wie zowel gewapende als ongewapende dienst gevorderd kon worden. Deze landstormregisters berusten in de gemeentearchieven, zo ze bewaard zijn gebleven.
  • ambt, beroep of bedrijf;
  • regiment, korps of inrichting, waarbij de landstormplichtige vroeger heeft gediend; Uiteraard alleen als betrokkene vroeger in militaire dienst is geweest.
  • keuringsresultaat; Meestal: geschikt.
  • lengte;
  • staat van dienst; Datum van in werkelijke diensttreding, data van overplaatsing, namen van onderdelen waarbij gediend, datum beëindiging dienst.
  • datum en handtekening burgemeester; De datum is die waarop de lijst is opgemaakt door een ambtenaar van de gemeente en van ondertekening door de burgemeester.
Aanwijzingen voor de gebruiker

De controlelijsten c.a. zijn geordend naar wapen of dienstvak en het regiment of korps waarbij de militairen gediend hebben. Meestal is de controlelijst opgeborgen in de serie van het onderdeel, waar de militair als laatste heeft gediend. Om een controlelijst terug te vinden, moet altijd het onderdeel bekend zijn, waarbij de militair als laatste gediend heeft.

Als het onderdeel, waarbij een militair gediend heeft, niet bekend is, zijn er enkele mogelijkheden dat te weten te komen.

  1. Raadpleeg het militieregister van de gemeente, van waaruit de militair is ingelijfd;
  2. Deze militieregisters berusten in de gemeentearchieven en in sommige rijksarchieven in de provincie; ze zijn niet overal compleet aanwezig. Raadpleeg de Indelingsbeschikkingen met de daarbij behorende Staat voor de verdeling over de korpsen van hen, die worden ingelijfd voor de aandelen van de onderscheidene provincies in de lichting van 19..;
  3. Hierin kan men vinden over welke regimenten en korpsen de miliciens behorende tot de lichting van een bepaald jaar zijn ingedeeld. Deze methode gebruike men alleen als men in het geheel niet weet bij welke onderdeel de gezochte militair heeft gediend. Om te weten te komen tot welke lichting iemand behoort, telle men bij zijn geboortejaar 20 op. Deze methode werkt alleen voor miliciens die op reguliere wijze zijn ingelijfd, dus niet voor vrijwilligers, beroepspersoneel, reservekader en miliciens die uitstel van eerste oefening hebben gekregen en dus later zijn opgekomen. Deze Indelingsbeschikkingen zijn jaarlijks gepubliceerd in het Recueil Militair, vanaf 1915 in de Legerorders, welke o.m. in de bibliotheek van het Algemeen Rijksarchief zijn te raadplegen (onder de nummers V120 resp. V132).
  4. Raadpleeg het boek van H. Ringoir, Vredesgarnizoenen van 1715 tot 1795 en 1815 tot 1940, Bijdragen van de Sectie Militaire Geschiedenis, nummer 8, 's-Gravenhage 1980; Hierin kan men vinden in welke gemeenten een onderdeel in een bepaald jaar was gelegerd. Weet men van de gezochte militair waar hij gelegerd is geweest, dan kan men in dit boek (ARA-bibliotheek V222.8) vinden bij welke regiment hij zeer waarschijnlijk was ingelijfd. Deze methode werkt niet in de jaren 1914 augustus - 1918, omdat toen het leger gemobiliseerd was en de regimenten volgens een andere organisatie (de Oorlogsorganisatie) waren gelegerd. Evenmin vindt men in dit boek alle wijzigingen van ondergeschikt belang, zoals detacheringen en legering te velde bij oefeningen.

Per onderdeel zijn er veelal drie series (gemerkt Landstorm, Diversen en de grote serie zonder kenmerk), waarvan de inhoud hiervoor is beschreven. Binnen de serie liggen de lijsten alfabetisch-lexicografisch op familienaam van de militair. Dit is ook meteen het grote voordeel van deze controlelijsten op de stamboeken. De klappers op de stamboeken zijn weliswaar alfabetisch, maar niet lexicografisch ingericht. D.w.z. dat de namen in die klappers alleen op de eerste letter zijn gesorteerd en niet op de tweede, derde en volgende letter van de naam.

Wanneer gebruik je nu de controlelijsten en wanneer de stamboeken ?

Men kan de controlelijsten (via deze toegang 2.13.66) vooral gebruiken als de gezochte militair:

  • heeft gediend als milicien of landweerplichtige tussen 1904 en 1923, mits hij vóór 30 juni 1924 uit de dienst ontslagen was; gebruik de grote series, zonder kenmerk;
  • heeft gediend als beroepsmilitair, reservist of vrijwilliger beneden de rang van officier tussen 1905 en 1940; gebruik de series gemerkt 'Diversen';
  • heeft gediend als officier tussen 1924 en 1940; gebruik de series gemerkt 'Diversen'.

De verzameling controlelijsten in de series 'Diversen' is verre van compleet !

Als de gezochte militair heeft gediend als landstormplichtige in de periode 1915-1920 kan men uitsluitend de controlelijsten (via deze toegang 2.13.66) gebruiken, want er zijn immers geen vastbladige stamboeken. <h1>gebruik de series gemerkt 'Landstorm';

Men kan de stamboeken (via de toegang 2.13.09) vooral gebruiken als:

  • er wel een onderdeel bekend is, waarbij de gezochte militair tussen 1905 en 1923 heeft gediend, maar dit onderdeel niet het laatste is, waarbij hij gediend heeft;
  • het onderdeel en het stamboeknummer bekend zijn, zodat in het stamboek onmiddellijk de inschrijving kan worden gevonden en eventuele verwijzingen naar vroegere en latere inschrijvingen kunnen worden nagetrokken;
  • controlemiddel van de gegevens die op de controlelijsten zijn vermeld;
  • een controlelijst ontbreekt;

Omtrent de volledigheid van de serie kan niets gesteld, laat staan gegarandeerd worden. Alleen van de series 'Diversen' weten we dat die niet compleet zijn. Het nadeel van elk losbladig systeem is dat er ongemerkt stukken uit kunnen verdwijnen. Dat is zeker gebeurd, al zal er van kwaad opzet geen sprake geweest zijn. Administratieve redenen, die thans niet meer bekend zijn, het verkeerd terug plaatsen of gewoon zoek raken zullen de meest voorkomende oorzaken daarvan zijn.

Het beste advies lijkt dan ook te zijn: lukt het in de serie controlelijsten niet om de gegevens over een militair te vinden, probeer dan de stamboeken. Wees erop bedacht dat de stamboekgegevens van de periode 1923 tot medio 1940 nog niet zijn overgedragen. Deze stamboeken - in de vorm van een kaartsysteem - berustten in 1993 nog bij het Ministerie van Defensie te Kerkrade (adres op p. 3). Dit kaartsysteem betreft dus vooral dienstplichtigen, geboren nà 1903.

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Comments by visitors

Post new comment
Fields marked with an asterisk sign (*) are obligatory fields
The content of this field is kept private and will not be shown publicly.
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Lines and paragraphs break automatically.
  • Allowed HTML tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Converts capital HTML tags to lower case HTML tags e.g. <A> to <a>.
gahetNA is a website of the Society for the Nationaal Archief in cooperation with the Nationaal Archief and Spaarnestad Photo.
Advanced
Search in collections
Search in: