Heren van Voorne

Het register Voorne A.B., 1284-1367, Cas L.

Deze band bestaat uit 109 bladen perkament, waarvan 106 genummerd zijn van 1 tot 106 en 3 ongenummerd gebleven zijn. Geslagen om folio 65 en folio 66 bevindt zich een ingeschoven akte op perkament en na folio 6 verso en folio 68 verso beide malen een ingeschoven blad perkament, respektievelijk folio 7 en ongenummerd. Twaalf bladen zijn onbeschreven. Het trekt de aandacht, dat in de foliering een kleine onregelmatigheid geslopen is na folio 89. In plaats van XC is CX gezet. Bij C wordt de gewone orde weer hersteld.

De vier gedeelten, die in dit register te onderscheiden zijn, worden op hun beurt weer verdeeld in katernen:

Deel	Katern
deel I: perkament 33 x 26 cm.	a: f° 1 - 16
	b: f° 17 - 19
	c: f° 20 - 37
deel II: perkament 33 x 26 cm.	d: f 38 - 44 met 1 ongefolieerd blad als omslag
deel III: perkament 36 x 26	e: f° 45 - 50, na 1371 ingeschoven
	f: f° 51 - 60
	g: f° 61 - 70
	h: f° 71 - 80
	i: f° 81 - 110 (lees: 90)
deel IV perkament 36 x 26	j: f° 111 (lees 91) - 106, waar tussen f° 116 - 119 (lees: 96 - 99) en 100 - 102 perkament 34 x 26.

Hiervan bevat deel I de gelijktijdige registratie van Gerard, heer van Voorne, deel II een afschrift van de registratie van Dirk van Montjoie en Machteld van Voorne, deel III de aanvankelijk overgeschreven, later gelijktijdige leenadministratie van Machteld, vrouwe van Voorne, tenslotte gevolgd door de eerst overgeschreven en later gelijktijdige administratie inzake bestuurlijke aangelegenheden van Machteld van Voorne.

Van het register Voorne A.B. bestaat in de Leen- en Registerkamer van Holland een afschrift, getiteld Voorne B. (

LRK. nr. 91.

) In dit deel is de volgorde van de rubrieken volkomen gewijzigd een aangepast aan de behoeften van de administratie toentertijd. Folio 1 - 106V bevat de delen III en IV, f° 106V - 17V is een afschrift van deel II. Deel I is geheel omgewerkt, zodat de gegevens over hetzelfde gebied onder hetzelfde hoofd zijn gebracht. Aldus komen in volgorde: Voorne, Zuid-Holland, Arkel met Utrecht enz., Schouwen, Walcheren, Duiveland, een financiële transaktie en Wolphaartsdijk. (

Th. van Riemsdijk, De tresorie en kanselarij van de graven van Holland en Zeeland uit het Henegouwsche en Beyersche huis, 's-Gravenhage 1908, p. 659.

) Dit register bevat evenwel ook afschriften van thans verloren stukken, die vroeger waarschijnlijk in Voorne A.B. ingestoken waren. (

Zie hoofdstuk 7.

)

Op de band van het register Voorne A.B. treft men enige aanduidingen aan. De jaartallen 1284 en 1367 zijn de data van het eerste en laatste stuk, volgens de methode van Cornelis Oem. (

LRK nr. 409, vooral f° 88.

) Het register was in het archief van de grafelijkheid geborgen in de schaprade of kas L, die zaken betreffende Voorne bevatte. De naam "Voorne A.B." kan op een aantal manieren verklaard worden. Simpel alfabetisch, als men denkt aan de registers Voorne B, Voorne C en Voorne D, die volgen. Voorts kan gedacht worden aan de twee formaten, die men in dit register duidelijk onderscheidt. Tenslotte kan men ook denken aan de naamgeving van de rechtverkrijgende bij het uitsterven van het huis Voorne, te weten hertog Albert van Beieren. Ook dit is een bekende manier in de Leenkamer om de registers een naam te geven.

Wij onderscheiden in het register Voorne A.B. in een zekere chronologische reeks de volgende handen, die tot 1371 de akten hebben ingeschreven of notities hebben gemaakt:

Vergezeld van een opschrift (

"Dese brieve siin gheregistriert sint mijn vrouwe van Voerne aflivich wortdat was anno LXXII".

