gahetNA in het Nationaal Archief

Achtergrond

Gedurende de Tweede Wereldoorlog hebben meer dan 26.000 mensen gevangen gezeten in het Oranjehotel. Van hen hebben er naar schatting 860 de oorlog niet overleefd. Ze zijn omgekomen of door de Duitsers vermoord. Na de oorlog hebben oud-gevangenen en nabestaanden de Stichting Oranjehotel opgericht. De Stichting wil onder meer de herinnering levend houden aan de verzetsstrijders die zijn omgekomen. Dit hebben ze gedaan door middel van het maken van zogenaamde Doodenboeken: vier fotoboeken waarin de portretfoto's zijn opgenomen van 734 omgekomen gevangenen.
Om ze in goede conditie te houden zijn de Doodenboeken in 2003 bij het Nationaal Archief in bewaring gegeven. De portretfoto’s in de Doodenboeken vormen het uitgangspunt van deze website.

De database

De foto's in de Doodenboeken zijn in digitale vorm opgenomen in een database. Via het zoekformulier kun je alle Oranjegasten vinden die in de Doodenboeken zijn opgenomen, inclusief de mensen over wie je in de rubrieken Onderzoeksvoorbeelden en Zelf onderzoek doen  kunt lezen.

Zoekresultaat

Bij elk zoekresultaat tref je drie soorten informatie aan: een foto van de persoon, het onderschrift bij het portret, en de belangrijkste persoonsgegevens. Die bestaan uit de volledige naam, de sekse, de geboorteplaats en -datum, de overlijdensplaats en -datum, het nummer dat deze persoon heeft op de Erelijst van Gevallenen.

Geschiedenis van de archiefvormer: 

Het Oranjehotel is de naam van een deel van de Scheveningse strafgevangenis tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Van de daar opgesloten verzetsstrijders hebben velen de oorlog niet overleefd. Ze zijn gefusilleerd op de Waalsdorpervlakte of afgevoerd naar een concentratiekamp en daar omgekomen.

Na de oorlog is de Stichting Oranjehotel opgericht met als doel de herinnering aan de slachtoffers levend te houden. De Stichting heeft portretfoto’s van ongeveer 750 omgekomen gevangenen verzameld in vier fotoboeken, de Doodenboeken.

Knokploegen, Engelandvaarders, Geuzenverzet. Tijdens de Tweede Wereldoorlog pleegden de Nederlanders op allerlei manieren verzet tegen de Duitse bezetting.

Over de Tweede Wereldoorlog zijn boekenkasten vol geschreven. Het is een ingewikkelde periode, die weliswaar al lang voorbij is, maar die zo belangrijk is voor Nederland dat de sporen ervan nog steeds zichtbaar zijn in onze maatschappij. Een belangrijk aspect is de geschiedenis van het verzet tegen de Duitse bezetting.
Wat is dat eigenlijk, verzet? Dat vrijwel alle Nederlanders tegen de bezetting waren lijkt overduidelijk. Maar er is een groot verschil tussen 'ergens tegen zijn' en je actief verzetten. Wat bracht iemand ertoe om met gevaar voor eigen leven verzet te plegen? Op straat anti-Duitse liedjes te zingen, of zich te onttrekken aan de tewerkstelling in Duitsland? Joden en andere vluchtelingen aan een onderduikadres te helpen? Verzetskrantjes te verspreiden, persoonsbewijzen te vervalsen, of verraders te vermoorden?

In verzet

Al meteen vanaf het begin van de Duitse bezetting kwamen er Nederlanders in verzet tegen de Duitsers. In het de eerste jaren van de oorlog had het verzet een bescheiden karakter. Vanaf 1943 nam het duidelijk in omvang toe. In grote lijnen zijn er drie vormen van verzet te onderscheiden: passief verzet, actief niet-gewelddadig verzet en gewelddadig verzet. Tot slot worden enkele bijzondere vormen van verzet genoemd.

