gahetNA in het Nationaal Archief

Het gebouw

Geschiedenis van de archiefvormer: 

Gevangenissen heb je in soorten en maten. Hoe zag het Oranjehotel eruit?

Voor 1940

De strafgevangenis van Scheveningen werd tussen 1883 en 1886 gebouwd aan de Pompstationweg. Er was ruimte voor ruim tweehonderd gedetineerden. Naast het hoofdgebouw werd in 1911 een bijzondere strafgevangenis voor mannen gebouwd.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog ontstond in Nederland een tekort aan cellen. Er waren in die tijd namelijk veel smokkelaars actief, en ook dienstweigeraars en deserteurs moesten worden opgesloten. In Scheveningen besloot men noodgebouwen neer te zetten op het terrein van de strafgevangenis. In 1918 werden een kleine cellenbarak en een militaire gevangenis gebouwd.
In 1919 werd tevens een grote cellenbarak gebouwd. Die was bestemd voor gedetineerden met een korte straf. De 501 cellen waren klein en tamelijk oncomfortabel: er was bijvoorbeeld geen wc in de cel, zodat de gevangenen hun behoefte moesten doen in zogeheten privaattonnen.

 
Tekening bij de brief over de kerk 
(Klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding: 
Nationaal Archief, Archief Ministerie van Justitie, toegangsnummer 2.09.035.05, inv.nr. 174-175 
Tekening bij de brief (15-09-1919) over de kerk voor de gevangenen. Rechtsboven is met rood de plaats aangegeven waar de grote cellenbarak zou worden gebouwd. De rode stippellijn geeft de route aan die de gevangenen zouden gaan lopen van de cellenbarak naar de kerk van de strafgevangenis.

brief over de kerk 1
(Klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Nationaal Archief, Archief Ministerie van Justitie, toegangsnummer 2.09.035.05, inv.nr. 174-175 
Brief (15-09-1919) van de rijksbouwmeester voor de justitiegebouwen aan de minister van Justitie (‘excellentie’) over de vraag of er wel een apart kerkgebouw moet worden neergezet voor de gevangenen van de cellenbarakken. De uitkomst was dat de kerk er niet zou komen en dat de gevangenen gebruik zouden maken van de kerk in het hoofdgebouw van de strafgevangenis.


brief over de kerk 2
(Klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Nationaal Archief, Archief Ministerie van Justitie, toegangsnummer 2.09.035.05, inv.nr. 174-175
 
Vervolg van de brief (15-09-1919) van de rijksbouwmeester voor de justitiegebouwen.

grote cellenbarak
(Klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Archief Stichting Oranjehotel 
De cellenbarak was opgetrokken uit rode baksteen, met houten daken, kozijnen en deuren.

Oorlog en bezetting

Op 10 mei 1940, de dag van de Duitse inval in Nederland, werd de grote cellenbarak ontruimd en onder Nederlands militair gezag geplaatst. De burgergevangenen bracht men elders onder en in hun plaats kwamen er NSB'ers, in Nederland wonende Rijksduitsers en Duitse krijgsgevangenen te zitten. Na de capitulatie van Nederland op 14 mei werden deze gevangenen vrijgelaten.
Nu de Duitsers de dienst uitmaakten in Nederland, kwamen vanzelfsprekend ook alle gevangenissen onder Duits gezag. De Scheveningse strafgevangenis viel organisatorisch in drie delen uiteen. Voor gewone misdadigers was er de Deutsche Untersuchungs- und Strafgefängnis; daaraan verbonden was de Polizeigefängnis, bedoeld voor politieke tegenstanders van het Nazi-regime; en er was een Kriegswehrmachtgefängnis voor militairen. Wegens ruimtegebrek in het hoofdgebouw sloot men de politieke gevangenen vanaf november 1941 op in de grote cellenbarak. Maar ook die raakte snel vol en in de zomer van 1941 werd een nieuwe cellenbarak ontworpen. Deze heette de tweede of Duitse barak. Met 224 cellen was hij wel een stuk kleiner dan de grote cellenbarak uit 1919, maar uiterlijk verschilden de twee barakken niet veel van elkaar. Vanwege een tekort aan bouwmateriaal werd de bouw van de Duitse barak pas in maart 1944 voltooid. Omdat de barakken bijna louter politieke tegenstanders van het Nazi-regime herbergden, gingen ze in de volksmond al gauw Het Oranjehotel heten.

 
brief over de tweede cellenbarak    
(Klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Nationaal Archief, Archief Ministerie van Justitie, nummer toegang 2.09.035.05, inv.nr. 174-175 
Brief (18-08-1941) van de Kammergerichtsrat aan de Generalsekretär op het ministerie van Justitie over de materialen die bij de bouw van de tweede grote cellenbarak nodig zijn.