) treft men folio 89V en 110r-v (lees: 90r-v)een zestal akten aan, ingeschreven door een hand, die ook aangetroffen wordt in de rekeningen van Gibe Jansz. van Craken anno 1375 - 1380. (

Rekeningen grafelijke rekenkamer nrs. 1359-1361.

) Een hand, die in het Zwarte ruige register 1517 - 1527 (

LRK nr. 124, vooral caput Noord-Holland f 74 vlgg.

) wordt waargenomen, maakt anno 1527 als laatste enige kopregesten boven een aantal akten, te beginnen folio 18. Behalve meerdere handen, die wij onbesproken laten, vermelden wij nog een viertal akten anno 1371 en 1417 (

Oorspronkelijk: A.P. van Schilfgaarde, Het archief der heeren en graven van Culemborg, 's-Gravenhage 1949, Inv. nr. 6100, reg. nrs. 237, 239, 238 en 638.

), die folio 102v en 103 denkelijk geregistreerd zijn door de klerk van Pieter van Renesse van Beoostenzweene. (

Th. van Riemsdijk, Tresorie p. 365; vgl. LRK. nr. 410 (Gapinge) f 114 beiden; LRK nr. 114 (Philippus A) voor de klerk alleen.

)

Omdat het onderzoek van Van Riemsdijk wat andere resultaten te zien heeft gegeven dan het onze, dienen wij nog nader op de zaak in te gaan. Hierbij kunnen wij gebruik maken van een aantal aanknopingspunten, die ons zowel door het register zelf als ook door losse stukken daarbuiten geboden worden. In de eerste plaats valt daarbij te denken aan de stukken in het archief der heren van Voorne zelf. Bij vergelijking blijken een aantal hiervan vervaardigd te zijn in wat wij de kanselarij zullen noemen. Dit zijn:

Buiten het archief van de heren van Voorne worden aangetroffen:

Na de voorgaande opvoering van het beschikbare materiaal kan vastgesteld worden, dat in ieder geval vanaf 1328 twee schrijvers aanwezig zijn om de akten van de heer van Voorne te registreren. Men kan vermoeden, dat hiermee de twee geestelijken van de hofkapel te Oostvoorne belast zijn. Dat inderdaad zoveel plaatsen aldaar ingesteld zijn, wordt in 1349 uit de doeken gedaan. (

Reg. nr. 75.

) Afgezien van de omstandigheid, dat de kapelaans hun heer en broodgever in administratieve zaken plegen bij te staan (

Th. van Riemsdijk, Tresorie p. 561; H.P. Coster, De kroniek van Johannes de Beka, haar bronnen en haar eerste redactie, Utrecht 1914, p. 27.

), kan men menen, dat het kapittel te den Briel eveneens voor deze funktie in aanmerking komt. Dit is echter niet waarschijnlijk, omdat het leenhof met vermoedelijk de hele bestuursadministratie, daaraan verbonden,gevestigd was op de voorhof van de burcht te Oostvoorne. Bovendien treft men het schrift van de vidimussen, gegeven door het kapittel van den Briel (

Inv. nrs. 5 en 23.

) niet in het register aan. Een vidimus van St. Pancras (

Inv. nr. 14.

) is daarentegen geschreven door K, die een werkzaam aandeel in het register had. Deze zelfde K schreef een oorkonde, uitgegaan van de hofkapel. (

Archief Nassause Domeinraad, II, Inv. nr. 836, reg. nr. 313 a° 1363.

) En tenslotte registreerde ook M, die een oorkonde van St. Pancras schreef (

Inv. nr. 24.

), een akte in het register Voorne A.B.

Het is dus alleszins aannemelijk geworden, dat het register Voorne A.B. gevormd is in de hofkapel te Oostvoorne. Zelfs worden ons namen overgeleverd van degenen onder wier leiding dit plaats gevonden mag hebben. Voor de tijd van Gerard van Voorne kennen wij meester Simon, zijn klerk (

Inv. nr. (205) en Inv. nr. 29 f° 42.

) en Dirk Pal mar, zijn kapelaan, scholaster te Zifflich (

Zie Inv. nr. (9).

) die het volgende jaar parochiepaap van Maasland blijkt te zijn (

Abdij Leeuwenhorst, 30 mei 1331.

); ten tijde van Machteld, zijn dochter, wordt Dirk als haar klerk genoemd. (

Getuigenlijst bij reg. nr. 84.

) Misschien is deze Dirk dezelfde als Dirk Moenkiin,die vermeld wordt in verband met diensten van de hofkapel. (

Rekeningen grafelijke rekenkamer nr. 1358 fo 61.