Passief verzet

Passief verzet houdt in dat men niet meewerkte aan de door de Duitsers opgelegde maatregelen. Velen leverden bijvoorbeeld hun radio niet in, toen dat werd bevolen. Op Koninginnedag (toen 31 augustus) zetten veel mensen oranje bloemen voor de ramen, hoewel iedere uiting van oranjegezindheid verboden was. Overtreding werd met een boete bestraft.

Actief niet-gewelddadig verzet

Actief niet-gewelddadig verzet was de belangrijkste verzetsvorm. Onmiddellijk na de capitulatie op 14 mei 1940 kwamen de eerste verzetsstrijders in actie. Zij tilden organisaties van de grond die zich bezighielden met spionage. Ze verzamelden inlichtingen over Duitse militaire installaties en gaven die door aan de Nederlandse regering in Londen. Voorbeelden van dit type verzetsgroepen zijn: de Geuzenactie (leider Bernard IJzerdraat), de Stijkelgroep (genoemd naar zijn leider Han Stijkel), de Oranjewacht en de Dienst-Wim. De Sicherheitspolizei wist een aantal van deze groepen in een vroeg stadium op te rollen. Dit kwam doordat men het verzetswerk onvoldoende geheim hield.
Al spoedig was er ook een illegale pers van een zekere omvang. Het vervaardigen en verspreiden van deze kranten was een gevaarlijke onderneming. Voorbeelden van verzetskranten zijn Het Parool, Vrij Nederland, De Waarheid, Je Maintiendrai en Trouw.
De almaar scherper wordende Duitse maatregelen bedreigden steeds meer groepen mensen: joden en anderen werden vervolgd wegens de rassenwetten; mannen die de Arbeitseinsatz wilden ontlopen; geallieerde piloten die uit de lucht waren geschoten.
Al deze mensen hadden hulp nodig in de vorm van onderduikadressen en voedselbonnen. De organisatie die zich hiervoor verdienstelijk maakte was de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers, kortweg LO genoemd. Belangrijke leiders van de LO waren mevrouw H.Th. Kuipers-Rietberg (verzetsnaam 'Tante Riek') en dominee F. Slomp ('Frits de Zwerver'). De organisatie, die een protestantse achtergrond had, zorgde voor onderduikadressen, voedselbonnen en valse persoonsbewijzen. Hiervoor was weer de Persoonsbewijzen Centrale (PBC) onmisbaar, want zonder persoonsbewijs kon je geen voedselbonnen krijgen. Van groot belang voor de financiering van het verzet was het Nationaal Steunfonds (NSF).

Gewelddadig verzet

Deze verzetsvorm bleef beperkt van omvang, in ieder geval tot het najaar van 1944. Er was in Nederland immers geen sprake van een frontsituatie, zodat gewapend verzet weinig zinvol was. Toch waren enkele honderden personen bij deze vorm van verzet betrokken. Ze pleegden gewapende overvallen op gevangenissen om verzetsstrijders te bevrijden, of overvielen distributiekantoren om bonkaarten voor onderduikers te bemachtigen. Soms werden gevaarlijke personen geliquideerd. Bekend werd in dit verband Hannie Schaft ('het meisje met het rode haar').
De belangrijkste organisaties die zich met gewelddadig verzet bezighielden waren:

  • De Landelijke Knokploegen (LKP), die over het algemeen nauw samenwerkten met de LO (zie hierboven).
  • De Raad van Verzet (RVV), waarin met name communisten actief waren.
  • De Ordedienst (OD), waarin veel oud-officieren actief waren. De OD verschilde in zoverre van de andere organisaties, dat zij primair als doel had om aan het einde van de oorlog een eventueel gezagsvacuüm op te vullen. Aan het einde van de Eerste Wereldoorlog was het namelijk overal in Europa tot revolutiepogingen gekomen. Ook in Nederland leek toen een revolutie ophanden. De OD wilde een dergelijke situatie aan het eind van de Tweede Wereldoorlog voorkomen. De Koningin moest weer veilig op haar troon komen.
    In 1944 bereidde men zich voor op de bevrijding van Nederland. De gewapende verzetsgroepen wilden hun hulp aan de geallieerden aanbieden. De LKP, RVV en OD werden in het najaar van 1944 samengevoegd tot de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (de NBS of kortweg BS) en onder commando van Prins Bernhard geplaatst. De BS verleende op bescheiden schaal militaire hulp aan de geallieerden, met name door de inzet van het Regiment Stoottroepen. Na de bevrijding werden leden van de BS ingezet bij de gevangenneming en bewaking van Nederlanders die verdacht werden van collaboratie of oorlogsmisdaden.

