Nassause Domeinraad vanaf 1581

De Domeinraad had de zorg en toezicht op het beheer van alle domeinen in eigendom van de Nassaus. Voor de zorg en het toezicht op de domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden stelde de prins van Oranje een speciale functionaris aan met de titel van intendant(-generaal), in de stukken ook wel directeur(-generaal), raad(-generaal) of agent(-generaal) genoemd. Deze functionaris voor de domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden, in het vervolg aangeduid met intendant, was belast met het toezicht op de rentmeesters en officieren (drosten, schouten, meiers en andere functionarissen), het adviseren van de Domeinraad over verbeteringen in het bestuur en beheer van de domeinen en veranderingen in de magistratuur van steden, dorpen en heerlijkheden, het opstellen van pacht- en verkoopvoorwaarden van gronden en wat dies meer zij. De intendant diende zelf regelmatig rapport te doen aan de Domeinraad van zijn bevindingen.(

Zie ook: NDR inv.nr. 616, folio 263 e.v.: Instructie voor Jean Matthias Jacmain d'Ortho, 25 augustus 1749.

De intendant was geen rekenplichtig functionaris, zoals een rentmeester dat was. Alleen de intendant d'Ortho moest -waarschijnlijk eenmalig- een rekening indienen.

In de 18e eeuw maakte de Domeinraad ten behoeve van zijn taakverdeling een geografische indeling van de domeinen in vier departementen. Elk departement viel onder het jaarlijks toezicht van een lid van de Domeinraad: (ordinaris) (raad-)commissaris genoemd. Het derde departement bestond uit twee gedeelten, te weten het gedeelte Zeeuwse domeinen en het gedeelte domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden. Voor de laatste werd een uitzondering in het toezicht gemaakt: 'De Domeijnen geleegen in Oostenrijks Braband reeds door een Raed geadministreert werdende zoude geen jaerlijks opzigt nodig hebben, en genoeg zijn die om de drie jaeren eens na te gaen.' (

NDR inv.nrs.771 en 786.

Gedurende een periode van ca. 60 jaren, waarschijnlijk tussen 1653-1732, werd er geen intendant aangesteld. Wel werd er een 'agent van de raad' benoemd. Deze had echter niet dezelfde bevoegdheden als de intendant. De voornaamste opdracht van de agent te Brabant en Vlaanderen was het rapporteren over het verloop van door of tegen de Domeinraad gevoerde processen, het uitvoeren van vertrouwelijke opdrachten, en het indien gevraagd adviseren van de Domeinraad.

Met de aanstelling van Edmond Willem Cox deed de figuur van intendant weer zijn intrede. Cox had zelfs de titel 'extra-ordinaris raad'.

Intendanten waren:(

Ontleend aan het 'Ambtboek', NDR inv.nr. 685.

Niet alle intendanten functioneerden naar tevredenheid. Zo ging Jean Matthias Jacmain d'Ortho failliet en liet een ongeregelde administratie achter.(

Over Jacmain d'Ortho zie: R. Spork, 'Jean Matthias Jacmain d'Ortho, raad voor de domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden (1749-1761)' in: Nederlands Archievenblad. Tijdschrift van de Vereniging van Archivarissen in Nederland. jrg 92,1 (1988), pp. 43-59.

In 1763 verbeterde de situatie zich. De administratie -en daarmee ook de inkomsten- van de domeinen in de Oostenrijkse Nederlanden werd op orde gesteld. Als oorzaak van de misbruiken in de administratie wordt door B.J. Sanchez d'Aguilar opgevoerd dat: '.. Hoogstdezelve (de prins van Oranje, red.) in desselfs ampten en bedieningen () geen andere persoonen zeedert veele jaren heeft gemployeert als luyden van een lage extractie en geboorte; of geheel ontbloot van middelen; of andersints zulke luyden die geen aanzien, crediet of relatien hadden. Ten dien eijnde noemende 'Ortho, de beyde Crabeels, Bols, Cordeijs, Midavin en veele andere van vroeger datums.' Sanchez veronderstelde dat vanwege hun geringe aanzien deze lieden in de uitoefening van hun ambten niet eerlijk waren.(

NDR inv.nr. 15209, verbaal over het jaar 1763, p. 54.

Overigens had intendant J.M. Jacmain d'Ortho nog speciale taken. Een daarvan betrof het conflict met het huis van Isenghien. Namens het huis van Oranje-Nassau voerde hij samen met de raad Verdun onderhandelingen met het huis Isenghien over een oplossing van dit geschil.(

Spork, 'Jean Matthias Jacmain d'Ortho', p. 50.

De goederen van Anna van Egmond, afkomstig van haar moeder Françoise de Lannoy, zouden bij kinderloos overlijden van Anna's kinderen weer aan haar familte van moederszijde komen. Deze bepaling was de oorzaak van het langdurige conflict tussen de Nassaus en de Isenghiens. Alle goederen, behalve Lannoy, waren namelijk door Philips Willem verkocht.(

Drossaers II, I, p. 134-135.

Ook hield D'Ortho zich bezig met de verbetering van de rivier de Demer (Diest en Zichem): het verbreden en verdiepen van de rivier en het herstellen en verhogen van de dijken ter bestrijding van de wateroverlast en ter voorkoming van het droogvallen.(

Spork, 'Jean Matthias Jacmain d'Ortho', p.50.

Voor de prins van Oranje was tevens een aantal juristen werkzaam in de Oostenrijkse Nederlanden zoals de procureurs bij de Grote Raad van Mechelen en bij de Grote Raad van Brabant en raden-advocaat die de belangen van de prins van Oranje voor de verschillende hoven en raden dienden te behartigen.