)

Nadat op deze wijze het aandeel van de hofkapel in de vorming van ons register naar voren is gebracht, moet een andere groep funktionarissen belicht worden, die in het ontstaan van ditzelfde register de hand heeft gehad. Wij menen de rentmeesters. (

Vgl. R. Fruin (Th.Az.), De leenregisters van Bewesten Schelde 1470-1535, 's-Gravenhage 1911, p. 3 en pp. 14-15.

) Dezen maken gebruik van het register om hun administratie te kunnen kontroleren. Wij zullen zien, dat hun toevoegingen voornamelijk uit notities bestaan.

Een eerste invloed, die de rentmeesters uitgeoefend zullen hebben, bestaat in het invoeren van rubrieken overeenkomstig de verschillende rentmeesterschappen. Inderdaad vindt men nog een spoor van een blijkbaar oudere, verdrongen registratie zonder enige geografische indeling, waarbij onder de mannen, die een leen houden van de hofstede van Voorne bv. ook lieden buiten Voorne vermeld worden. (

Inv. nr. 29 f° 4 vlgg. en f° 51 vlgg. bv. f° 52v.

) Hieronder geven wij de geografische indeling, zoals die in het register normaliter wordt aangetroffen, met daarnaast het korresponderende rentmeesterschap.

Register	Rentmeesterschap
1) Oostvoorne	+ Voorne
2) Westvoorne	+ Voorne
3) Heenvliet en Putten
4) Schouwen, waaronder Nd.-Beveland	+ Zeeland beoosten Schelde
5) Duiveland	+ Zeeland bewesten Schelde
6) Walcheren	+ Zeeland bewesten Schelde
7) Zuid-Beveland	+ Zeeland bewesten Schelde
8) Wolphaartsdijk
9) Zuid-Holland
10) Noord-Holland	+ Voorne
11) (West-)Friesland
12) Acquoy, Gelre en Utrecht	+ wellicht rentmeesterschap

Het bestaan van afzonderlijke rentmeesterschappen voor Zeeland beoosten en bewesten Schelde wordt bevestigd respektievelijk in de jaren 1329 en 1330. (

Reg. nrs. 221 a° 1329 en 415 a° 1330.

) Het rentmeesterschap Voorne zal de centrale instelling gebleven zijn. Voor de randgebieden wordt ons slechts een rekening voor Gelre genoemd (

Inv. nr. (196); vgl. reg. nrs. 646 en 649.

) zonder dat daar veel systeem in zit.

De invoeging van nieuwe gebieden in het register heeft steeds enige moeilijkheden opgeleverd zoals duidelijk te merken is. Zo worden leenmannen in Zuid-Beveland aanvankelijk ingeschoven bij Duiveland (

Inv. nr. 29 f° 26.

) maar de akten worden geregistreerd bij Walcheren, terwijl Zuid-Beveland pas onder Machteld een zelfstandige rubriek gaaf vormen. Eigenaardig is het ook met Noord-Beveland en Wolphaartsdijk gesteld. Het eerste gebied is altijd gerekend bij Schouwen en het tweede krijgt een apart hoofd tijdens Gerard van Voorne maar wordt tijdens Machteld weer bij Walcheren geteld. Bij de rubriek Friesland is ook Kennemerland begrepen.

Het is interessant iets op te merken over begin- en sluitingstijd van de rekeningen, hoewel de oudst overgeleverde dateert van 1373 - 1374. (

Rekeningen grafelijke rekenkamer nr. 1358 (rekening van Pieterman Dirksz. en nabestaanden a° 1373, 1374 en gedeeltelijk 1375).

) De rekentermijn loopt dan van half maart tot half maart. Voor een iets vroeger tijd, namelijk 1362, kan dit mooi bevestigd worden door hand L, van wie ook een thans verloren rekening over het jaar 1362 afkomstig is. (

Inv. nr. (193).

) De notities van deze hand in het register zijn gedateerd vanaf augustus 1361 tot 27 maart 1362. Wij mogen aannemen, dat in 1362 ongeveer dezelfde termijn gold als ruim tien jaar later. De hand L zal wel die van de rentmeester zelf, Jan Arnoutsz. van Abbenbroek, zijn. Deze deed in dat jaar al zijn vijfde rekening af. (

Reg. nrs. 86 en 87 a° 1357 en 93 en 94 a° 1359 en 98 en 99 a° 1360.

