Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Kaarten Hingman

4.VTH
J.H. Hingman
Nationaal Archief, Den Haag
1871
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

4.VTH
Auteur: J.H. Hingman
Nationaal Archief, Den Haag
1871
CC0

Periode:

15e - 19e eeuw

Omvang:

5114 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands.

Soort archiefmateriaal:

Normale getekende en gedrukte kaarten, atlassen en kaartboeken. De Nederlandstalige stukken van vóór ca. 1700 zijn geschreven in het gotische cursiefschrift, met name in de oud-Hollandse klerkencursief.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

De collectie bevat de unieke manuscript kaarten van Nederland van de middeleeuwen tot halverwege de 19e eeuw. De kaarten zijn afkomstig uit verschillende archieven en horen bij de registratie en de besluitvorming van de archiefvormers van die instellingen. De kaarten zijn meestal in opdracht gemaakt met een administratief doel en zijn dus functioneel en niet commercieel . Zo zijn er kaarten van domeinen, polders, wegen en abdijen. Er zijn kaarten gemaakt om een geschil te beslechten of een recht vast te leggen, rivierkaarten voor de waterstaat, plattegronden en vestingwerken voor militaire doeleinden en prekadastrale kaarten in verband met de grondadministratie. Archiefvormers zijn o.a. de Staten-Generaal, de Raad van State, de Nassause Domeinraad en het Ministerie van Financiën en de Graven van Holland. Een belangrijk onderdeel vormen de kaartboeken van de landerijen die behoorden aan de kloosters, zoals de verdwenen abdijen Rijnsburg en Leeuwenhorst. Deze vroegste kaarten van Holland vormen de overgang tussen schilderkunst en topografie. Er zijn veel waterstaatskaarten zoals van zeeweringen, dijken en sluizen. Van de grote rivieren Rijn, Maas en Waal als van de IJssel, Lek en Merwede zijn manuscriptkaarten bewaard gebleven. Onder de rubriek rivieren zijn de kaarten met weergaven van uiterwaarden, platen, gorzen en visserijen, afkomstig van de domeinarchieven, in aparte subrubrieken geordend. Er zijn opvallend veel kaarten uit de 16e eeuw en later van de Zuid-Hollandse eilanden, vooral van het gebied van de Biesbosch. In 1421 waren hier door de St. Elisabethsvloed zo'n twintig dorpen in de golven verdwenen. Deze kaarten danken hun ontstaan aan de talloze geschillen van de eigenaars van ondergelopen gebieden, die later weer werden ingedijkt of waar men visrechten pretendeerde: de meeste van deze kaarten zijn afkomstig uit het archief van de rekenkamer van Holland, die de domeinen van Holland beheerde; en ook van de Nassause Domeinen. Een andere opmerkelijke kaart in deze rubriek is die van het noorden van Noord-Holland met de eilanden Texel en Wieringen. (ca.1552). Een topstuk dat wordt toegeschreven aan de bekende schilder Jan van Scorel (1495-1562). Verder zijn er in het archief kaarten en plattegronden van Nederlandse en enkele buitenlandse steden, dorpen, forten, havens en gebouwen te vinden.

Archiefvormers:

  • Agentschap van Inwendige Politie en Toezicht op de Staat van Dijken, Wegen en Wateren
  • Behering der Zeeweringen, Zeedijken en de Waterstaat van de Bataafse Republiek
  • Comité Centraal van de Waterstaat
  • Commissie van Superintendentie der Rivieren
  • Commissie van Superintendentie over de Waterstaat der Bataafse Republiek
  • Commissie van Superintendentie van Zeehavens en Zeegaten
  • Contrarolleur-Generaal van 's Lands Werken en Fortificatiën van Holland
  • Directie van Bruggen en Wegen in Holland
  • Eerste Commissaris-Inspecteur van de Waterstaat
  • Gecommitteerde Raden van het Zuiderkwartier
  • Generale Directie over 's Lands Rivieren en Zeewerken
  • Generale Directie van de Waterstaat
  • Generale Directie van 's-Lands Amortisatiekas
  • Grafelijkheidsrekenkamer
  • Hof van Holland
  • Hof van Holland en Hof van Justitie Consignatiekas van het Hof van Justitie
  • Hoge Raad van Holland en Zeeland
  • Hoofdadministratie der Domeinen
  • Houtvesterij
  • Inspecteur-Generaal over 's Lands Rivieren
  • Inspectie van de Waterstaat
  • Inspectie van het 1e-7e District van de Waterstaat
  • Inspectie van het 8e-12e District van de Waterstaat
  • Klooster St Vincent te 's-Gravenhage
  • Ministerie van Waterstaat
  • Ontvanger van het Geestelijk Kantoor te Brielle
  • Ontvanger-Generaal van het Geestelijk Kantoor te Delft
  • Opzichter van 's Lands Werken te Goeree
  • Oud Archief Suriname: Gouvernementssecretarie
  • Raad van State
  • Rekenkamer ter Auditie
  • Ridderschap van Holland
  • Staatse Leger, Directeur-Generaal der Fortificaties
  • Staatsraad
  • Staten van Holland en West-Friesland
  • Brunings, Chr.
  • Brunings, C.L.
  • Brunings Jr, Chr.
  • Goudriaan, A.F.

Archiefvorming

Inhoud en structuur van het archief

Verantwoording van de bewerking

Thans ontvangt men hier het tweede deel van den inventaris onzer kaartverzameling, van de hand van den heer Hingman, commies-chartermeester aan het Rijksarchief, en bevattende de kaarten van Nederland. Ik behoef over het belang dier verzameling, niet uit te wijden, wie den inventaris raadpleegt, zal er van overtuigd worden; maar ik mag den wensch niet terughouden, dat waar nog gapingen bestaan, degenen die in staat zijn die aan te vullen, daartoe welwillend ten nutte zoo der wetenschap als van andere belanghebbende mogen medewerken.

De Archivaris van het Rijk, L. Ph. C. van den Bergh

No. 4474 - 4788 niet bijgewerkt

Na deze algemeene opgave betreffende het bijeenbrengen der verzameling, nog een enkel woord ten opzigte van de bewerking van den inventaris.

Bij de uiteenloopende bestanddeelen waaruit de collectie bestond, heeft men gemeend zich zooveel mogelijk te moeten bepalen, tot beknopte opgaven. De raadpleging der kaarten zelve, door ingewijden in het vak waartoe zij behooren, zal hare waarde ongetwijfeld doen rijzen.

Bij de rangschikking der kaarten van 's Rijks grenzen, en van dijken en zeeweringen, werd de orde van het noorden naar het zuiden aangenomen, die der rivieren zijn in den regel stroomafwaarts geordend.

De uit het domeinarchief afkomstige kaarten van aanwassen, visscherijen, platen enz., konden niet met de van den waterstaat verkregen rivierkaarten vermengd worden; zij zijn derhalve achter ieder stroomgebied tot eene afzonderlijke rubriek gebragt.

Bij de gewestelijke- en polderkaarten heeft men zooveel doenlijk de tegenwoordige aardrijkskundige verdeeling gevolgd; evenwel heeft men zich hier en daar, zooals uit den inventaris zal blijken, niet van de oude indeeling kunnen los maken. Zoo verdient b.v. opmerking, dat eene hoogst belangrijke verzameling kaarten van den verdronken waard van Zuid-Holland, die tegenwoordig gedeeltelijk tot de provincie Noord-Brabant, gedeeltelijk tot de provincie Zuid-Holland behoort, niet is kunnen gescheiden worden, en derhalve in haar geheel op Zuid-Holland is gebragt.

De plaatselijke kaarten zijn met inachtneming van de officiële volgorde der provinciën, in alphabetische orde gesteld.

Aan het slot van den inventaris is gevoegd: in de eerste plaats eene alphabetische lijst van heerlijkheden, ambachten, polders, enz., die niet zoo dadelijk met de inhoudsopgave in de hand, kunnen gevonden worden; en ten tweede eene gelijke lijst van de ingenieurs, landmeters en kaartmakers, die de in dezen inventaris vermelde kaarten vervaardigden, met opgave van het eerste en laatste jaar waarin zij hier voorkomen.

J.H. Hingman

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in