(

Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 685.

In 1582 leidden herhaalde verzoeken van prins Willem I aan de Staten-Generaal en de afzonderlijke gewesten, tot een regeling van een vergoeding aan de prins wegens zijn schulden. Die schulden waren het gevolg van zijn investeringen in veldtochten tegen de Spaanse vijand in de jaren daarvoor.

Het gewest Holland besloot in 1582 afzonderlijk met Willem I een regeling te treffen voor een vergoeding van diens schulden. Daarmee was een regeling met de Staten-Generaal namens de verbonden gewesten van de baan. Het resultaat van de onderhandelingen met de afzonderlijke gewesten was dat Willem I in 1582 alleen van Vlaanderen en Brabant vergoeding kreeg toegezegd. De onderhandelingen met de andere gewesten verliepen moeizamer. Vlaanderen schonk hem Aalst. De afzonderlijke leden van het gewest, de steden Brugge, Gent en Ieperen, schonken hem geestelijke goederen. De Staten van Brabant schonken Willem I de abdij van Affligem en het markiezaat van Bergen op Zoom.

Onderdeel van de schenking van geestelijke goederen door Vlaanderen waren de goederen in Hulsterambacht van de abdij Ter Duinen.

Willem I heeft niet veel plezier gehad van deze goederen, omdat ze lagen in door Spanje bezette gebieden. Op de lange duur bleven alleen de abdij Ter Duinen en Bergen op Zoom in zijn bezit. De overige bezittingen werden in 1584, na het neerslaan van de opstand in Vlaanderen, aan hun rechtmatige eigenaren teruggegeven. Deze goederen zijn nooit meer in het bezit van het huis van Oranje teruggekeerd. (

Scherft, Het sterfhuis, pp. 12 e.v. Zie ook het hoofdstuk 'Hulsterambacht', inleiding.

Het burggraafschap van Antwerpen werd in de 13e eeuw door het huwelijk van de dochter van de burggraaf met een heer van Diest aan de baronie van Diest verbonden. Het ambt van burggraaf betrof een deel van Antwerpen: de Borgt. Van het ambt was alleen nog een titel en een leenboek over. Het leenboek betrof huizen en erven in het stadsdeel de Borgt. (

NDR inv. nr. 15216, pp. 139-140.

Het leenhof bestond uit leenmannen, stadhouders en een griffier. Er zijn geen rekeningen van het leenhof overgebleven.

Het paleis te Brusse! kwam in het bezit van het huis van Nassau door het huwelijk van Engelbrecht I met de erfdochter van Polanen. Engelbrecht II liet het gebouw slopen en bouwde een nieuw paleis. (

M.H. Bottenheim, 'De verblijven der Nassau's in de Nederlanden', in: Koninklijk Oudheidkundig Genootschap. Jaarverslag LXXX (1938), p. 4.

Als gevolg van de Pacificatie van Gent, kon prins Willem van Oranje in 1577 terugkeren in Brussel. Hij nam weer zijn intrek in zijn paleis. Na vier maanden moest hij in 1578 Brussel weer verlaten. Na zijn dood in 1584 erfde Philips Willem het paleis. Pas in 1596, na zijn vrijlating uit Spaanse gevangenschap, was Philips Willem in staat het paleis te bewonen. Na zijn dood in 1618 kwamen al zijn bezittingen, waaronder het paleis, aan prins Maurits die hij als zijn universeel erfgenaam had benoemd. Vanaf die tijd heeft geen Oranje meer het paleis bewoond. Gedurende de Tachtigjarige Oorlog was het paleis geconfisqueerd, met uitzondering van het Twaalfjarig Bestand. In die tijd ging een deel van het paleis in vlammen op. Een ander gedeelte werd bewoond door Jan van Nassau, die van de aartshertogen de genaaste bezittingen van de Oranjes had gekregen. (

Zie hiervoor het hoofdstuk Diest.

Het paleis werd beheerd door een conciërge.

Dasburg kwam, tegelijk met Vianden, St. Vith en Bütgenbach, in het bezit van de Nassaus door vererving van de kinderloos gestorven Elizabeth van Vianden aan de kleinzonen van Adelheid van Nassau uit haar huwelijk in 1331 met Otto II van Nassau, stichter van de Dillenburgse linie. Door het huwelijk van Simon van Sponheim met Maria van Vianden, de moeder van Elizabeth en Adelheid van Vianden, waren deze plaatsen samen met Vianden in één hand verenigd(

Zie: Drossaers I,I, pp. 140 e.v. en M.Mazel, 'Het graafschap Vianden' in: Prof. Dr. F.J.L. Krämer e.a. Je maintiendrai. Een boek over Nassau en Oranje (Leiden, 1905), pp. 88-102.

Dasburg, nu gelegen in het huidige Duitsland, ligt evenals Vianden aan de rivier de Our. Dasburg was een vrijheid die grensde aan het graafschap Vianden. De vrijheid werd in leen gehouden van Luxemburg. Dasburg bestond uit een kasteel en ongeveer 36 dorpen verdeeld in drie meierijen: Daleiden, Bentscheid of Eschfeld en Leijdenborn.

In Dasburg had de heer in het algemeen dezelfde rechten als in Vianden. Ook had de heer lijfeigenen. Voorts had de heer een banmolen en een banoven. De kastelein en hoogschout in Dasburg genoten van de heer een aantal rechten, zoals de 'eerste verhoren' en de jacht en visserij.(

NDR inv.nr. 765, folio 329 e.v.

De heer benoemde de volgende functionarissen:(

Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 686.