) Tegelijkertijd ziet men,dat de rentmeester inderdaad alleen notities heeft toegevoegd.

Voor de verloren rekening tijdens Gerard van Voorne (

Inv. nr. (187).

) ligt de termijn veel minder duidelijk. Folio 27 van het register is een lijst, die wel van deze rekening overgeschreven zal zijn. Deze lijst kan niet in deze vorm opgemaakt zijn voor 8 april 1328 (

Reg. nr. 219.

), wanneer Hendrik Hobuuksz., vijfde geciteerde aldaar, met zijn renteleen beleend wordt. Meer dan een vingerwijzing is dit natuurlijk niet.

Het spreekt vanzelf, dat van een rentmeesterschap pas dan sprake kan zijn, wanneer uit een bezitting direkte vaste inkomsten getrokken kunnen worden. Een ander soort administratie treffen wij aan in de vorm van de manlijsten, die her en der verspreid in het register gevonden worden. Wel kunnen kosten verbonden zijn aan lenen,wanneer dit rentelenen zijn, maar de inkomsten ziet men slechts incidenteel bij de leenverheffing.

Van deze manlijsten bezitten wij in het register volledige of minder volledige afschriften. De originelen worden bij diverse gelegenheden vermeld. Voor Gerard van Voorne bij een kwestie over visrechten in de Dubbel (

S.W.A. Drossaers, Het archief van den Nassauschen Domeinraad, dl. 1, 's-Gravenhage 1948, Inv. nr. 703, reg. nr. 279 a° 1337.

),voor Dirk van Montjoie bij een bevestiging van een belening (

Inv. nr. (273) a° 1341.

) en voor Machteld van Voorne bij een geschil over de grootte van een renteleen. (

Reg. nr. 297 z.j.

) Thans nog bewaarde manlijsten (

Bv. LRK nr. 111 (register BB Blois, begonnen november 1356).

) zijn geschreven op papier, zodat ook de bovenbedoelde lijsten wel van dat materiaal geweest zullen zijn.

Het is belangwekkend om er achter te komen, wanneer de manlijsten ontstaan mogen zijn. Op grond van de mannen,die daarin voorkomen, is dit meestal wel mogelijk. Folio 8 laat ons een lijst van mannen van Zuid-Holland zien en folio 17 geeft er nog een. Reeds zijn deze lijsten op goede gronden gedateerd op het jaar 1304, in de loop waarvan zij tot stand zullen zijn gekomen. (

C. Hoek, Het huis te Crooswijck ("Ons Voorgeslacht", jrg. 18, 1963, pp. 301-2; C. Hoek, De hofstad bij Crooswijck, later genaamd het huis Rubroeck ("Ons Voorgeslacht", jrg. 21, 1966, p. 329).

) Wij mogen aannemen, dat ook de andere lijsten omstreeks dat jaar zijn klaargekomen. Ten overvloede kunnen wij er op wijzen, dat de oudst bekende manlijst van de heren van Putten precies in datzelfde jaar gereed kwam. (

C. Hoek, Leenmannen van de heer van Putten en Strijen ("Ons Voorgeslacht", jrg. 25, 1970, p. 62).

)

Een voorbeeld van een omgewerkte manlijst en een, die gelijktijdig is bijgehouden, levert folio 68V met daarnaast een ingeschoven blad. Dit blad heeft de gegevens, aangetroffen folio 68V maar ontdaan van de bijwerkingen, overgenomen en daarnaast de lijst aangevuld met gegevens van elders. Dit voorbeeld doet ons zien, dat deze werkwijze ons voor problemen kan stellen, die opgelost kunnen worden door de betreffende lijst man voor man door te lichten. Interessant is in dit verband een lijst folio 67, een lijst van mannen van Zuid-Holland. Het is duidelijk dat deze lijst, geheel met dezelfde hand geschreven, niet voor 1355, de enig vermelde datum, overgeschreven kan zijn. In dit verband treft het, dat de laatst geciteerde, Hubert de Schenk van Culemborg, niet alleen niet onder het hoofd Zuid-Holland thuis hoort, maar ook reeds in 1347 stierf. (

Zie Van Schilfgaarde, Heren van Culemborg, Inv. nr. 2.

