gahetNA in the National Archives

Hotel?

Geschiedenis van de archiefvormer: 

Waarom wordt een gevangenis een hotel genoemd? Geschiedenis van een hels instituut, en hoe we de slachtoffers blijven gedenken.

Drie gevangenissen

Tijdens de bezetting hadden de Duitsers gevangenissen nodig om misdadigers op te sluiten. In de Scheveningse strafgevangenis werden drie verschillende gevangenissen gevestigd. Gewone misdadigers die waren veroordeeld door een civiele rechtbank werden opgesloten in de Deutsche Untersuchungs- und Strafgefängnis. Militaire gedetineerden zaten in de Kriegswehrmachtgefängnis. Verzetsstrijders en andere politieke tegenstanders van het Nazi-regime zaten in de Polizeigefängnis. Die stond, in tegenstelling tot de andere twee gevangenissen, onder gezag van de Sicherheitsdienst (SD).

De Polizeigefängnis

Het aantal politieke gevangenen in het hoofdgebouw van de strafgevangenis nam zodanig toe dat de SD besloot om ze daar weg te halen en in de grote cellenbarak op te sluiten. Die stond sinds het begin van de bezetting leeg. Op 4 november 1940 werden de mannelijke politieke gevangenen naar de cellenbarak overgebracht; tien dagen later kwamen ook de vrouwen. Maar al snel bleek dat ook deze barak met zijn 501 cellen onvoldoende ruimte bood aan alle politieke gevangenen. Daarom werd in de zomer van 1941 een nieuwe cellenbarak ontworpen. Deze tweede of Duitse cellenbarak telde 224 cellen.
Aanvankelijk zaten de gevangenen alleen of met twee in een cel. Maar in de loop van de oorlog werden steeds meer mensen opgesloten in het Oranjehotel en zaten er vier of vijf in een cel van 7 vierkante meter.

interieur van een cel 1    
(klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Archief Stichting Oranjehotel 
Tekening van het interieur van een cel in het Oranjehotel, gezien vanaf het bed. De cellen waren gemeubileerd met een klaptafeltje, een kruk en een kapstok met drie haken. Verder waren er een privaatton (een ‘Kubel’ in het Duits), een elektrische lamp, een waterkan, een stoffer en blik, een wasblik en een emmer met handdoek en dweil. De cellen waren met hun 1.90 bij 3.70 meter veel kleiner dan de toen gangbare maat van 2.66 bij 4.00 meter. Ze waren wel hoog, circa 3.5 meter, omdat ze licht kregen via tralievensters die boven de gangen uitstaken. Het raam kon open.

interieur van een cel 2
(klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Archief Stichting Oranjehotel 
Tekening van het interieur van een cel in het Oranjehotel, gezien vanaf de deur. Achter in de cel stond een bed, met daarboven twee hoekplanchetten. Op het bed lagen een matras en een kussen van stro en een of twee wollen dekens. Hoog langs de muur liepen drie verwarmingsbuizen. Gevangenen uit aangrenzende cellen communiceerden met elkaar door op de buizen te kloppen of er langs te praten. De tekening is na de oorlog gemaakt.

Stenen waterkruik
(klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Privécollectie 
Stenen kruik voor de dagvoorraad water van een gevangene. Na de oorlog werd dit herinneringsexemplaar door de Stichting Oranjehotel uitgedeeld aan de oud-bewoners van het Oranjehotel.