Het huis van Oranje heeft niet ononderbroken het beheer over Dasburg kunnen voeren. Tussen 1683-1698 en tussen 1702-1759 had het huis Isenghien beslag gelegd op deze goederen. Na 1807 werd het domein beheerd door de intendant-generaal van de Hollandse domeinen in de Franse departementen Forêts en Ourthe.(

Zie de rekening van F.J. van de Wall.

De rentmeesters van het domein Dasburg waren: (

Ontleend aan het Ambtboek en de rekeningen van de rentmeesters

In 1499 ruilde Willem van Gulik de heerlijkheid Diest, het land van Zichem, Zelem, Meerhout en Vorst en het burggraafschap Antwerpen voor Vucht, Gangelt en Millem die in bezit waren van Engelbrecht II van Nassau. De heerlijkheid Diest bleef sindsdien eigendom van de Nassaus tot 1795. Burggraaf van Antwerpen was een titel van de heren van Diest.

Ook als heren van Diest bezaten de prinsen van Oranje-Nassau de beide helften van Meerhout en Vorst. Meerhout en Vorst werden namelijk in twee delen in leen gehouden van de hertog van Brabant.(

Drossaers I, I. p. 151 en 155 e.v. en F.A. van Dijck, De heerlijkheid Diest of het bewogen leven van een kleine stad (Diest, 1979), p. 30.

Diest behoorde tot de goederen, die aan Philips Willem toekwamen na de dood van zijn vader Willem van Oranje. Als gevolg van de Tachtigjarige Oorlog werd de heerlijkheid echter door de Spaanse koning geconfisqueerd tot in 1609 het Twaalfjarig Bestand tot stand kwam.

Na het Twaalfjarig Bestand in 1621 en de hervatting van de vijandelijkheden tussen de Nederlanden en Spanje, werden de Brabantse goederen van de Oranjes weer geconfisqueerd. De geconfisqueerde goederen waaronder Diest, werden door Isabella, landvoogdes van de Spaanse Nederlanden, in 1625 aan Jan van Nassau geschonken. Na de dood van Jan van Nassau nam diens weduwe Ernestine de Ligne voor haar minderjarige zoon de heerlijkheid in bezit.(

F. di Martinelli, Diest in de 17e en 18e eeuwen (Diest, 1897), p. 57.

In 1794 werd de heerlijkheid Diest door de Fransen in beslag genomen.

In 1597 gaf prins Philips Willem Zelem, ook wel Zelhem of Zeelhem geschreven, in pandschap aan Robert de Moens, zijn secretaris. Na zijn dood erfde diens weduwe het pandschap. In 1645 echter verkreeg Constantijn Huygens, secretaris van Frederik Hendrik en lid van de Domeinraad, de akte van pandschap van Zelem. Prins Willem II verklaarde na de dood van Frederik Hendrik, Huygens tot eigenaar van Zelem.(

Hofman, Constantijn Huygeits, p. 213 en Eug. de Seyn, Geschied- en aardrijkskundig Woordenboek der Belgische Gemeenten. 2 dln. (Turnhout z.j), II, p. 1562.

De baronie Diest bestond uit de stad en vrijheid Diest en het buitengebied, de Kaggevinnen genaamd. Diest was van oorsprong een allodiaal goed, maar werd in de 14e eeuw bij de bisschop van Keulen verheven. De stad had in 1229 haar eerste stadsrechten gekregen van Arnold III, heer van Diest.(

Van Dijck, De heerlijklieid Diest, p. 39.

De stad en vrijheid bestonden uit de stad Diest en omliggende landerijen. Diest lag aan de rivier de Demer, in het kwartier van Leuven in het gewest Brabant.

De stad en vrijheid werden bestuurd door een drossaard, schout, burgemeester, schepenen en tienmannen.(

NDR inv.nr. 765, folio 360 e.v.

De Kaggevinnen waren verdeeld in twee gebieden: de Kaggevinne Lovens ten zuiden van de rivier de Demer en de Kaggevinne Kempens ten noorden van de Demer. De Kaggevinnen werden bestuurd door een meier en zeven schepenen: drie uit de Kaggevinne Kempens, drie uit de stad en vrijheid Diest en drie uit de Kaggevinne Lovens.(

NDR inv.nr. 764, folio 237-238

De voogdij van Webbecom maakte deel uit van het domein. Deze voogdij lag tegen de stad en vrijheid Diest aan.

In Diest had de abdij van Tongerlo cijnsroerige goederen en een laathof.(

NDR inv.nr. 15216.

De heer van Diest bezat in de heerlijkheid de hoge, middelbare en lage jurisdictie. Hij had het recht cijnzen te heffen over een groot deel van de goederen. De heer bezat twee watermolens, een in de rivier de Demer, een in een zijarm van de Demer en hij bezat ook een windmolen. In de stad Diest had hij een landgoed, de Warande (jachtgebied) genaamd. Op het landgoed had een kasteel gestaan, wat echter vervallen was geraakt. Ook bezat de heer weiden en andere stukken grond. Voorts had het huis van Oranje de waag, het vleeshuis en het korenhuis in Diest.

Het huis van Oranje had het recht van vrije warande of jachtrecht, dat bewaard werd door de warandmeester van Diest. Ook de visserij en verscheidene tollen behoorden tot de heerlijkheid.

Van de voogdij van Webbecom bezat de heer van Diest de helft van het weggeld en de helft van de jacht. De andere helft was eigendom van de hertog van Brabant.(

NDR inv.nr. 765, folio 368 e.v

In de Kaggevinnen had de heer het recht op benoeming van de meier en de magistraat. Ook bezat de heer een cijnsboek over ongeveer de helft van de goederen, met het recht van pondpenningen, en had hij er bos en weidegronden.(

NDR inv.nr. 764, folio 237-238.

