gahetNA in het Nationaal Archief

Kaarten Hingman

4.VTH
J.H. Hingman
Nationaal Archief, Den Haag
1871
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

4.VTH
Auteur: J.H. Hingman
Nationaal Archief, Den Haag
1871
CC0

Periode:

15e - 19e eeuw

Omvang:

5114 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands.

Soort archiefmateriaal:

Normale getekende en gedrukte kaarten, atlassen en kaartboeken. De Nederlandstalige stukken van vóór ca. 1700 zijn geschreven in het gotische cursiefschrift, met name in de oud-Hollandse klerkencursief.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

De collectie bevat de unieke manuscript kaarten van Nederland van de middeleeuwen tot halverwege de 19e eeuw. De kaarten zijn afkomstig uit verschillende archieven en horen bij de registratie en de besluitvorming van de archiefvormers van die instellingen. De kaarten zijn meestal in opdracht gemaakt met een administratief doel en zijn dus functioneel en niet commercieel . Zo zijn er kaarten van domeinen, polders, wegen en abdijen. Er zijn kaarten gemaakt om een geschil te beslechten of een recht vast te leggen, rivierkaarten voor de waterstaat, plattegronden en vestingwerken voor militaire doeleinden en prekadastrale kaarten in verband met de grondadministratie. Archiefvormers zijn o.a. de Staten-Generaal, de Raad van State, de Nassause Domeinraad en het Ministerie van Financiën en de Graven van Holland. Een belangrijk onderdeel vormen de kaartboeken van de landerijen die behoorden aan de kloosters, zoals de verdwenen abdijen Rijnsburg en Leeuwenhorst. Deze vroegste kaarten van Holland vormen de overgang tussen schilderkunst en topografie. Er zijn veel waterstaatskaarten zoals van zeeweringen, dijken en sluizen. Van de grote rivieren Rijn, Maas en Waal als van de IJssel, Lek en Merwede zijn manuscriptkaarten bewaard gebleven. Onder de rubriek rivieren zijn de kaarten met weergaven van uiterwaarden, platen, gorzen en visserijen, afkomstig van de domeinarchieven, in aparte subrubrieken geordend. Er zijn opvallend veel kaarten uit de 16e eeuw en later van de Zuid-Hollandse eilanden, vooral van het gebied van de Biesbosch. In 1421 waren hier door de St. Elisabethsvloed zo'n twintig dorpen in de golven verdwenen. Deze kaarten danken hun ontstaan aan de talloze geschillen van de eigenaars van ondergelopen gebieden, die later weer werden ingedijkt of waar men visrechten pretendeerde: de meeste van deze kaarten zijn afkomstig uit het archief van de rekenkamer van Holland, die de domeinen van Holland beheerde; en ook van de Nassause Domeinen. Een andere opmerkelijke kaart in deze rubriek is die van het noorden van Noord-Holland met de eilanden Texel en Wieringen. (ca.1552). Een topstuk dat wordt toegeschreven aan de bekende schilder Jan van Scorel (1495-1562). Verder zijn er in het archief kaarten en plattegronden van Nederlandse en enkele buitenlandse steden, dorpen, forten, havens en gebouwen te vinden.

Archiefvormers:

  • Agentschap van Inwendige Politie en Toezicht op de Staat van Dijken, Wegen en Wateren
  • Behering der Zeeweringen, Zeedijken en de Waterstaat van de Bataafse Republiek
  • Comité Centraal van de Waterstaat
  • Commissie van Superintendentie der Rivieren
  • Commissie van Superintendentie over de Waterstaat der Bataafse Republiek
  • Commissie van Superintendentie van Zeehavens en Zeegaten
  • Contrarolleur-Generaal van 's Lands Werken en Fortificatiën van Holland
  • Directie van Bruggen en Wegen in Holland
  • Eerste Commissaris-Inspecteur van de Waterstaat
  • Gecommitteerde Raden van het Zuiderkwartier
  • Generale Directie over 's Lands Rivieren en Zeewerken
  • Generale Directie van de Waterstaat
  • Generale Directie van 's-Lands Amortisatiekas
  • Grafelijkheidsrekenkamer
  • Hof van Holland
  • Hof van Holland en Hof van Justitie Consignatiekas van het Hof van Justitie
  • Hoge Raad van Holland en Zeeland
  • Hoofdadministratie der Domeinen
  • Houtvesterij
  • Inspecteur-Generaal over 's Lands Rivieren
  • Inspectie van de Waterstaat
  • Inspectie van het 1e-7e District van de Waterstaat
  • Inspectie van het 8e-12e District van de Waterstaat
  • Klooster St Vincent te 's-Gravenhage
  • Ministerie van Waterstaat
  • Ontvanger van het Geestelijk Kantoor te Brielle
  • Ontvanger-Generaal van het Geestelijk Kantoor te Delft
  • Opzichter van 's Lands Werken te Goeree
  • Oud Archief Suriname: Gouvernementssecretarie
  • Raad van State
  • Rekenkamer ter Auditie
  • Ridderschap van Holland
  • Staatse Leger, Directeur-Generaal der Fortificaties
  • Staatsraad
  • Staten van Holland en West-Friesland
  • Brunings, Chr.
  • Brunings, C.L.
  • Brunings Jr, Chr.
  • Goudriaan, A.F.

Archiefvorming

Geschiedenis van het archiefbeheer

Nadat in den zomer van het jaar 1855, de toenmalige rijksarchivaris Dr. R.C. Bakhuizen van den Brink, met zijnen op het gebied der archieven schier alles omvattenden blik het groote nut had ingezien, om alle de in het rijksarchief aanwezige kaarten tot ééne verzameling bijeen te brengen, werd de grondslag gelegd der collectie, waarvan deze inventaris de beschrijving bevat.