Oranjehotel

Zodra bekend werd dat in de cellenbarakken bijna uitsluitend verzetsmensen zaten opgesloten, kregen ze de naam Oranjehotel. Wie de naam Oranjehotel voor het eerst heeft gebruikt om er de gevangenis mee aan te duiden is onbekend. Het was tegelijk een erenaam en een codenaam.
De omstandigheden in het Oranjehotel waren ronduit slecht. De gevangenen leefden ongezond en waren hun leven niet zeker, overgeleverd als ze waren aan de willekeur van de Duitsers.
Hoe brutaal sommige Nederlanders wel konden zijn blijkt uit de volgende anekdote. In de winter van 1940-1941 ontdekte een van de wachtmeesters dat op de buitenpoort van de strafgevangenis met grote letters was gekalkt: "In deze bajes zit geen gajes maar Hollands glorie potverdorie". De gevangenisdirecteur was zo dom om de poort te laten schoonmaken door twee Oranjehotelgasten. Die vertelden het verhaal door aan de andere gevangenen en binnen de kortste keren wist iedereen binnen en buiten het Oranjehotel ervan.

Metalen drinkbeker 
(klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Privécollectie 
Het eetgerei bestond uit een diep bord, een metalen mok en een houten mes en lepel. Deze metalen drinkbeker werd na de oorlog door de Stichting Oranjehotel uitgedeeld aan de oud-bewoners van het Oranjehotel.

De keuken
(klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding: 
Archief Stichting Oranjehotel 
Aangezien de cellenbarakken geen eigen keuken hadden werd het voedsel voor de gevangenen bereid in de keuken van de bijzondere strafgevangenis voor mannen. 

De badruimte
(klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Archief Stichting Oranjehotel 
In de hoofdgang van de grote cellenbarak waren de badcellen. De gevangenen douchten vaak in groepjes, zodat ze ook hier nauwelijks privacy hadden. 

Van D-day tot de bevrijding

Op 7 juni 1944 werden alle gevangenen overgebracht naar concentratiekamp Vught. Deze evacuatie was een reactie op de landing van de geallieerden in Normandië, een dag eerder. Korte tijd stond het Oranjehotel leeg, maar na enkele maanden zaten er weer honderden gevangenen in de cellenbarakken.
De bevrijding van Europa was begonnen, maar het duurde nog bijna een jaar voordat de bewoners van het Oranjehotel werden bevrijd. Pas op 8 mei 1945 kwamen de eerste gevangenen naar buiten. De leiding van de Polizeigefängnis had tijd nodig om de gevangenisadministratie te vernietigen. Die bevatte immers bewijzen voor de misdaden die het Duitse en Nederlandse Nazi-personeel tegen de Oranjehotelgasten had begaan. De laatste gevangenen verlieten het Oranjehotel op 13 mei.
Met de bevrijding van Nederland kwam een einde aan het Oranjehotel als gevangenis. Oud-Oranjegasten, die de oorlog hadden overleefd, richtten in 1946 een Comité op. Door middel van een monument wilden zij de herinnering aan het Oranjehotel en zijn bewoners levend houden.

Monument

Het monument bestaat uit drie delen: de dodencel, het poortje in de ringmuur en het beeldhouwwerk in de muur.

In juni 1946 werd het Comité Oranjehotel opgericht. Het Comité (vanaf 1947 Stichting) stelde zich ten doel een monument in te richten ter nagedachtenis aan het Oranjehotel en zijn bewoners. Het monument zou uit drie delen bestaan: een dodencel, het poortje in de ringmuur en een beeldhouwwerk.

