Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

1e Divisie / 1e Legerkorps

3.09.18
CAD-Defensie
Nationaal Archief, Den Haag
1984
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

3.09.18
Auteur: CAD-Defensie
Nationaal Archief, Den Haag
1984
CC0

Periode:

1859-1941
merendeel 1873-1941

Omvang:

10,20 meter; 287 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands.

Soort archiefmateriaal:

Normale geschreven, getypte en gedrukte documenten, geen bijzondere handschriften.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

De archieven van de Staf van de 1e Divisie, het 1e Legerkorps op voet van vrede en op voet van oorlog en van het Regelingsbureau van het 1e Legerkorps bevatten voornamelijk agenda's en correspondentie betreffende diverse onderwerpen, zoals personele aangelegenheden, voorlichting en propaganda, ceremoniële aangelegenheden, (herhalings)oefeningen, opleidingen, wielrijders, zadelmakers, wapens en munitie, krijgstucht, capitulanten en chemische oorlogsvoering. Verder o.a. stukken betreffende de Geneeskundige en Veterinaire Dienst en de drinkwatervoorziening in het gebied achter de Hollandse Waterlinie in 1939-1940.

Archiefvormers:

  • Staf van de 1e divisie / het 1e Legerkorps op voet van vrede
  • 1e legerkorps als organisatie op voet van oorlog
  • Het Regelingsbureau van het 1e legerkorps

Archiefvorming

Inhoud en structuur van het archief

Selectie en vernietiging

Verantwoording van de bewerking

Verantwoording van de inventaris.

Uit een onderzoek naar de oorspronkelijke ordening van de archivalia van de staf van de Ie Divisie/het Ie Legerkorps bleek dat hierin drie archieven te onderscheiden waren, nl.:

  1. het archief van de staf;
  2. het archief van de commandant;
  3. het archief van de intendant.

Het archief van de staf bestond uit een algemeen en een geheim gedeelte. Dit laatste was in een aantal bijzondere eenheden opgesplitst. Het archief van de commandant was te verdelen in een persoonlijk archief (personeelszaken en zeer geheime stukken) en een gedeelte onder de benaming Litt. G. Geheim. Dit betrof zeer geheime stukken afkomstig van het ministerie van Oorlog/Defensie.

Het archief van de intendant bestond eveneens uit een algemeen en een geheim gedeelte.

Van elk gedeelte werd een afzonderlijke agenda bijgehouden. De complicatie bij de agenda's van het geheim gedeelte zijn in een opmerking bij de desbetreffende inventarisnummers verklaard.

Secties

Bij de voormobilisatie van 24 augustus 1939 werd de Ie Divisie, sinds 1 juli van dat jaar Ie Legerkorps geheten, georganiseerd op voet van oorlog. De staf werd verdeeld in zeven secties, die elk een eigen werkterrein hadden en elk apart hun eigen stukken agendeerden. Het laatste bood voldoende aanleiding om de beschrijvingen van die stukken in een apart hoofdstuk onder te brengen.

Deze secties waren:

  • Sectie I Generale Staf,
  • Sectie II Intendance,
  • Sectie IIa Geneeskundige dienst,
  • Sectie IIIb Veterinaire dienst,
  • Sectie IIIc Gasdienst
  • Sectie IV Materieel der Artillerie,
  • Sectie V Genie,
  • Sectie VI Aan- en Afvoer- en Verkeersdienst,
  • Sectie VII Administratie en verpleging van het staf kwartier,
  • Sectie VIII Rechtpleging.

Bij een legerkorps waren de secties VI en VIII niet ingedeeld. Hierbij kwamen nog de dienst van de Geestelijke Verzorging (onder de Chef van de Staf), de Verbindingsdienst, de Veldpostdienst, de Militaire Politiedienst en de Motordienst (onder het hoofd van sectie I).

Sectie I was onderverdeeld in 8 bureaus waarvan de bureaus I.4, I.6 en I.8 niet werden ingesteld bij een legerkorps. Deze bureaus waren:

  • Bureau I.1. Operatiën
  • Bureau I.2. Organisatiën
  • Bureau I.3. Inlichtingen
  • Bureau I.4. Politieke zaken
  • Bureau I.5. Luchtstrijdkrachten
  • Bureau I.6. Luchtdoelbestrijdingsmiddelen
  • Bureau I.7. Registratie
  • Bureau I.8. Diensten te water.

Een volledige beschrijving van de werkzaamheden van deze secties en bureaus is te vinden in legervoorschrift nr. 43 (Leidraad voor de Bevelvoering bij hoofd- en stafkwartieren), Breda, 1929.

In dit hoofdstuk hebben ook de beschrijvingen van de stukken van de commandant van het Ie Legerkorps van na 24 augustus 1939 een plaats gekregen, evenals die van de enige vier stukken welke nog resteren van de legerkorpsartillerie-commandant Ie Legerkorps. Deze militaire functionaris maakte sinds de reorganisatie van 1 juli 1939 deel uit van de staf van het Ie Legerkorps. Vóór die datum was zijn functie commandant van de le Artilleriebrigade.

