gahetNA in het Nationaal Archief

Kaarten Leupe Suppl. - Zoeken: vingboons

4 Resultaten gevonden, klik op het tabblad om de resultaten te tonen.

4.VELH
S.P. l'Honoré Naber
Nationaal Archief, Den Haag
1914
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

4.VELH
Auteur: S.P. l'Honoré Naber
Nationaal Archief, Den Haag
1914
CC0

Periode:

1617-1867

Omvang:

955 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands. Een deel is gesteld in het Frans en in het Engels. Enkele kaarten zijn beschreven in het Latijn, Deens, Spaans en Italiaans.

Soort archiefmateriaal:

Normale geschreven, gedrukte en getekende documenten. Het betreft een kaaartenarchief met zeeatlassen en zee -en kaarten, kust -en rivierkaarten en landkaarten.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

De Inventaris der verzameling Kaarten berustende in het Algemeen Rijksarchief: Eerste Supplement (VELH) beschrijft kaarten uit de periode 1867-1886 die wel aanwezig waren maar ontbreken in de inventaris van P.A. Leupe uit 1867.
Het archief bevat zee-atlassen en wereldkaarten, de rubriek zee, kust -en rivierkaarten volgt de oostelijke route van de VOC-schepen vanaf Europa, via Afrika en Kaap de Goede Hoop naar de Perzische Golf, India en Oost- en Zuid-Oost Azië en de westelijke route van de WIC-schepen naar Amerika. De rubriek landkaarten is op dezelfde wijze ingedeeld maar begint met Afrika, er zijn geen Europese landkaarten in het archief bewaard gebleven. De kaarten dateren voornamelijk uit de achttiende en negentiende eeuw.
Het archief is vooral van belang door de aanwezigheid van het grootste deel van het VOC-kaartenarchief, dat apart gevormd is vanwege geheimhouding en formaat. Deze kaarten geven inzicht in de bloei van het kaartenmakersbedrijf in Amsterdam waar de kaartenmakers in opdracht van de VOC werkten zoals Willem Jansz. en Johannes Blaeu, Johannes Vingboons en de familie Van Keulen. De atlas van Isaac de Graaff is - weliswaar niet in zijn geheel, maar verspreid - in de verzameling terug te vinden.
De kaarten vormen de vroegste bronnen voor China, Japan, Thailand, Cambodja, India, Zuid-Afrika, Formosa, Australië en Nieuw-Zeeland en de eilanden van Indonesië, met het handelscentum van de Oostindische Compagnie in Batavia.
De kaarten van de Westindische Compagnie en de Sociëteit van Suriname vertellen het verhaal van de slavenhandel vanaf St George d'Elmina, het steunpunt in West-Afrika, naar de kusten van Zuid-Afrika en de Antillen. De Nederlanders zaten tientallen jaren in Brazilië met Johan Maurits van Nassau, veroverden Curaçao en voeren de rivieren van Suriname op om plantages in te richten. Ook maakten zij ontdekkingsreizen naar Chili en Peru. De posten in zowel West als Oost waren naar de laatste militaire inzichten gebouwd en vormden de steunpunten in het handelsimperium.
Uit de vroege 17de eeuw, toen de Nederlanders New York in Nieuw-Nederland stichtten zijn er kaarten van de noordoostkust van Amerika aanwezig.
Een belangrijke kaart is de "Vertooningh ofte aenwijsinghe der coursen, landen, eijlanden ende droochten beoosten Japan beseijlt door den E. Commandeur Mathijs Quast ende Abel Jansen Tasman gelijk in dese 2 platte caerten can worden beöogt." De kaart -afkomstig uit het toenmalige Rijksarchief- dook op op een veiling van Van Stockum in 1880 en kwam terug dankzij "de welwillendheid' van de erfgenamen van Prins Hendrik- geeft een overzicht van verschillen in gegevens van vroegere en latere data. In dit supplement op de collectie Leupe bevinden zich de wereldberoemde aquarellen van Johannes Vingboons, kaartmaker in dienst van Joan Blaeu. Deze unieke serie bevat aanzichten en vogelvlucht kaarten van steden en forten van Nederlandse handelsposten van de WIC en de VOC, maar ook die van concurrenten. De 17e eeuwse baaien en plattegronden van New York, Havanna, Kaap de Goede Hoop of Malakka vormen de eerste weergave van die handelsposten..Er zijn facsimilé-uitgaven van deze atlas verschenen.