De dodencel

Het kiezen van een dodencel ging niet gemakkelijk. Ten eerste was er het probleem van de oorspronkelijkheid. Er waren veel cellen die Todeskandidaten hadden geherbergd tussen het uitspreken en het voltrekken van het doodvonnis. Maar in al die cellen hadden ook gewone Oranjehotelgasten gezeten, en dus was er eigenlijk geen authentieke dodencel in het Oranjehotel.
Tijdens de oorlog hadden veel gevangenen teksten in de celmuren gekrast. Na de bevrijding hadden Nederlanders en Duitsers die van oorlogsmisdaden werden verdacht, en die in het voormalige Oranjehotel in voorarrest zaten, de muren beklad met teksten, alleen waren die van een totaal ander karakter. Bovendien waren veel teksten van Oranjegasten onleesbaar geworden doordat de cellenbarakken na de bevrijding een opknapbeurt hadden gekregen. Het tweede probleem werd gevormd door de verzuiling. De eensgezindheid van de oorlogsjaren had na 1945 weer plaatsgemaakt voor de oude structuren van voor de oorlog, waarbij iedereen in zijn eigen zuil leefde. Eigenlijk wilde elke groep zijn eigen dodencel-monument.
Men vond de volgende oplossing. Er zou één cel worden aangewezen, die zo goed mogelijk in oorspronkelijke staat zou worden teruggebracht, en die in de eerste plaats als symbool moest worden beschouwd, en niet als historische waarheid. In de zomer van 1946 werd dodencel 601 gekozen; op 5 oktober van dat jaar werd de cel ingewijd. In de cel lag op het klaptafeltje een fotoboek met portretfoto's van enkele omgekomen gevangenen. In de jaren daarna kwamen er nog drie fotoboeken bij. Samen vormen zij de vier Doodenboeken.

Monument de dodencel 1 
(klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Archief Stichting Oranjehotel 
Dodencel 601 maakt deel uit van het monument Oranjehotel. de cel ligt in een gang van de Scheveningse gevangenis die nog steeds in gebruik is: Achter de groene deuren wonen gedetineerden. De dodencel is na de oorlog in originele staat teruggebracht. Om de cel als monument te markeren is een constructie van staal en glas voor de oude celdeur gebouwd.

Monument de dodencel 2
(klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Archief Stichting Oranjehotel 
Eens per jaar, tijdens de reünie van oud-gevangenen van het Oranjehotel, worden de stalen deur en de celdeur opengezet. De reünisten lopen langs de cel en leggen er bloemenkransen neer. In de cel ligt een van de Doodenboeken opengeslagen op het klaptafeltje.

Het poortje

Het poortje in de ringmuur van de strafgevangenis is altijd gesloten en wordt alleen geopend tijdens de jaarlijkse reünie van oud-gevangenen van het Oranjehotel. Het poortje is deel van het monument Oranjehotel omdat daar doorheen 215 ter dood veroordeelde Oranjegasten naar de Waalsdorpervlakte zijn gevoerd om te worden geëxecuteerd. Naast het poortje is een gedenkplaat bevestigd met een tekst van Anthonie Donker: '1940-1945 / Gedenk hun laatste gang door deze lage poort. / Hun leven / voor vrijheid en recht gegeven. / Zet hun strijd voort.' De gedenkplaat is  in 1949 onthuld door mevrouw IJzerdraat-Braam, weduwe van Geuzenleider Bernard IJzerdraat.

Monument het poortje in de ringmuur
(klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Archief Stichting Oranjehotel 
Door het poortje gingen de ter dood veroordeelden naar de fusilladeplaats op de Waalsdorpervlakte. Als onderdeel van het monument Oranjehotel is het altijd gesloten, behalve tijdens de jaarlijkse reünie van oud-gevangenen.

Het beeldhouwwerk

Op 16 september 1950 onthulde Koningin Juliana het beeldhouwwerk 'Zij waren eensgezind 1940-45'. Het beeld was gemaakt door de kunstenaar Albert Termote, naar een ontwerp van Dirk Roosenburg.
Het beeld toont een aantal mensen rondom een oranjeboom waarvan de kroon is afgeknot. De mensen symboliseren de verzetsstrijders in hun verscheidenheid van leeftijd, sekse en levensbeschouwing. Ze zijn aan elkaar geketend en zijn omsloten door prikkeldraad, terwijl slangen en ongedierte hen belagen.

Monument zij waren eensgezind    
(klik op foto voor vergroting) 
Bronvermelding:
Archief Stichting Oranjehotel 
In 1950 onthulde koningin Juliana het derde en laatste deel van het monument Oranjehotel. Het beeldhouwwerk van Albert Termote is gemetseld in de ringmuur van de gevangenis.

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in