Bijzondere vormen van verzet

Tot slot noemen we enkele specifieke verzetsbewegingen. Ze vallen wel binnen de drie genoemde typen verzet, maar zijn door hun bijzondere karakter het vermelden waard. Er was een uitgebreid Artsenverzet en in de universiteitssteden was sprake van Studentenverzet.
Enkele keren kwam het tot een uiting van massaal verzet, die uniek was in het door Duitsland bezette Europa. In februari 1941 brak in Amsterdam de Februaristaking uit als protest tegen het oppakken en wegvoeren van 425 joodse jonge mannen. De staking breidde zich vooral in West-Nederland uit. In 1943 kwam het opnieuw tot een staking die de Duitsers verraste. De zogeheten April-Meistaking was een uiting van protest tegen het in krijgsgevangenschap terugroepen van Nederlandse militairen die in 1940 naar huis gestuurd waren. De staking begon in Twente en breidde zich uit over grote delen van het land. De grote spoorwegstaking, die van september 1944 tot het einde van de oorlog duurde, kwam tot stand in opdracht van de Nederlandse regering in Londen, en in overleg met het geallieerde opperbevel. De staking belemmerde het Duitse troepenverkeer en ondersteunde zo de geallieerde luchtlandingen bij Arnhem.

Aan de strijd tegen de Duitsers namen onderdelen van de krijgsmacht deel die kans hadden gezien naar Engeland uit te wijken. Dit gold met name voor de Nederlandse marine. De Nederlandse koopvaardijvloot, die in mei 1940 grotendeels buitengaats was, leverde gedurende de oorlog een belangrijke bijdrage aan het transport voor de geallieerden.

Tenslotte waren er na de capitulatie Nederlandse burgers die zich wilden inzetten voor de bevrijding van ons land door zich aan te sluiten bij militaire eenheden, die met name in Engeland werden gevormd. Zij heetten Engelandvaarders. De reis naar Engeland was moeilijk, zowel over land via Frankrijk en Spanje, als rechtstreeks met een zeilboot of vissersschip over de Noordzee. De bekendste Engelandvaarder is Erik Hazelhoff Roelfzema, die als soldaat van Oranje bekend werd door de verfilming van zijn daden.  

Publicaties: 

Bronnen

Hieronder volgt een selectie van historische bronnen en informatie in archieven, literatuur, websites en filmmateriaal. Het is geen uitputtende lijst. Vraag voor je begint altijd advies aan je docent en kijk in de mediatheek op school. Het archief en de bibliotheek in je woonplaats hebben vast en zeker veel boeken en artikelen over de Tweede Wereldoorlog in jouw regio. Wie weet vind je ook foto’s en kranten uit die tijd.

Archieven

In de meeste grotere gemeenten is een gemeentearchief. De archieven van kleinere gemeenten zijn vaak samengevoegd in een streekarchief en liggen dan meestal in de grootste plaats van de regio. Zoek voordat je naar het archief gaat uit wanneer het open is. Op www.archiefnet.nl  vind je de adressen en openingstijden.