Archiefvormers:

  • College ter Admiraliteit te Amsterdam, Commissie Bepaling Lengte op Zee Verbetering v. Zeekaarten
  • Comité tot de Oost-Indische Handel en Bezittingen
  • Comité tot de Zaken Koloniën en Bezittingen op de Kust Guinea en in Amerika
  • Depot-Generaal van Oorlog
  • Directie ad interim voor de Westindische Koloniën
  • Directie van de Sociëteit van Berbice
  • Directie van de Sociëteit van Suriname
  • Ministerie van Koophandel en Koloniën
  • Ministerie van Koophandel en Koloniën, Algemene Directie
  • Ministerie van Marine en Koloniën
  • Ministerie van Marine en Koloniën, Hollandse Divisie
  • Oud Archief Suriname: Gouvernementssecretarie
  • Raad der Amerikaanse Bezittingen en Etablissementen
  • Raad der Aziatische Bezittingen en Etablissementen
  • Raad der Koloniën in West-Indië
  • Staten van Holland en West-Friesland
  • Verenigde Oostindische Compagnie, Kamer Amsterdam
  • Verenigde Oostindische Compagnie, Kamer Amsterdam, Departement van de Equipage
  • Verenigde Oostindische Compagnie, Kamer Zeeland
  • Westindische Compagnie, Kamer Amsterdam
  • Westindische Compagnie, Kamer Zeeland
  • Heneman, J.C. (kartograaf van de Sociëteit van Suriname, ca., 1740-1806)
  • Loten, J.G., (gouverneur van Ceylon, 1710-1789)

Archiefvorming

Inhoud en structuur van het archief

Inhoud

Verantwoording van de bewerking

Het supplement is gecatalogiseerd door mr. A. Telting (overleden 1907) en dr. J. de Hullu (1864-1940), hun beschrijving is vervolgens bewerkt door S.P. l' Honoré Naber (1865-1936), gepensioneeerd kapitein ter zee bij de Nederlandse marine.

Bij het opmaken van dezen inventaris is de indeeling gevolgd, aangenomen door wijlen P.A. Leupe in den "Inventaris der verzameling van kaarten berustende in het Rijks-Archief, Eerste Gedeelte", die verschenen is in 1867.

Iedere andere indeeling zou voor- zoowel als nadeelen hebben medegebracht, en ook deze heeft hare zwakke zijde,(

Als eenigszins onnatuurlijk meen ik te moeten aanmerken dat de zee- zoowel als de landkaarten naar de continenten zijn gerangschikt, terwijl men veeleer de zeekaarten aan de wereldzeeën, de landkaarten aan de werelddeelen zou moeten koppelen.

)

maar door aan de oude getrouw te blijven, wordt althans het voordeel verkregen dat men beide inventarissen naast elkander kan gebruiken, en daarop zal het in de praktijk het meest aankomen. Deze inventaris bestaat dus ook weer uit drie gedeelten, te weten:

  • Zee-Atlassen, Wereldkaarten enz.
  • Zee-, Kust- en Rivierkaarten
  • Landkaarten, Plans enz.
  • en twee Bijlagen.

Deze indeeling brengt de moeilijkheid mede dat er wel eens twijfel bestaat of men eenige kaart tot de zee- of tot de landkaarten moet rekenen, welk vraagstuk als het zich voordeed in den een of anderen zin moest worden beslist. Dit zij den gebruikers van dezen inventaris eene aanwijzing om (evenals bij Leupe noodzakelijk is) beide afdeelingen te raadplegen.

Het kleiner aantal nummers dat deze verzameling omvat (600 tegen 2100), bracht mede dat ik de beide hoofdafdeelingen in minder onderverdeelingen kon splitsen dan Leupe vermocht te doen. Sommige onderafdeelingen, waarbij niets viel te vermelden, kon ik laten vervallen, en andere konden zonder bezwaar worden samengetrokken. Dit laatste is echter zelden gedaan en wel alleen dààr, waar het geschieden kon zonder de eenheid met Leupe's inventaris te verbreken.