)

Dit brengt ons op de methodiek om de mannen met hun lenen in lijsten vast te leggen. Wanneer de man en zijn goed onder hetzelfde hoofd gebracht kunnen worden, bestaan er geen moeilijkheden. Wordt de zaak zo, dat een man ook beleend wordt met een goed buiten zijn woonplaats, dan wordt zijn naam gehandhaafd op zijn woonstede. Zoals men begrijpt levert deze methode, gezichtspunt van de leenadministratie, vanuit het oogpunt van de rentmeester bezwaren op. Inkomsten, door mannen op deze manier getrokken uit meer dan één rentmeesterschap, maken aldus de financiële administratie lastiger. Men kan zich voorstellen, dat een dergelijke ontwikkeling zich voorzet en de administratie weet te verstoppen. In de bijgewerkte delen van de lijsten maar ook uit de akten met toevoegingen blijkt dit gevaar maar al te duidelijk. Het komt tot uiting in deel III van het register, dat de leenadminsitratie tijdens Machteld, gedeeltelijk gelijktijdig, bevat. Dit ondanks twee opdrachten "In nomine Domini amen", die men aantreft folio 51 recto en folio 72 verso. Ondanks de omstandigheid, dat een nieuw hoofd meestal aan de verso-zijde begonnen werd om een vorige rubriek meer ruimte te laten en ondanks de splitsing, aangebracht tussen lijsten en daar bij behorende akten. In onze regestenlijst hebben wij echter opnieuw een poging gedaan zo nauwkeurig mogelijk akten en lijsten, beide onder hun rubrieken, te onderscheiden. (

Zie hoofdstuk 6.

) In deze lijsten hebben wij ook de namen van de mannen, die niet de begiftigden zijn in de akte, waar hun naam boven geschreven is, opgenomen.

Tenslotte kunnen wij nog de aandacht vestigen op enige merkwaardige kanten aan ons register. Daar is vooreerst de volgorde, waarin de akten in het oudste gedeelte zijn ingeschreven. Normaal is, dat de akten zouden zijn opgetekend in de volgorde, waarin zij voorkomen, maar dit blijkt niet altijd het geval. Folio 21V levert daarvan een interessant voorbeeld. Eerst werd nummer 2 ingeschreven, vervolgens nr. 3 en tenslotte nr. 1, duidelijk te onderkennen omdat voor de laatste notitie, die de eerste plaats inneemt, niet meer genoeg ruimte over was gebleven om deze ruim te schrijven. Minder duidelijk maar toch herkenbaar doet zich hetzelfde geval folio 1 voor. Daar werd begonnen met nummer 2 en nummer 1 werd pas later bijgevoegd.

Hier en daar treft men, alweer in dit oudste gedeelte, enige doorhalingen aan. Bv. folio 23, waar een akte, ingeschreven door hand A, niet de goedkeuring van B heeft kunnen wegdragen. Voorts trekt de aandacht, dat soms bij het overschrijven van de akten een gedeelte, bv. de eerste letter, nagetekend is. Zie bv. folio 4V. akte anno 1254, te vergelijken met de hand F van de grafelijke kanselarij. (

J.G. Kruisheer, De oorkonden en de kanselarij van de graven van Holland tot 1299, 's-Gravenhage-Haarlem 1971, p. 432 foto's 64-66.

) Blijkbaar wil men hierdoor de authenticiteit van het afschrift verhogen. Op waarborging van de betrouwbaarheid der afschriften, voorkomend in het register Voorne A.B., wijst bovendien de omstandigheid, dat juist het eerste afschrift in het register ook in originali in het archief aanwezig is. Volgens Suys was dit in zijn tijd voorzien van het zegel. Hoewel met het zegel ook de bewijskracht van deze akte is weggevallen, doet zij nog steeds dienst als meter van de nauwkeurigheid der afschriften.

Een verschil tussen het oude register van Gerard van Voorne en het leenregister van Machteld bestaat tenslotte in de reden van inschrijving der akten. In het oudste deel worden voornamelijk retroakta geregistreerd, in het jongere register daarentegen meer gelijktijdige akten van belening. Folio 4V treft men bv. in het oude register een akte aan (

Reg. nr. 5.

), die onmiskenbaar ingeschreven is om te dienen in een proces, waarvan wij een precies gedateerde uitspraak kennen. (

Inv.nr. (237): 1331 juli 14 (tsonnendages na sinte Margrieten dach, in den Hage).

)

Hier willen wij het bij laten, daar niet alle aspekten van het register Voorne A.B. hier behandeld hoeven te worden.