Bij het Nationaal Archief in Den Haag vind je onder andere de volgende archieven:

  • Stichting Oranjehotel, Doodenboeken, toegangsnummer 2.19.136. De originele Doodenboeken zijn niet ter inzage; alle pagina's van de Doodenboeken zijn in digitale vorm beschikbaar op de website.
  • Archief van de strafinstellingen 's-Gravenhage 1814-1977, toegangsnumer 3.05.04. Bevat de gevangenisadministratie van de Scheveningse strafgevangenis. Let op: archiefmateriaal betreffende het Oranjehotel bevindt zich zowel bij het Nederlandse Rode Kruis als bij het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie. Voor dit materiaal moet je dus naar deze twee instellingen. 
  • Ministerie van Justitie, Archief van de Commissie tot het doen van aangifte van overlijden van vermisten 1949-1962, toegangsnummer 2.09.034.01, en Dossiers vermiste personen, toegangsnummer 2.09.34.02. Over vrijwel alle Nederlanders die als gevolg van de oorlog overleden zijn tussen 1940 en 1945 zijn gegevens te vinden in dit archief. Het gaat dus niet om mensen die door ziekte of ouderdom thuis of in een ziekenhuis zijn overleden en van wier overlijden aangifte is gedaan bij het stadhuis. De gegevens in dit archief zijn van mensen die in een gevangenis of concentratiekamp zijn omgekomen, of tijdens gevechten. Je vindt er bijvoorbeeld ook de gegevens van Anne Frank.
  • Collectie J.A. van Hamel, 1880-1964, toegangsnummer 2.21.081. Dit is het archief van de vader van Lodo en Gerard van Hamel. Een groot deel van dit archief is openbaar.
  • Collectie Dubbelen van het NIOD, 1933-1966, toegangsnummer 2.14.08. Deze collectie bevat kopieën van documenten die bij net NIOD berusten, onder meer van namenlijsten van mensen die in concentratiekampen zaten.
  • Archief van de Gewestelijke Inlichtingencentrale 14 van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten, toegangsnummer 3.09.46. Dit is het archief van de afdeling Zuid-Holland-Zuid van de BS. Het is grotendeels openbaar en kan interessant zijn bij onderzoek naar de BS. Niet interessant in relatie tot individuele verzetsstrijders.
  • Archief van de Stichting Genootschap Engelandvaarders zal over enige tijd worden overgedragen aan het Nationaal Archief. Onduidelijk is nog wanneer precies, en of het archief vrij toegankelijk zal zijn voor onderzoek.

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam (www.niod.nl)

  • Een uitgebreide bibliotheek met boeken en artikelen over het verzet en verzetsstrijders. Die mag je niet lenen zoals in een openbare bibliotheek; je kunt ze inzien in de studiezaal. Zie hieronder bij literatuur.
  • Erelijst van Gevallenen in de Tweede Wereldoorlog. Bevat de basale persoonsgegevens (naam, geboortedatum en -plaats, overlijdensdatum en -plaats, beroep) van ca. 18.000 Nederlanders die in de oorlog zijn omgekomen in het verzet, de koopvaardij, de landmacht, de marine of in Nederlands-Indië. Over de Erelijst: de originele Erelijst ligt in de Tweede Kamer, op het Binnenhof in Den Haag. Als je onderzoek wilt doen in de Erelijst kun je het beste terecht bij het NIOD. Daar worden ook de formulieren van de Erelijst bewaard waarop meer bijzondere gegevens kunnen staan.
  • Archiefcollectie 184a (LO/LKP, Hulp aan onderduikers en knopkploegen)
  • Archiefcollectie 251a (documentatie gedenkboek Het grote gebod van H. van Riessen)
  • Archiefcollectie 197b (redactie Gedenkboek Oranjehotel 1945-1947)

Het Nederlandse Rode Kruis

Het Nederlandse Rode Kruis, Afdeling Oorlogsnazorg beheert informatie over slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Het archief is niet openbaar en alleen wetenschappelijke onderzoekers en nabestaanden kunnen na toestemming onderzoek doen.