De wijze van omschrijving der kaarten is niet volkomen gelijk aan de door Leupe gevolgde. De beide eerste kolommen komen bij beide deze inventarissen gelijkelijk voor, maar de tweede en derde kolommen van Leupe (vervaardiging en uitgave) trok ik samen tot ééne enkele, en ik hield bij de invulling daarvan wat meerder rekening met de vermeldingen en omschrijvingen, zooals die letterlijk op de kaarten zelf voorkomen. De laatste kolom werd weder op gelijksoortige wijze benuttigd tot het plaatsen van "Aanmerkingen", maar ik voegde een voorlaatste kolom aan het geheel toe, welke de herkomst der kaarten vermeldt, voor zooverre die nog is na te gaan. Waar Leupe de afmetingen der bladen tot in millimeters nauwkeurig opgeeft, heb ik gemeend mij wel tot centimeters te mogen bepalen, en waar de schaal der kaarten door hem wordt uitgedrukt in omschrijvingen zooals 100 Surinaamsche Kettingen à 5 1/2 Rijnl. roeden = 130 strepen en dergelijke, thans vrijwel onverstaanbaar, heb ik die schalen uitgedrukt door eenvoudige verhoudingen als I : 25.000 of hoeveel het zij, zooals dat tegenwoordig allerwege gebruikelijk is. Dikwijls is aan de opgave dier verhouding de omschrijving toegevoegd: "ongeveer". Dit heb ik gedaan dààr, waar het mij voorkwam dat een nauwkeurige becijfering der schaal een te hoog denkbeeld van de waarde der kaart zou kunnen geven, of ook dààr waar de juiste schaal niet volstrekt nauwkeurig was terug te vinden. Om deze laatste moeilijkheid naar waarde te schatten bedenke men dat de duimstokken, waarnaar oudere kaarten geteekend werden, niet aan éénzelfden standaard ontleend werden (ongeijkt), zoodat eene teekening naar Rijnlandsche duimen volstrekt niet altijd een Rijnl. duim vertoont die 26.1622 mM. groot is, niets meer en ook niets minder. Bij tal van zeekaarten wordt een soortgelijk bezwaar ondervonden, daar het niet met zekerheid bekend is welke waarde door verschillende kaartenmakers werd toegekend aan hun Duitsche Mijl (van 15 op één graad) of, wat hetzelfde is: hoe groot zij zich den omtrek der aarde én dus den equatorgraad dachten. Bediende Blaeu zich wellicht van zijn eigen, nooit gepubliceerde; aardmeting, of heeft hij de voorkeur geschonken aan de waarde van Snellius die, theoretisch althans, boven zijn eigen uitkomsten moest worden gesteld? Heeft Van Keulen zich, althans voor zijne latere uitgaven, nog bediend van de uitkomsten der graadmeting van Bouguer en La Condamine? Oogenschijnlijk eenvoudige vragen, voorzeker, doch die men zou moeten weten te beantwoorden om te kunnen becijferen naar welke schaalverhouding de kaartenmakers zich hunne werkstukken geteekend dachten. Daar nu deze vragen niet zoo maar uit te maken zijn, stelde ik in een groot aantal gevallen de waarde van den breedtegraad op 111.111 meters, of de Duitsche Mijl op 7407 Meters, waarden die zooals wij thans weten, ten naaste bij juist zijn, en kwam dan tot de schaal der kaart zooals die werkelijk ongeveer is.

Als een aparte Bijlage voegde ik aan dezen inventaris nog toe een verkorte inhoudsopgave van den zoogenaamden Atlas Amsterdam van Isaac de Graaff. Wel worden deze kaarten in Leupe's Inventaris vermeld en zijn zij daar gemakkelijk te herkennen aan de merkletters A.A., maar het kwam mij voor dat, waar de titels van die kaarten over een geheel boekwerk verspreid zijn, de studeerende archiefbezoekers gebaat zullen zijn bij eene opgave van het geheel, dat op eene zoo ongeëvenaarde wijze onze geographische kennis van de Oostersche Wateren op éénzelfde tijdstip (ongeveer 1700) in beeld brengt.

S.P. L'HONORÉ NABER.