De lenen van Diest werden geadministreerd in het Leenhof van Diest door een stadhouder van de lenen en schepenen van de lenen. Het Leenhof was onafhankelijk van het Leenhof van Brabant. Het Leenhof fungeerde ook als Leenhof van het land van Zichem, in welke hoedanigheid het wel afhankelijk was van het Leenhof van Brabant. Door deze situatie wilde het wel gebeuren dat er inbreuken werden gepleegd op de onafhankelijkheid van het leenhof van Diest.(

NDR inv.nr. 15216, folio 36.

Als heer van Diest bezat het huis van Oranje ook het land van Zichem, Meerhout en Vorst en het burggraafschap van Antwerpen. Deze domeinen maakten verder geen deel uit van het domein Diest. Dat domein bestond alleen uit de stad en vrijheid Diest, de buitengebieden de Kaggevinnen en de voogdij van Webbecom. Wel waren de leenboeken van Diest en Zichem samengevoegd.

Tot de baronie van Diest behoorde ook de heerlijkheid Holede, gelegen bij Tienen. Deze heerlijkheid werd door prins Philips Willem aan zijn secretaris Jan Cools verpand voor 12.000 gulden. Prins Maurits loste het pandschap in. Vervolgens werd de heerlijkheid aan Hugo de Croeser, gouverneur van het prinsdom Orange, gegeven 'in recompens dat hij het casteel en de Stad aan Z.H. heeft overgegeven(

NDR inv.nr. 766, folio 719

De heer benoemde in Diest de volgende functionarissen:(

Ontleend aan het Ambtboek, NDR inv.nr. 685.

Het domein Diest werd door een rentmeester beheerd. De rentmeester vervulde vaak ook de functie van opperjagermeester, stadhouder van de lenen, e.d.

De lenen werden geadministreerd door de stadhouder en griffier van het Leenhof Diest en Zichem. Hij deed rekening van pondpenningen en heergewaden tot 1626. Holede werd tot 1621, toen het werd gegeven aan Hugo de Croesere, gouverneur van Orange, geadministreerd in het Leenhof van Diest. De lenen van Meerhout werden door het Leenhof geadministreerd tot 1626. Vanaf die tijd werden deze lenen apart geadministreerd. Het leenhof van Diest was gevestigd in het huis op de Warande.

Rentmeesters van het domein Diest waren:

De baronie Grimbergen kwam in het bezit van het huis van Nassau door het huwelijk van graaf Otto II van Nassau met Adelheid van Vianden.

Grimbergen had twee heren als gevolg van de verdeling tussen twee broers Berthout in de 12e eeuw.(

De Seyn, Geschied- en aardrijkskundig woordenboek der Belgische gemeenten, I. p 508

In het vervolg van dit hoofdstuk worden met Grimbergen de goederen van de Nassaus bedoeld.

Als gevolg van de Tachtigjarige Oorlog werd Grimbergen een aantal malen door de Spanjaarden geconfisqueerd. De eerste maal in 1572, wanneer Willem van Oranje naar de Noordelijke Nederlanden vlucht. In 1577 werd Willem I weer in zijn rechten hersteld. Tussen 1585-1599 werd Grimbergen wederom geconfisqueerd. In 1599 werd de baronie gerestitueerd aan prins Philips Willem, rechthebbende op deze bezitting. (

A Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, II, p.194.

Na het Twaalfjarig Bestand in 1621 en de hervatting van de vijandelijkheden werden de Brabantse goederen, waaronder Grimbergen, opnieuw door de Spanjaarden geconfisqueerd. De geconfisqueerde goederen werden door Isabella in 1625 aan Jan van Nassau geschonken. In 1648, met de totstandkoming van de Vrede van Munster, kwamen de Brabantse goederen, waaronder Grimbergen weer in handen van de Oranjes. (

A. Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, II, p. 197.

Als gevolg van de Spaanse successie-oorlog werd Grimbergen tussen 1702 en 1706 geconfisqueerd door de Franse kandidaat voor de Spaanse troon Philips V. (

Spork en Van den Berg, Inventaris, bij oud-inventarisnummer 271.

In 1559 verkocht de prins van Oranje Rumst met Boom, Willebroek en Heindonk, een leen van Grimbergen, aan Melchior Schets.

In 1757 werd Grimbergen verkocht aan Ferdinand, hertog van Croy, die door huwelijk en vererving het andere gedeelte van Grimbergen al in handen had. Alleen het dorp Londerzeel bleef buiten deze verkoop. In 1764 werd ook Londerzeel verkocht. (

Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, II p. 209.

Grimbergen ligt in het huidige België in het noordwesten van de province Brabant. Het domein omvatte Grimbergen, Meise, Strombeek, Eppegem, Brussegem, het dorp Londerzeel, Rumst, Buggenhout, Tisselt, Baasrode, Willebroek, Boom, Ruisbroek, Heindonk en het gehucht Borght. (

De Seyn, Geschied- en aardrijkskundig woordenboek, p. 509 en Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, p. 212.

Grimbergen lag in een vruchtbaar gebied. Naast tarwe en rogge werd er koolzaad verbouwd. Onderdeel van het bezit van de Nassaus in Grimbergen was het dorp Borght. (

Daniel J. Delestre, Uit het verleden van Grimbergen (Grimbergen, 1978), pp. 22-23.