bouwmaterialen
(Klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Bijlage bij brief aan de Generalsekretär (18-08-1941). 
Lijst van bouwmaterialen, die nodig waren voor de bouw van de tweede grote cellenbarak in 1941. Het lijstje zat bij de brief aan de Generalsekretär (18-08-1941).

de grote cellenbarak
(Klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Archief Stichting Oranjehotel 
De cellenbarak was een min of meer rechthoekig gebouw van 65 bij 103 meter, dat bestond uit één bouwlaag. In het voorste gedeelte lagen aan een brede hoofdgang de dienstvertrekken. Die boden ruimte aan de directeur, de adjunct-directeur, de bewaarders en de gevangenisarts. Ook waren er een wachtruimte, een spreekkamer, een ziekenboeg, badruimtes, toiletten en een verwarmingsruimte met voorraadhok. De hoofdgang bevindt zich onder het gedeelte van het gebouw dat op de foto van linksboven naar rechtsonder loopt.

gang cellenbarak    
(Klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Archief Stichting Oranjehotel 
Haaks op de hoofdgang waren zeven lange gangen, met aan weerszijden de cellen. Twee gangen waren wat korter dan de andere, omdat ze anders de ringmuur van de gevangenis zouden raken. De cellen waren rug aan rug gebouwd. Elke celdeur was voorzien van twee extra grendels, omdat de constructie nogal licht was. Aangezien de cellenbarak een uitbreiding was van de strafgevangenis en de kleine barak uit 1918, waren de cellen van de grote barak genummerd vanaf nummer 301.

De bevrijding

De gevangenen werden vanaf 8 mei 1945 uit de cellenbarakken bevrijd. De Scheveningse strafgevangenis kwam onmiddellijk onder Nederlands militair gezag. Nederland was weer vrij en de gevangenis kreeg prompt een andere functie: nu werden er Nederlanders en Duitsers opgesloten die van oorlogsmisdrijven en oorlogsmisdaden werden verdacht.

 ontwerp grote cellenbarak
(Klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Nationaal Archief, Archief Rijksgebouwendienst, aanvulling 
Bouwtekening van de grote cellenbarak, in 1919 door de rijksbouwmeester van de justitiegebouwen gemaakt. Bovenaan is de voorzijde van de cellenbarak te zien, met de ramen van de vertrekken voor het personeel. Daaronder staan de doorsneden van de verschillende gangen en de cellen. De cellen waren hoger dan de gang opdat ze daglicht kregen via de ramen hoog in de muur. In de gangen kwam daglicht door langwerpige glazen lichtkoepels.

plattegrond gevangenisterrein
(Klik op foto voor vergroting)
Bronvermelding:
Nationaal Archief, Archief Rijksgebouwendienst, aanvulling 
Plattegrond van het terrein van de strafgevangenis, die in de jaren ’50 is gebruikt voor de aanleg van een nieuw waterleiding- en rioleringssysteem. Het kruisvormige gebouw is het hoofdgebouw van de strafgevangenis. Het blok is de Bijzondere Strafgevangenis voor Mannen uit 1911. Rechts is de grote cellenbarak uit 1919; links ervan de Duitse barak uit 1941/44. Samen vormden de twee cellenbarakken het Oranjehotel.

De cellenbarak

De cellenbarak was opgetrokken uit rode baksteen, met houten daken, kozijnen en deuren. Elke deur had twee extra grendels omdat de constructie ervan nogal licht was. De vloer bestond uit betontegels van 30 bij 30 centimeter.
De cellenbarak was een min of meer rechthoekig gebouw van 65 bij 103 meter, dat bestond uit één bouwlaag. Het gebouw had geen eigen keuken of kapel. Men maakte gebruik van de keuken in de bijzondere strafgevangenis voor mannen en in de kapel in de strafgevangenis was ook plaats voor de gevangenen uit de grote cellenbarak.
In het voorste deel van de cellenbarak lagen aan een brede hoofdgang de dienstvertrekken. Die boden ruimte aan de directeur, de adjunct-directeur, de bewaarders en de gevangenisarts. Er waren ook een wachtruimte, een spreekkamer, een ziekenboeg, een badruimte, toiletten en een verwarmingsruimte met voorraadhok.
Haaks op de hoofdgang waren zeven lange gangen met aan weerszijden de cellen. Twee gangen waren wat korter dan de andere, omdat ze anders de ringmuur van de gevangenis zouden raken. De cellen waren rug aan rug gebouwd. Omdat de cellenbarak een uitbreiding was van de strafgevangenis en de kleine barak uit 1918, waren de cellen van de grote barak genummerd vanaf nummer 301.
De cellen waren met 1.90 bij 3.70 meter veel kleiner dan de toen gangbare maat van 2.66 bij 4 meter. Ze waren wel hoog, circa 3,5 meter en ze kregen licht via tralievensters die boven de gang uitstaken. Het raam kon open. In de celdeur zaten een spion en schaftluik, waardoor het eten naar binnen geschoven kon worden.

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in