Literatuur

  • Bastiaanse, F. e.a., 'Ik kon niet alleen maar toekijken'. Verzetsmensen blikken samen met jongeren terug, Warmond 1991
  • Bergmans, L., Episode. 15 dagen Scheveningen, Oisterwijk 1946
  • Blom, J.C.H., A.J.A. Wiltens en P.A.H. de Boer, Nationale herdenking universitair verzet, Leiden 1985
  • Boom, C. ten, Gevangene en toch…Herinneringen uit Scheveningen, Vught en Ravensbrück, Amsterdam 1945
  • Bosch, J. e.a., Heden geen college. Studentenverzet 40-45, Amsterdam 1990
  • Brug, W.A., Hun naam leeft voort. Oorlogsslachtoffers verleenden hun naam aan straten en gebouwen, Alphen a/d Rijn 1989
  • Graaff, B. de en L. Marcus, Kinderwagens en korsetten. Een onderzoek naar de sociale achtergrond en de rol van vrouwen in het verzet, 1940-1945, Amsterdam 1980
  • Hof J., Vrouwen in het verzet, 1940-1945, Baarn 1995
  • Jong, L. de, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, 15 dln., 's-Gravenhage 1969-1994
  • Jong, L. de, Verzet en illegaliteit 1940-1945, Amsterdam 1976 (Mededelingen van de KNAW, Afdeling Letterkunde, deel 39, nummer 6)
  • Klein, W.C. en C.P. de Grient Dreux (red.), Pittige verhalen uit onveilige tijden. Schetsen van illegale werkers, hongerlijders enz. uit alle rangen en standen, Den Haag 1947
  • Klumper, A.A., Helden tegen wil en dank. Verzet 1940-1945. Het antwoord van gewone mensen op ongewone situaties tijdens de Duitse bezetting, Baarn 1994
  • Malvezzi, P. en G. Pirelli, De vrijheid sterft niet. Brieven van ter dood veroordeelden uit het Europees verzet, Amsterdam 1956
  • Meer-Van Os, B.G.A.M. van der (red.), Kom vanavond met verhalen… Authentieke fragmenten van bewoners en bewoonsters van het Oranjehotel tijdens de Tweede Wereldoorlog, Rotterdam 1995
  • Oorlogsgravenstichting (red.), In Memoriam / Le zecher, Den Haag 1995
  • Minco, Bill, Koude voeten. Begenadigd tot levenslang. Het relaas van een joodse scholier in het Geuzenverzet, Nijmegen 1997
  • Mottier, I., Vrouwen in het verzet, 1940-1945, 1981
  • De oorlogskranten. Een unieke collectie van oorspronkelijke dagbladen 1940-1945, Amsterdam 1994-1995
  • Stichting Oranjehotel, 40 jaar Stichting Oranjehotel, 1985
  • Paape, H., De Geuzen. De eerste verzetsgroep 40-45, Amsterdam 1985
  • Petersen, M.A., Gedetineerden onder dak. Geschiedenis van het gevangeniswezen in Nederland van 1785 af, bezien vanuit zijn behuizing, Leiden 1978
  • Riessen, H. van en R. van Aerde, Het grote gebod. Gedenkboek van het verzet in LO en LKP, 2 dln., Kampen 1951, 1979
  • Roegholt, R. en J. Zwaan, Het verzet 1940-1945, Weesp 1985
  • Schulten, C.M., Verzet in Nederland, 1940-1945, Den Haag 1995
    Achter in dit boek staat een zeer uitgebreide literatuurlijst die verdeeld is per regio, plaats, bevolkingsgroepen, verzetsgroepen, verzetstypen en individuele verzetsstrijders.
  • Terwiel, J.M., Bajes in de duinen 1880-2000, Scheveningen 1998
  • Ministerie van VROM / Rijksgebouwendienst / Rijksbouwmeester, Bouwhistorische aantekening. Dodencel 601 in het Penitentiair Complex Scheveningen, 's Gravenhage 2001
  • Weber, E.B., Gedenkboek van het Oranjehotel, Rotterdam 1946, Amstelveen 1982
    Dit boek lijkt een beetje rommelig van opzet, maar bevat een schat aan informatie over verzetsmensen, bevat brieven van oud-gevangenen met hun ervaringen en gaat uitgebreid in op de graffiti in de cellen.