In hun kwaliteit als heren van Grimbergen bezaten de prinsen van Oranje en de heren van Bergen een Leenhof te Grimbergen waarin hen tevens de hoge en lage rechtspraak toebehoorden. Het Leenhof omvatte de parochies Meise, Strombeek, Eppegem, Brussegem, Londerzeel, Rumst, Buggenhout, Tisselt, Baasrode, Willebroek en Boom. Van dit Leenhof waren in totaal 482 leengoederen afhankelijk, waarvan het kleinste deel van beide heren van Grimbergen afhankelijk was en de rest in twee -vrijwel gelijke- delen afhankelijk was van ofwel het huis Oranje-Nassau, ofwel het huis Bergen.

Tot de lenen van uitsluitend het huis Oranje-Nassau behoorden ondermeer het gehucht Borght en het dorp Londerzeel, de dorpen Rumst en Heindonk, leengoederen in Laken, Strombeek, Meise, Eppegem en Brussegem (de hoge jurisdictie). (

De Seyn, Geschied- en aardrijkskundig woordenboek, p. 509. en Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, p. 213.

Voor een deel van de van Grimbergen afhankelijke goederen gold dat zij in het bezit waren van twee of meer heren, in wisselende combinaties. Dat maakt een preciese afbakening van grondgebied en bezit tussen de twee heren van Grimbergen moeizaam. Hieronder worden de belangrijkste van Nassau-Grimbergen afhankelijke goederen behandeld.

In Meise was het hof van Immerzeel afhankelijk van Nassau-Grimbergen. Het omvatte tuinen, weidegronden, vijvers en een heerlijkheid geheten Meise, Rode en Nieuwenrode, met hoge en lage jurisdictie en cijns in Meise, Rode, Ten Bosch en Strombeek. In Meise werden de verschillende goederen voor een deel in bezit gehouden samen met de heren van Bouchout en/of de heren van Bergen. Zo werden er in Meise en Rode cijnzen geheven: een van de Nassaus, een van de Nassaus en de heren van Bergen tesamen en een van de Nassaus, de Bergens en de heren van Bouchout tesamen. Voor het overige was Meise voor een groot deel in het bezit van de heren van Bouchout. (

Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, p. 269.

In Strombeek ontving het huis Oranje-Nassau cijns en bezat grond. Bovendien had het huis recht op de benoeming van de schepenbank. In 1590 werd deze schepenbank enige tijd samengevoegd met die van Grimbergen. (

Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, p. 218.

In Eppegem benoemde het huis Oranje-Nassau de schepenbank. Voorts hadden de Nassaus in Eppegem het recht van cijns, van tienden, de visserij in de Senne en de Baarbeek alsmede het recht tol te heffen op de brug over de Senne. (

Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, p. 536.

De Nassaus bezaten in Londerzeel alle heerlijke rechten, met uitzondering van het recht in tijden van oorlog de klok te luiden. Zij bezaten een twintigste recht op de oogst, een watermolen en een windmolen. Onderdeel van Londerzeel waren twee kleine heerlijkheden, die afhankelijk waren van het hof van Dendermonde.(

.De Seyn, Geschied- en aardrijkskundige woordenboek, p. 806 en Wauters, Histoire des environs de Bruxelles, pp. 327 e.v.

In Grimbergen benoemden de twee heren gezamenlijk de zeven schepenen. In Meise werd de hoge jurisdictie gedeeld met het huis Bouchout. In Buggenhout waren twee schepenbanken: een behoorde aan de Halewijns, de andere aan de heren van Grimbergen.

De rentmeesters van het domein Grimbergen:

Lannoy kwam aan de Nassaus bij het huwelijk van Willem van Oranje met Anna van Egmond in 1551. Lannoy maakte samen met Rollencourt, Wahaignies, Cocquenplus en Contise deel uit van het moederlijk erfdeel van Anna van Egmond.

Deze goederen, afkomstig van haar moeder Françoise de Lannoy, zouden bij kinderloos overlijden van Anna's kinderen weer aan haar familie van moederszijde komen.

Zo kwam Lannoy na de dood van prins Philips Willem in 1618 aan Philips de Mérode, afstammeling van Marguerite de Lannoy. De andere goederen waren al door prins Philips Willem verkocht. (

Drossaers II, I p. 134-135.

De heerlijkheid Meerhout en Vorst werd in twee delen in leen gehouden van de hertog van Brabant. Meerhout en Vorst was samen met Diest en Zichem, Zelem en het burggraafschap van Antwerpen door Engelbrecht II van Nassau verworven van Willem van Gulik.(

Zie onder Diest en het Leenhof van Diest en Zichem.

Het ene deel van de heerlijkheid bestond uit de helft van het dorp Meerhout en tweederde van de watermolen, de windmolen, de lenen, renten e.d. Het andere deel van de heerlijkheid bestond uit de andere helft van het dorp Meerhout, met de cijnzen, het slot van Wantswinckel en het dorp Vorst in z'n geheel.

De twee delen van de heerlijkheid werden in de 14e eeuw door huwelijk verenigd in het huis van de heren van Diest. (

Nassause Domeinraad, inv.nr. 15216, pp. 110 e.v.

In 1795 werd het domein door Frankrijk in bezit genomen.

Meerhout en Vorst lagen in de Brabantse Kempen. Meerhout werd ten oosten begrensd door de voogdij van Balen en Olmen, ten zuiden door het graafschap van Loon en ten westen en ten noorden door het land van Geel. Meerhout ligt tussen twee waterlopen, ten noorden de Nethe, ten zuiden de Paalbeek, die de grens vormde met het graafschap van Loon.

Vorst ligt ten westen van Meerhout. Ten noorden werd Vorst begrensd door het land van Geel, ten zuiden door Tessenderloo en ten westen door Veirle. In Vorst werd vooral de landbouw bedreven.