Archieven van andere onderdelen

Toen op 15 juli 1940 de krijgsmacht op last van de Duitse bezetter werd ontbonden, werden de lopende zaken bij het Ie Legerkorps afgehandeld door een regelingsbureau, dat zijn stukken apart agendeerde. Dit bureau werd achtereenvolgens genoemd: Regelingsbureau Ie Legerkorps, Regelingsbureau Divisie A, Regelingsbureau 's-Gravenhage I en Territoriaal Regelingsbureau I (Zie inv.nr.286). De beschrijvingen van de bescheiden van het door dit bureau gevormde archief vindt men dan ook terug in een apart hoofdstuk.

Bij het archief van de staf van de Ie Divisie/het Ie Legerkorps werden tijdens de inventarisatie ook archieven aangetroffen van onderdelen die weliswaar onder bevel stonden van de commandant van de Ie Divisie/het Ie Legerkorps, maar zelfstandige eenheden waren die een eigen archief vormden. De archieven van deze onderdelen zijn afgescheiden van het archief van de staf Ie Divisie/het Ie Legerkorps om te zijner tijd afzonderlijk te worden beschreven. Het betreft de archieven van de staf van de Ie Infanteriebrigade/de Ie Divisie, met hierbij een gedeelte van het archief van de Garnizoenscommandant 's-Gravenhage, en van de staf van de Ie Artilleriebrigade.

In het archief werden ook stukken aangetroffen uit het archief van de Bevelhebber in de eerste Militaire Afdeling. Gelet op het geringe aantal stukken, en het feit dat deze bevelhebber en de commandant van de eerste divisie/Ie Legerkorps één en dezelfde persoon was, is besloten deze stukken te laten zitten.

Agenda's en correspondentie

De meeste in deze inventaris beschreven archieven bevatten zowel een serie correspondentie als een serie agenda's. In sommige gevallen sluiten deze echter niet meer op elkaar aan. In het ongeclassificeerde gedeelte van het algemeen archief van de staf van de Ie Divisie bijvoorbeeld zijn over de periode 1900-1919 wèl de agenda's bewaard gebleven, maar niet de correspondentie.

In dezelfde serie correspondentie waren voor de periode 1930-1939 de brieven per jaar en daarbinnen chronologisch en numeriek geordend. Voor de periode 1920-1929 waren de brieven aanvankelijk op dezelfde wijze gerangschikt, maar in een later stadium is deze oude orde verbroken. Van deze stukken is toen op een vrij willekeurige manier een aantal bundels gevormd. Dit is waarschijnlijk gebeurd bij de eerste inventarisatie van het archief van het Ie Legerkorps/Ie Divisie aan het eind van de jaren '40. In de agenda's is toen aangetekend welke stukken bewaard zijn gebleven en welke stukken bij elkaar zijn geplaatst. Dit is gedaan met rood of blauw kleurpotlood. Omdat ook de oorspronkelijke registrator met rode of blauwe kleurpotloden werkte is niet meer na te gaan welke bundels gevormd zijn door deze registrator en welke later zijn ontstaan. Een enkele maal waren de bundels nog voorzien van de originele omslagen in welk geval ze intact zijn gelaten. De stukken van de overige bundels zijn weer in de oude chronologische en numerieke volgorde teruggebracht.

Van de hier beschreven archieven is een groot gedeelte verloren gegaan. Het meest compleet is het archief van de staf van de Ie Divisie/het Ie legerkorps over de jaren 1920-1939. De oudste brieven dateren uit 1879 en bevinden zich in het persoonlijk archief van de commandant. Uit de jaren 1879-1920 is nog wel een redelijk aantal archivalia over, maar deze vormen slechts een deel van wat er oorspronkelijk aanwezig moet zijn geweest.

Classificaties en index

De termen "geclassificeerd" en "ongeclassificeerd" werden (en worden nog) bij het Ministerie van Defensie gebruikt in plaats van de term "rubricering" om stukken een bepaalde graad van geheimhouding te geven. In het beschreven archief komen de classificaties "geheim", "persoonlijk" en "zeer geheim" voor. Ongeclassificeerd en geclassificeerd heeft dus niets uitstaande met een systematische indeling van begrippen.

Als handreiking aan de onderzoeker is bij de inventaris een index op onderwerpen gevoegd, waarvan de trefwoorden alfabetisch-lexico-grafisch gerangschikt zijn.

Aantekeningen

Zoals hierboven a1 is gezegd zijn in de agenda's tijdens een vorige bewerking aantekeningen gemaakt. Deze aantekeningen dienen met grote reserve te worden beschouwd. Het komt voor dat stukken als vernietigd staan aangegeven terwijl ze dat niet zijn. Ook het omgekeerde is geconstateerd. De agenda beschreven onder inv.nr. 76 is volgens de aantekeningen op de eerste bladzijde later samengesteld.

(Her)bewerking

Inventarisatie van deze archieven in eerste instantie vond plaats in de periode mei tot december 1984 in het kader van de cursus Voortgezette Vorming Archiefbeheer door J.C.M. Linssen, medewerker afdeling Secretariezaken KL.

Ter verkrijging van een betere aansluiting op de toekomstige inventarisatie der archieven van de overige divisies/legerkorpsen, heeft in tweede instantie een herbewerking van de in deze inventaris beschreven archiefbescheiden plaatsgevonden door medewerkers van het Centraal Archievendepot van het Ministerie van Defensie.

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in