Eind 2013 is de digitalisering van de collecties Leupe (VEL) en Leupe Supplement (VELH) afgerond. Enkele stukken uit de collectie Leupe (VEL) konden niet gedigitaliseerd worden vanwege materiële beperkingen van het origineel (voornamelijk banden die niet vlak geopend kunnen worden). De inventarisnummers die niet opgenomen konden worden zijn: D, F, G1, G2, J, M, NB, O2, Q, R, S1, S10, DD en 1571B. Alle andere inventarisnummers zijn bij de digitale inventarissen op de website geplaatst; zie hier voor VEL en hier voor VELH.
Tijdens het onderzoek voor de samenstelling van de Grote Atlassen van de VOC en van de WIC en bij de voorbereiding van de systematische digitalisering van de collecties Leupe, bleek dat met beide inventarissen veel loos was, niet in het minst doordat beide lijsten sinds hun ontstaan in respectievelijk 1867 en 1914, ondanks de omzetting naar EAD/XML, niet meer bijgewerkt waren. De inhoudelijke beschrijvingen van de kaarten zijn gedateerd doordat de ontwikkeling van de historische cartografie zich vooral heeft afgespeeld nadat Leupe en l'Honoré Naber hun inventarislijsten opstelden. Het werk van bijvoorbeeld Wieder, Koeman en Schilder heeft in de loop van de jaren veel nieuwe informatie opgeleverd. Hiervoor zij verwezen naar de literatuur, met name Koemans Atlantes Neerlandici, de bewerking daarvan door Peter van der Krogt en de facsimile-uitgaven Grote Atlas van de VOC (7 delen) en Grote Atlas van de WIC (2 delen).
De Atlas Gerrit de Haan (VELH 156.1 en 156.2) is voor de digitalisering uiteengenomen; de individuele kaarten zijn vanwege behoudsoverwegingen niet teruggebonden maar worden voortaan vlak geborgen bewaard.
Aanpassing van de inhoudelijke beschrijvingen is geen onderdeel geweest van het digitaliseringstraject, zodat alleen fouten die digitalisering in de weg stonden zijn opgelost. Dit betekent dat uitgezocht is of nummering en beschrijving inderdaad betrekking hadden op het te digitaliseren stuk, welke nummers sinds wanneer ontbraken, en welke beschrijvingen slechts een verwijzing naar kaarten in andere archieven of collecties vormden. Aperte en storende fouten werden, indien gesignaleerd, verbeterd.
Daarnaast werden beschrijvingen van kaarten, die veelal abusievelijk in een 'collectie Dubbelen Leupe' (VELHD) - waaraan l'Honoré Naber hierboven refereert - waren afgezonderd, op de juiste plaats ingevoegd als variant of als extra exemplaar. Hierbij golden als stelregels:

  • alle manuscriptkaarten worden als unicum beschouwd;
  • door het voorkomen van handschrift op een gedrukt object moet het als unicum beschouwd worden;
  • handmatige inkleuring maakt een gedrukte kaart uniek.
De bij het invoegen van de 'dubbelen' vervaardigde concordans is als bijlage aan deze inventaris toegevoegd.

Tot slot nog enige opmerkingen bij deze inventarislijst. Leupe volgde bij het opstellen van zijn inventaris een geografische indeling; l'Honoré Naber koos ervoor Leupes indeling te volgen en omzeilde zo het sinds 1898 gepropageerde herkomstbeginsel. Bij veel kaarten is slechts summier - en vaak zelfs in het geheel niet - aangegeven wat het verband is met de archieven waar de kaarten bijhoren of waaruit ze werden afgezonderd. Het reconstrueren van die verbanden vormt een tijds- en kennisintensieve klus, waarvan ik hoop dat die ooit nog kan worden uitgevoerd. Naar aanleiding van de digitalisering zijn nu in deze inventaris de op de kaarten vermelde eigentijdse herkomstgegevens - indien aanwezig - overgenomen.
Dan de nummering op de fysieke stukken en de weerslag daarvan op deze inventaris. Leupe en l'Honoré Naber nummerden de kaarten op de achterzijde door middel van een met de hand geschreven nummer in rood potlood. Wanneer een kaart uit meerdere bladen bestond, kregen alle bladen hetzelfde nummer. Later werden de kaarten van etiketten met in rood gedrukte unieke nummers voorzien, waarbij in de noodzakelijke subnummering niet op de logische volgorde van de samenstellende bladen werd gelet. Hierdoor komen in onderhavige inventaris verspringende subnummeringen voor (zie bijvoorbeeld VELH 239A-F). Ook in een een latere heretiketeringsaktie werden fouten gemaakt, die hun sporen nalieten in de doorbreking van de logische doorlopende nummering die Leupe voorstond.
Daarnaast heb ik van kaarten die foutief waren beschreven, die op de verkeerde plek waren ingedeeld of waarvan het onderlinge verband verbroken was geraakt, de beschrijvingen aangepast, verplaatst of gegroepeerd.

G.G.J. Boink, 13 december 2013

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Een aantal van de Surinaamse kaarten in de inv. Leupe behoorden ooit tot het oude grondarchief van Suriname. Verreweg het grootste deel van dat archief wordt bewaard in het Nationaal Archief Suriname. Een deel daarvan (ongeveer 3000 kaarten) is ingescand en kan worden bekeken op de volgende link :
https://drive.google.com/folderview?id=0B88mZFitv8emcXZjNjlwMjVheEE&usp=...

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in