Achtergrond
Manumissie is het onder bepaalde voorwaarden vrijgeven van een slaaf. Als varianten gebruiken we hier ook de termen vrijlating en vrijgeving. Het woord zelf is afgeleid van de Latijnse term manumissio, afkomstig uit het Romeinse recht. Die term betekent letterlijk: ‘het uit de hand (van de meester) wegzenden'. Ook in Suriname bestond in de slaventijd (die duurde tot in 1863) de mogelijkheid voor slaven om van rechtswege gemanumitteerd te worden.
Deze database bevat in principe alle Surinaamse gemanumitteerden vanaf 1832 tot aan de afschaffing van de slavernij in 1863. Zelfs een viertal vrijgevingen die pas na de datum van afschaffing van de slavernij hun beslag kregen, zijn in de database opgenomen. Alles bijeen gaat het om 6.364 personen.
Het bestand geeft van elke gemanumitteerde naast een familienaam onder meer gegevens met betrekking tot geslacht, leeftijd, datum van toekenning van de manumissie, naam van de eigenaar en/of vrijgever, gegevens over familierelaties en het beroep dat men bij vrijwording ging uitoefenen. Van de gemanumitteerden werden ook eventuele latere naamsveranderingen (tot 1 juli 1873) genoteerd.
Een compleet overzicht van alle opgenomen gegevens vindt u in Uitleg databasegegevens.
Het gegevensbestand waarvan deze database een digitale versie is, werd samengesteld door de historicus drs. Okke ten Hove in het kader van een door hem verricht archiefonderzoek. Als ‘Lijst van gemanumitteerden’ is dit bestand afgedrukt in het boek van Okke ten Hove en Frank Dragtenstein, Manumissies in Suriname 1832–1863. Meer informatie over de totstandkoming van de database vindt u in het Gebruikte Bronnen.
Behalve het manumissieregister in Paramaribo en de lijsten in het Nationaal Archief zijn over de Surinaamse manumissies 1832–1863 ook nog allerlei andere archiefstukken bewaard. Het gaat hierbij om de originele documenten die een rol speelden in het kader van al de gevoerde vrijlatingsprocedures, zoals de verzoeken om manumissie, eventuele bijlagen daarvan en andere stukken die bij de behandeling van een verzoek om vrijgeving door de koloniale overheid werden ontvangen of opgemaakt. Omdat alle manumissies in de genoemde lijsten bij het Nationaal Archief konden worden teruggevonden, zijn voor de database geen gegevens uit die andere archiefstukken gehaald. De documenten die aan de eigenlijke vrijgeving vooraf gingen, liggen bovendien over verschillende archieven verspreid en bevinden zich slechts ten dele in Nederland: die tot 1846 zijn te vinden in het NA, maar de documenten uit de jaren daarna zijn niet meer naar Nederland overgebracht.
Met deze database als uitgangspunt kan men verder genealogisch onderzoek in Nederlandse, Surinaamse en Antilliaanse archieven plegen. Ook is de database van belang voor nader onderzoek met betrekking tot de sociaal-economische geschiedenis van de vrije zwarte en gekleurde bevolking van Suriname.
Een aantal archiefbestanden bij het Nationaal Archief die u voor verder onderzoek kunt raadplegen vindt u op de pagina Verder Achternaam
2. Voornamen
3. Slavennaam
4. Geslacht
5. Beroep
6. Eigenaar/Vrijlater
7. Datum cautie/borgtocht
8. Bedrag cautie
9. Bedrag borgtocht
10. Borgen
11. Aanmerkingen
1. Achternaam
Dit gegeven betreft de familienaam die de gemanumitteerde bij vrijwording kreeg toegekend.
2. Voornamen
Dit zijn de nieuwe voornamen die de gemanumitteerde bij vrijwording kreeg toegekend.
3. Slavennaam
Dit is de naam waaronder de gemanumitteerde als slaaf bekend stond. Onder deze naam werd de slaaf geregistreerd in de slavenregisters.
4. Geslacht
Sexe van de vrijgelatene (M/V).
5. Beroep
Dit gegeven betreft het beroep dat men ging uitoefenen na de vrijlating. Let wel, als slaaf kon men een ander beroep hebben gehad.
6. Eigenaar/ Vrijlater
Hier vindt u de naamsgegevens van de eigenaar en van de vrijlater van de slaaf. Als de eigenaar en de vrijlater verschillende personen waren, is de eerste naam die van de eigenaar; de tweede naam de vrijlater.