De heerlijkheid bestond uit een aantal gehuchten en akker- en weilanden, bos en heidevelden. Een deel van de hei werd Kijfheide genoemd omdat de grens lange tijd onderwerp van een geschil tussen Meerhout en Vorst en het land van Geel was. Meerhout stond bekend om de boter, die het leverde aan afnemers in de wijde omtrek.

De gehuchten onder Meerhout waren: Lille, Boekenrode, Gestel, Wantswinkel, Genelaer, Geenebroek, Zittaart, Gebercks, Heijkant en Geeneplas.

Meerhout werd geregeerd door een drossaard en zeven schepenen. Met de secretaris vormden zij de hoofdbank. Daarnaast waren er twee laatbanken: de ene werd de laatbank van Sours tot Gestel genoemd en behoorde aan de heer van Meerhout en Vorst en de andere, de kapittelbank genoemd, behoorde aan het kapittel St. Gomarrus te Lier. De drossaard en secretaris waren tevens meier en secretaris van de laatbank van Sours tot Gestel. (

NDR inv.nr. 15216, pp. 109 e.v.

In de heerlijkheid Meerhout en Vorst had de heer hoge, middelbare en lage jurisdictie en het jachtrecht. De heer had er cijnzen, met recht van pondpenningen; in Meerhout voor ongeveer tweederde van de goederen, in Vorst ook voor ongeveer tweederde deel van de goederen en in Ham en Kwaadmechelen. Verder had de heer nog cijnzen in Herselt onder het markiezaat van Westerlo die de heerlijkheid van de Weijen werden genoemd. De cijnzen werden namelijk niet in leen gehouden en vormden dus een vrije heerlijkheid, welke via het huis van Weijen bij het huis van Diest en dus bij Meerhout en Vorst was gekomen.

Ook had het huis van Oranje als heer van Meerhout en Vorst een laat- of cijnshof in Ham en Kwaadmechelen. Waarschijnlijk waren deze cijnzen een overblijfsel van de heerlijkheid Kwaadmechelen en Ham in het graafschap van Loon, die eens aan de heren van Meerhout had toebehoord. (

.NDR inv.nr. 15216, p. 112.

Het huis van Oranje had verder nog wei- en bosgronden en tweederde van de watermolen en molenhuis en een windmolen. (

NDR inv.nr. 767, folio 1126.

Rentmeesters van de domeinen Meerhout en Vorst waren: (

Ontleend aan het ambtsboek NDR inv.nr. 686 en de rekeningen.

De heerlijkheden Rutten, Nederheim en Peen, gelegen in het Prinsdom Luik, werden ook wel aangeduid met de namen Russon, Neerem en Paifve. Rutten maakte vanouds deel uit van de heerlijkheid Herstal, die in 1458 door Antoine de Croy werd verkocht aan Jan graaf van Nassau. Maria van Nassau (1538-1599) was de laatste Nassau die deze heerlijkheden bezat. Deze oudste zuster van Willem van Oranje was gehuwd met Willem IV graaf van den Bergh. Hun dochter Anna van den Bergh (1579-1630), vrouwe van Rutten, Nederheim en Peen, vermaakte de heerlijkheden aan haar neef Herman Frederik van den Bergh. Via hem kwam het bezit in handen van de familie van Limburg Stirum.

Herstal werd in 1732 definitief aan de koning van Pruisen afgestaan.

Sankt Vith en Bütgenbach kwamen, tesamen met Vianden en Dasburg, in het bezit van de Oranje-Nassaus door vererving van de kinderloos gestorven Elizabeth van Vianden aan de kleinzonen van Adelheid van Nassau uit haar huwelijk in 1331 met Otto II van Nassau, stichter van de Dillenburgse linie. Door huwelijk van Simon van Sponheim met Maria van Vianden, moeder van Adelheid van Vianden werden Sankt Vith en Bütgenbach in een hand met Vianden verenigd. (

Zie Drossaers I, I, pp. 140 e.v en M.Mazel, 'Het graafschap Vianden' in: Prof. Dr. F.J.L. Kramer e.a. Je maintiendrai. Een boek over Nassau en Oranje {Leiden, 1905), pp. 88-102.

Sankt Vith en Bütgenbach liggen in het huidige België. Zij vormden een heerlijkheid. Bütgenbach was van oorsprong een afzonderlijke heerlijkheid, waar echter niet veel meer van over was. Het werd gerekend tot de heerlijkheid Sankt Vith. Deze heerlijkheid werd gevormd door de stad Sankt Vith en zeven 'banken' (ressorten). Iedere bank had de hoge jurisdictie. Onder de bank van Neuendorf viel de vrijheid Sankt Vith. De banken van Bullingen en Recht hingen wat betreft de hoge jurisdictie af van de bank Bütgenbach.

De meier van Sankt Vith werd benoemd door de abt van Stavelot. De schepenen deden hun eed in handen van de meier aan de abt en aan de prins van Oranje. (

.NDR inv.nr. 769, folio 1814.

Een belangrijke economische activiteit van de bewoners was het transport. De landbouw was vrij schraal.

In Sankt Vith en Bütgenbach hield de heer de hoge jurisdictie en het recht van jacht en de visserij, welke evenals in Vianden en Dasburg was uitbesteed aan de hoogschout. (

.NDR inv.nr. 769, folio 1814 e.v.

Het huis van Oranje heeft niet ononderbroken het beheer over St. Vith en Bütgenbach gevoerd. Tussen 1683-1698 en tussen 1702-1759 had het huis Isenghien beslag gelegd op deze goederen. De rentmeesters van de domeinen Sankt Vith en Bütgenbach waren: (

Ontleend aan het ambtboek.