Websites

Op de website van het Nationaal Archief kun je foto's raadplegen in de beeldbank beeldbank.nationaalarchief.nl.
Zoekwoorden die iets opleveren zijn onder andere 'oranjehotel', ‘wereldoorlog’, 'tweede wereldoorlog', 'oorlog', 'verzet', ‘verzetsstrijder’, 'verzetsstrijders', 'gevangenis' en 'concentratiekamp. Kijk ook op de website  van het Nationaal Archief naar de zogenaamde oorlogsgids. Daar vind je de antwoorden op de meest gestelde vragen over de Tweede Wereldoorlog in relatie tot archief.

www.oranjehotel.org
Website van de Stichting Oranjehotel. Bevat informatie over allerlei aspecten van het Oranjehotel. 

www.niod.nl
Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie in Amsterdam beheert een grote hoeveelheid boeken en archieven die met de Tweede Wereldoorlog te maken hebben.

www.erelijst.nl
Erelijst van Gevallenen 1940-1945

www.ogs.nl
Op de website van de Oorlogsgravenstichting kun je het slachtofferregister raadplegen. Daarin staan betrouwbare gegevens omtrent naam, geboorteplaats en -datum en overlijdenplaats en -datum. Ook kun je uitzoeken of er bij jou in de buurt een oorlogskerkhof is.

www.waalsdorpervlakte.nl
Website van de Vereniging Erepeloton Waalsdorp. Bevat informatie over de fusilladeplaats en over de slachtoffers.

hannieschaft.nl
Website over de bekendste verzetsvrouw van Nederland, met informatie over andere verzetsvrouwen.

www.geuzenverzet.nl
Website van de Stichting Geuzenverzet die jaarlijks de Geuzenpenning utireikt.

www.corrietenboom.nl
Website van de zus van Betsie ten Boom

www.ravensbruck.nl
Website van het Nederlandse Comité Vrouwen van Ravensbrück

www.oorlogsgetuigen.nl
Website met interviews met 53 mensen die vertellen wat herdenken voor hen betekent. Een aantal van hen zat in het verzet.

tweedewereldoorlog.pagina.nl
Startpagina met zeer veel mogelijkheden.

www.4en5mei.nl
Website van het Comité 4 en 5 mei.

www.documentatiegroep40-45.nl

De websites van de Nederlandse concentratiekampen:
www.nmkampvught.nl
www.kampamersfoort.nl
www.kampwesterbork.nl

Websites van verzetsmusea:
www.verzetsmuseum.org (Amsterdam)
www.verzetsmuseum.nl (Friesland)
www.oorlogsmuseum-overloon.nl (Overloon)
www.verzetsmuseum-zh.nl (Gouda)

members1.chello.nl/~h.knoppers/musea.html
Overzicht van Nederlandse militaire, oorlogs-, verzets- en bevrijdingsmusea.

www.aletta.nu
Instituut voor vrouwengeschiedenis.
In hun collecties kun je zoeken naar literatuur, documentatie en afbeeldingen van vrouwen uit het verzet.

www.iisg.nl
Website van het Internationaal Instituut voor Sociale geschiedenis in Amsterdam. Zoek op termen als ‘verzet’, ‘verzetsstrijders’, ‘wereldoorlog’, ‘tweede wereldoorlog’.

Films

  • Het meisje met het rode haar. Verfilming van het boek van Theun de Vries. Hannie Schaft (het meisje met het rode haar) was actief in de omgeving van Haarlem. Ze ligt begraven op de erebegraafplaats Bloemendaal
  • Soldaat van Oranje. Verfilming van het autobiografische boek van Erik Hazelhoff Roelfzema over zijn verzetsactiviteiten. Een deel van de film speelt zich af in het Oranjehotel.
  • De aanslag. Verfilming van het boek van Harry Mulisch over de gevolgen van een verzetsdaad.
  • De schuilplaats / The hiding place (regie: F.R. Jacobson). Film over het gezin Ten Boom.  

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in