7. Datum cautie/borgtocht
Om te voorkomen dat een slaaf bij vrijlating wegens armoede ten laste van de armenzorg zou komen, moest bij indiening van een verzoek om manumissie ófwel een cautie (borgsom) worden betaald, ófwel een akte van personele borgtocht worden overhandigd. Dit gegeven betreft de datum waarop het één, dan wel het ander plaatsvond.
8. Bedrag cautie
Het bedrag van de borgsom die moest worden betaald bij indiening van het verzoek tot manumissie (als er geen akte van personele borgtocht was overhandigd).
9. Bedrag borgtocht
Het geldbedrag genoemd in de akte van borgtocht, die moest worden overhandigd bij indiening van een verzoek tot manumissie (als er geen borgsom was gestort).
10. Borgen
Dit betreft de naam van degene(n) die als borg optrad(en).
11. Aanmerkingen
Hier vindt u datum en volgnummer van de gouvernements-resolutie (GR), waarbij de manumissie werd toegekend. Let wel, een manumissie werd pas van kracht op de datum waarop de manumissiebrief werd uitgereikt aan de betrokkene. In dit veld treft u voorts gegevens aan over eventuele spellingsvarianten in familienamen, toegekende naamsveranderingen (tot 1 juli 1873), familierelaties en toestemming tot emigratie. Het gaat hierbij om gegevens die in latere gouvernements-resoluties zijn aangetroffen, dus niet in de bron waaruit de overige gegevens zijn gehaald.
In dit onderdeel treft u historische achtergrondinformatie aan over de gegevens in de database Surinaamse manumissies 1832-1863, te weten:
- Wet-en regelgeving: over het Manumissiereglement 1832
- Manumissies in de praktijk: over de vrijlatingen in Suriname in de periode 1832-1863
Manumissie en vrijheid
Manumissie is de juridische term voor het volgens bepaalde rechtsregels vrijgeven van slaven. Het woord is afgeleid van manumissio, een begrip in het Romeinse recht, dat letterlijk vertaald betekent: ‘zending uit de hand [van de meester]’. Op deze site gebruiken we in plaats van ‘manumissie’ ook de termen ‘vrijgeving’ en ‘vrijverklaring’.
arbeiderswoningen plantage Rust en Werk, ca. 1900
Omdat het op deze site verder vooral gaat over manumissie, is het goed te beseffen dat manumissie slechts één manier was om feitelijk uit de toestand van slavernij te geraken. Om vrij te worden kon een slaaf zich ook onttrekken aan de macht die hem zijn slavenstatus had opgelegd, door weg te lopen, de wildernis in of het land uit. Voorbeeld hiervan in het Suriname van de 17e en 18e eeuw zijn de Marrons, voorouders van de Bosnegers. In andere gevallen lieten eigenaren slaven onderhands vrij; deze ‘slaven zonder meester’ of ‘illegale vrijen’ heetten in Suriname Piki-nyan. Soms ook bleven slaven door een bijzondere samenloop van omstandigheden achter zonder meester of eigenaar. Vanuit de optiek van de overheid en het geldende recht kon een slaaf echter in beginsel niet formeel vrij zijn zolang geen manumissie had plaatsgevonden. Andere manieren waarop feitelijke vrijlating tot stand kwam, of waarvan verondersteld werd dat ze de vrijheid brachten (zoals het betreden van Nederlandse bodem!) werden door de geldende wetgeving niet erkend en/of zoveel mogelijk tegengegaan.
De website ‘Vrij in Suriname’ bevat persoons- en familiegegevens van vrijgelaten Surinaamse slaven en vrije zwarten in Suriname. Deze site fungeerde als platform voor verschillende databases.
- De database Surinaamse manumissies 1832 – 1863
- De database Surinaamse emancipatie 1863
Deze website was onderdeel van het project Historische Database Suriname (HDS). Binnen het kader van de HDS waren tevens de websites ‘Arbeid op Contract’ en ‘Koloniaal Suriname’ tot stand gekomen. De website ‘Arbeid op contract’ bevatte persoons- en familiegegevens van de vrije Aziatische contractarbeiders die vanaf 1853 in Suriname arriveerden. Op de website ‘Koloniaal Suriname’ trof u persoons- en familiegegevens van de van oorsprong Europese bevolking in Suriname aan.