Het toen [in 1885] aanwezige betrekkelijk geringe aantal kaarten, was eensdeels afkomstig uit het archief van de Staten-Generaal der Vereenigde Nederlanden, anderdeels uit dat van de voormalige provincie Holland, voor zoover dit niet nog onder het domeinbestuur beruste. Hierbij konden destijds gevoegd worden de in April 1855 te Arnhem aangekochte kaarten uit de nalatenschap van den hoofdingenieur van den waterstaat M.H. Conrad, en een niet onaanzienlijk aantal, meest gedrukte rivierkaarten, afkomstig uit de in het jaar 1854 aan het rijksarchief gelegateerde papieren van den gewezen minister van koloniën Mr J.C. van der Hoop.

Een paar jaren later werden de liassen der ingekomene stukken bij den voormaligen Raad van State onderzocht, de zich daarin bevindende kaarten en plaas er uit genomen en bij de kaartverzameling gevoegd. Het op die wijze verkregene bestond hoofdzakelijk uit plans van vestigen en fortificatiën, en eenige kaarten van polders in Staats-Vlaanderen. De herkomst dezer laatste rubriek wordt in den inventaris met de letters R. v. St. aangeduid. Ook uit de minuut-notulen van de Staten van Holland werden later nog enige kaarten geligt, meerendeels op den waterstaat betrekking hebbende

Onze verzameling verkreeg echter hare grootste uitbreiding door de overname van nog bij de departementen van algemeen bestuur berustende archieven . Sedert werd zij nog verrijkt door eenige geschenken en door van tijd tot tijd gedane aankoopen.

Onder de eerste rubriek behoort de overname in 1800 en 1862 der domeinarchieven van het departement van Financiën. Achtereenvolgens gingen aan het rijksarchief over de archieven en kaarten van de voormalige Rekenkamer van Holland en der opgevolgde domeinbesturen in die provincie, die van de geestelijke kantoren van Holland, gevestigd geweest zijnde te Delft en te Brielle, de kaartboeken der voormalige abdijen van Rijnsburg en Leeuwenhorst, de kaarten afkomstig van de domeinraad van het huis van Oranje en Nassau en die van de Commissie van Administratie der in 1800 door de Fransche aan de Betaafsche Republiek gecedeerde landen, waartoe ook de kaarten van het Markiezaat van Bergen-op-Zoom behoorden.

Later ontvingen wij nog van hetzelfde Departement de kaarten herkomstig van de commissie van superintendentie over het onderzoek der duinen van het voormalig gewest Holland van 1796 en eindelijk in 1868 een aantal domeinkaarten, die bleken op de kantoren van de ontvangers der registratie en domeinen in Zuid-Holland te zijn verbleven.Het aantal der op deze wijze verkregene, meest allen geteekende kaarten, mag met gerustheid op vijftien honderd worden geschat.

Eene andere niet minder belangrijke aanwinst gewerd ons van het Departement van Binnenlandsche Zaken.

In de jaren 1859 en 1860 werden op verzoek van den rijksarchivaris inventarissen opgemaakt der destijds nog onder de hoofdingenieurs van den waterstaat berustende papieren en kaarten van vroeger dagteekening dan November 1813. Ook deze kaarten werden achtereenvolgens aan onze verzameling toegevoegd. Later in 1866 gingen mede op voorstel van den archivaris van het rijksarchief over al de nog bij de afdeeling waterstaat van het Departement van Binnenlandsche Zaken berustende kaarten van voor November 1813. De collectie werd alleen daardoor weder met meer dan twaalf honderd kaarten vermeerderd.

Hoewel het door schenking verkregene gedeelte der verzameling niet uitgebreid is, worden daaronder toch eenige zeer belangrijke kaarten gevonden. Vermelding verdienen de door de Staten van sommige provinciën aan ons afgestane exemplaren van provinciale kaarten; een vijftal zeer belangrijke kaarten van Gooiland uit de XVIde en XVIIde eeuw, ons door den heer notaris Perk te Hilversum geschonken; en eene kleinere bijdrage van eenige gedrukte en geteekende polderkaarten door den Heer C.F.J.A. Giudici te Rotterdam aan het rijksarchief aangeboden. Bovendien zij nog vermeld, dat in den loop van het jaar 1868 door regenten van het hofje van Hoogelande te 's Gravenhage welwillend aan het rijksarchief in bruikleen werden afgestaan een vijf-en-twintigtal zoo gedrukte als geteekende kaarten, waarvan de onder de nummers 2309, 2317, 2318, 2319 en 2803 in den inventaris voorkomende, bijzondere belangstelling verdienen.

Het door aankoop verkregene is mede in vergelijking met het in de eerste plaats vermelde, van zeer ondergeschikt belang. Behalve de in 1853 aangekochte kaarten van den hoofdingenieur Conrad, bekwamen wij nog uit de nalatenschap van den Heer Hattinga Raven, de groote kaarten der Zeeuwsche eilanden en van Goeree en Overflakkee door de Hattinga's in de helft der vorige eeuw opgenomen en geteekend. Ook eene in 1867 van den Heer W. Eeckhof te Leeuwarden aangekochte verzameling geteekende platte gronden van een veertiental Zuid-Hollandsche steden, uit de helft der XVIde eeuw, was eene welkome aanwinst. De nu en dan zoo op auctiën als elders gedane aankoopen zijn niet belangrijk genoeg om hier afzonderlijk melding te verdienen.

Inhoud en structuur van het archief

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in