Amalia van Solms ontving in 1648 met de Vrede van Munster Turnhout als een erfelijk leen van de Spaanse Habsburgers. Na haar dood erfde haar kleinzoon Willem III het domein. Het vruchtgebruik kwam in 1676 toe aan Maria van Zimmeren, de jongste dochter van Amalia. Na haar dood verviel de gehele baronie aan Willem III.

In 1711 kwam Turnhout in het bezit van Frederik I van Pruisen. Het Hof van Brabant vonniste ten gunste van hem in het geschil met de Friese Nassaus over Turnhout als deel de nalatenschap van Willem III. In 1732 met de totstankoming van het verdrag van Partage tussen Willem IV en Frederik-Willem I van Pruisen, deed Willem IV definitief afstand van Turnhout.(

Harry de Kok, Turnhout, Nassau en de scheiding van de Nederlanden. Turnhout 1985.

Turnhout is maar kort in het bezit geweest van de Oranje-Nassaus. Het beheer van de baronie werd buiten het beheer van het complex goederen van het huis van Oranje-Nassau door de Domeinraad gehouden. Turnhout was een particulier bezit van Amalia van Solms. Gedurende de tijd van Willem III werd de administratie van het beheer wel opgenomen in de administratie door de Domeinraad.

Elizabeth van Vianden stierf in 1417 kinderloos. Haar bezit -Vianden met St. Vith, Dasburg en Bütgenbach - liet zij na aan de kleinzonen van haar zus Adelheid. Adelheid van Vianden was getrouwd met Otto II van Nassau, stichter van de Dillenburgse linie. Haar kleinzonen waren dus Nassaus. Zij erfden Vianden gezamenlijk. In 1450 was de enige bezitter van Vianden graaf Jan IV van Nassau.(

Zie: Drossaers I,I, pp. 140 e.v. en M. Mazel, 'Het graafschap Vianden'.

Het graafschap Vianden werd in 1566 door Philips II geconfisqueerd. Pas na de dood van graaf Pierre-Ernest de Mansfeld, die door Philips II als beheerder was aangesteld, kwam het graafschap weer in handen van een Oranje-Nassau: Philips-Willem.(

Jean Milmeister, 'Le comté de Vianden sous la Maison de Nassau', overdruk uit Hémecht 2/70, p. 217.

In 1683 en in 1702 werd door de graaf van Isenghien beslag gelegd op het graafschap Vianden, als gevolg van het geschil tussen het huis Isenghien en het huis van Oranje Nassau over de aanspraken op het erfdeel van Françoise de Lannoy, moeder van Anna van Egmond. In 1759 werd het geschil beëindigd en het beslag opgeheven.(

Jean Milmeister, Le comté de Vianden dans le conflit de Nassau et Isenghien (Luxembourg, 1973).

In 1789 werd Luxemburg door de Fransen bezet. In 1795 werd Vianden tot nationaal bezit verklaard en door François Jacques van de Wall, intendant-generaal voor de Hollandse domeinen in de Franse departementen in bezit genomen. In 1806 werd het graafschap gevoegd bij de domeinen van Lodewijk Napoleon. Deze ruilde Vianden met zijn broer Napoleon voor de abdij van Echternach en Oost-Friesland. Napoleon schonk het graafschap in 1810 aan Laurent François Marie de Marboeuf, officier in zijn leger. Na diens dood in 1812 op Russische bodem, verviel het graafschap weer aan Napoleon. In 1815 echter wees het Congres van Wenen het groothertogdom Luxemburg toe aan koning Willem I. Daarmee kwam ook Vianden, zij het kleiner dan voorheen, weer aan een Oranje-Nassau.(

Milmeister, Nassau et Isenghien, 193.

Vianden ligt in het tegenwoordige Luxemburg en bestond uit de stad Vianden, het kasteel en uit 90 dorpen en gehuchten in zeven meierijen. De hoge jurisdictie in het gehele graafschap werd namens de heer uitgeoefend door een overambtman. De meierijen waren: Geichlingen en Wallendorf, Carlshausen, Geckler, Mittendorff, Nussbaum en Lahr. Aan het hoofd van een meierij stond een meier. Een meierij kon omvatten de hoge of lage jurisdictie, het grondgebied, of de dienstbaren (lijfeigenen).(

NDR inv.nr. 767, folio 1135.

De hoofdbank van Vianden werd door verscheidene andere heerlijkheden en lagere rechtbanken erkend, hetgeen betekende dat deze instellingen advies over vonnissen bij de hoofdbank van Vianden dienden te halen. Voorts fungeerde in het graafschap nog een aantal grondbanken die aan een andere heer dan de graaf van Vianden behoorden.(

NDR inv.nr. 769, folio 1774 e.v.

Vianden was vanouds een souverein graafschap. In de 13e eeuw werd het leenroerig aan de graaf van Luxemburg. Nadat het hertogdon Luxemburg in handen kwam van de Bourgondiërs, verloor Vianden ook zijn souvereiniteit.(

Mazel, 'Het graafschap Vianden, pp. 98 e.v.

Het kasteel kwam, na vanaf de 15e eeuw niet meer als residentie van de graven van Vianden te hebben gefungeerd, te vervallen en werd een ruïne.

De heer had in het graafschap Vianden de hoge, middelbare en lage jurisdictie. In twee meierijen -Geichlingen en Wallendorf- had de heer uitsluitend de hoge jurisdictie. Deze twee meierijen hadden een andere 'grondheer'. De overige vijf meierijen - Carlshausen, Geckler, Mittendorff, Nussbaum, Lahr- waren zogenaamde 'dienstbare' meierijen. Dat wil zeggen dat de onderdanen lijfeigenen waren. Het lijfeigenschap hield in dat de lijfeigene herendiensten moest verrichten en/of verbonden was aan de grond: de voogdij. De lijfeigene mocht de grond niet verlaten, dan na vrijkoop. Anderzijds mocht de heer de voogdij niet aan een ander toebedelen, zolang er nog familie van de lijfeigene in leven zou zijn en aanspraak maken.(

NDR inv.nr. 769, folio 1834.