Project Historische Database Suriname
De website ‘Vrij in Suriname’ maakte deel uit van de Historische Database Suriname (HDS). Het idee van de HDS was ontwikkeld door Amrit consultancy in Den Haag en het Instituut voor Maatschappij Wetenschappelijk Onderzoek (IMWO) in Paramaribo, in samenwerking met het Nationaal Archief.
Surinaamse manumissies 1832 – 1863
Surinaamse manumissies 1832 – 1863
De gegevens in deze database zijn ontleend aan archiefbronnen die alle aanwezig zijn in het Nationaal Archief in Den Haag. Er is met name gebruik gemaakt van:
Archief Suriname na 1828: Administrateur van Financiën.
Toegangsnummer 1.05.11.07
- Inventarisnummer 128:
Alfabetische staat van alle gemanumitteerde slaven met opgaven der borgtochten, 1833-1843. - Inventarisnummer 129:
Alfabetische staat van alle gemanumitteerde slaven met opgaven der borgtochten, 1844-1855. - Inventarisnummer 126:
Register van verleende manumissiebrieven over de periode 16 januari 1841 t/m 31 december 1851.
Archief Suriname na 1828: Onbeheerde boedels en wezen 1828-1876.
Toegangsnummer 1.05.11.13
- Inventarisnummer 575:
Manumissiebrieven tot verschillende boedels behorende, 19e eeuw.
Archief Ministerie van Koloniën 1814-1849.
Toegangsnummer 2.10.01
- Inventarisnummers 3354-3426:
Gouvernementsjournalen.
Archief Ministerie van Koloniën 1850-1900.
Toegangsnummer 2.10.02
- Inventarisnummers 6797-6888:
Gouvernementsjournalen.
Archief van de Hoge Raad der Nederlandsche West-Indische Bezittingen 1828-1832.
Toegangsnummer 1.05.08.03
- Inventarisnummer 12:
Notulen juli – december 1832.
Surinaamse emancipatie 1863
De gegevens in deze database zijn ontleend aan archiefbronnen uit de collecties van het Nationaal Archief in Den Haag en uit de collecties van het Centraal Bureau voor Burgerregistratie in Paramaribo.
Bronnen bij het Nationaal Archief:
Archief Algemene Rekenkamer, 1814-1953.
Toegangsnummer 2.02.10
- Inventarisnummers CB 223 – CB 228:
Plantage-slaven Suriname. Lijsten van de namen der plantages en van de plantage-eigenaren, 1862-1873. - Inventarisnummers CB 229 – CB 237:
Privé-slaven Suriname. Lijsten van de eigenaren der slaven, 1862-1871.
Bronnen bij het Centraal Bureau voor Burgerregistratie:
Emancipatieregisters van de 17 districten in Suriname. De fysieke staat van deze registers is uitstekend. De lijsten zijn in beginsel niet openbaar.
Onderstaand treft u een overzicht aan van literatuur en websites over de manumissies in Suriname. Dit overzicht kan dienen als leidraad voor verder onderzoek. De genoemde literatuur is in veel gevallen te vinden bij de Koninklijke Bibliotheek of bij het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde.
Literatuur
- Barbosa, L.C., 'Manumission in Brazil and Surinam: the role of the Dutch hegemony and decline in the capitalist world-economy', Ethnic and racial studies (1987) vol.10. afl. 3 pag. 349-365.
- Brana-Shute, R., The manumission of slaves in Surinam, 1760-1828, (Florida 1985).
- Brana-Shute, R., 'Aproaching Freedom: the manumission of Slaves in Surinam, 1760-1848', Slavery and abolition 1989 10 (3): 40-63.
- Hove, ten, O., 'Surinaamse slavernij. Gescheiden verkoop van moeder en kind(eren)', Oso, Tijdschrift voor Surinaamse Taalkunde, Letterkunde, Cultuur en Geschiedenis (1996) 15(1): 41-55.
- Een kolonist, Een woord ter wederlegging van het schrijven des heeren De Neufville over de vrijlating der slaven, in het bijzonder voor zoo veel zulks de kolonie Suriname betreft (Amsterdam 1842).
- Koulen, P., 'Schets van de historische ontwikkeling van de manumissie in Suriname (1733-1863)', Mededelingen van de Stichting Surinaams Museum, (1973)no. 12.
Websites
Onderstaande websites bevatten algemene informatie over Suriname. Tevens treft u hier verwijzingen aan naar literatuur en gerelateerde websites.
Nationaal Archief Suriname
De rubriek 'Historie Suriname' bevat uitgebreide beschrijvingen van plantages.