Buiten het graafschap bezat de heer van Vianden in Neuenburg nog het dorp Krautscheid en enige dienstbare lieden; dus lijfeigen aan de graaf van Vianden.

Voorts bezat de heer de tienden en had hij bossen in eigendom. Ook had hij recht op de levering van hout uit de 'gemene' bossen. De heer bezat 10 molens in het graafschap.(

NDR inv.nr. 769, folio 849.

Het huis van Oranje heeft niet ononderbroken het beheer over Vianden kunnen voeren. Tussen 1683-1698 en tussen 1702-1759 had het huis Isenghien beslag gelegd op deze goederen. Het domein werd beheerd door een rentmeester.

De rentmeesters waren:

In 1499 ruilde Willem van Gulik de heerlijkheid Diest samen met het land van Zichem, Zelem, Meerhout en Vorst en het burggraafschap Antwerpen voor Vucht, Gangelt en Millem in bezit van Engelbrecht II van Nassau. De heerlijkheid Diest en het land van Zichem bleven sindsdien in het bezit der Nassaus tot 1795. Het land van Zichem werd als een apart domein beheerd. Tot Zichem behoorde Scherpenheuvel

Zichem ligt, net als Diest, in het gewest Brabant, in het kwartier van Leuven, aan de rivier de Demer. De heerlijkheid bestond uit de stad Zichem, de stad Scherpenheuvel en het land van Zichem waaronder de dorpen Tielt (een bedevaartsplaats ter ere van Onze Lieve Vrouw), Nieuwrode en Houwaart, Beckevoort, Molenbeek, Wersbeek, Waanrode en Miscom vielen.(

I.S. Tirion, Tegenwoordige Staat van Oostenrijsche, Fransche en Pruisische Nederlanden (Amsterdam 1738), X, pp. 256 e.v. en De Seyn, Geschied- en aardrijkskundig woordenboek, pp. 1213 en 1566.

De stad Zichem was in de 17e eeuw, als gevolg van rampen als watervloed, oorlog en pest, in vervallen staat geraakt. In de 17e en 18e eeuw verschilde de stad in niets van een niet al te welvarend dorp. In Zichem stonden nog de resten van het slot en de toren uit de 12e eeuw, door een brand in 1593 verwoest.

De stad werd bestuurd door een meier en zeven schepenen, die door de heer werden benoemd. De meier was tevens meier van het land van Zichem en van Scherpenheuvel en werd daarom hoofdmeier genoemd. De schepenen kozen twee burgemeesters. De secretaris, tevens secretaris van het land van Zichem en Scherpenheuvel, werd aangesteld door de heer. In het land van Zichem was een laatbank van het kapittel van St. Pieter te Leuven gevestigd. Deze oefende alleen rechten uit betreffende goederen, cijnsroerig aan het kapittel.(

NDR inv.nr. 15216, pp.73 e.v.

In 1578 zijn de archieven van de heer van Zichem die nog op het slot bewaard bleven, bij de inname van de stad door de Spanjaarden, door de laatsten meegenomen en zo verloren geraakt, reden waarom er uit die tijd weinig stukken bewaard zijn gebleven van Zichem, Meerhout en Vorst.(

NDR inv.nr. 15216 pp. 66 e.v.

Vlakbij Zichem ligt Scherpenheuvel. Scherpenheuvel maakte deel uit van Zichem, tot het in 1606 stadsrechten verkreeg van de aartshertogen Albert en Isabella. Scherpenheuvel is bekend om het Maria of Lieve Vrouwenbeeld, dat daar werd vereerd wegens de wonderen die het zou hebben verricht. De aartshertogen hebben in Scherpenheuvel een basiliek laten bouwen ter verering van het beeldje. De basiliek kwam in 1621 (

In De Seyn, Geschied- en aardrijkskundig woordenboek is er sprake van het jaartal 1627, waarin de bouw van de basiliek voltooid was. Het jaartal 1621 is ontleend aan NDR inv.nr. 15216, p. 73.

De Nassaus had in Zichem de hoge, middelbare en lage jurisdictie. Zij bezaten het Leenhof van Zichem, dat afhankelijk was van het Leenhof van Brabant. Zij deelden de dorpen Nieuwrode en Houwaart met de Prins van Rubempré. Verder bezat de heer het recht op de grote jacht en de vrije warande. Dit recht werd bezeten onder voorwaarden dat de hertog van Brabant vrij mocht jagen.(

NDR inv.nr 15216.

Ook bezat de prins van Oranje cijnzen onder Zichem en Scherpenheuvel. De cijnzen onder Zichem waren voor de helft van het kapittel van St. Pieter te Leuven en voor de helft van de prins van Oranje. Dat gold ook voor de watertol van Zichem. De andere helft van de tol werd dan nog gedeeld met de familie Rombouts.(

Zie hiervoor NDR inv.nr. 16145.

De lenen van Zichem werden geadministreerd door de stadhouder en griffier van het Leenhof

Diest en Zichem. Hij deed rekening van pondpenningen en heergewaden tot 1626. De lenen van Meerhout werden door het Leenhof geadministreerd tot 1626. Vanaf die tijd werden deze lenen apart geadministreerd. Het Leenhof van Diest was gevestigd in het huis op de Warande.

Rentmeesters van het domein Zichem waren:(

Ontleend aan het Ambtboek en de rekeningen van de rentmeesters.