gahetNA in het Nationaal Archief

Kaarten Leupe

4.VEL
P.A. Leupe
Nationaal Archief, Den Haag
1867
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

4.VEL
Auteur: P.A. Leupe
Nationaal Archief, Den Haag
1867
CC0

Periode:

16e - 19e eeuw
merendeel 18e eeuw.

Omvang:

3112 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands. Een aantal stukken is gesteld in het Frans, in het Engels en in het Latijn.

Soort archiefmateriaal:

Het archief omvat een kaartenverzameling met zeeatlassen, zee- en landkaarten (gedrukt en in manuscript) en tekeningen.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

In het archief worden naast zeeatlassen en kaartboeken getekende manuscriptkaarten en tekeningen bewaard.
Beroemd is de Spieghel der Zeevaerdt, vervaardigd door Lucas Janszoon Waghenaer (ca. 1533-1606), de eerste gedrukte zeeatlas in 1584 in Leiden uitgegeven door Christoffel Plantijn (zie inv.nr. A).
Het archief is vooral van belang door de aanwezigheid van het grootste deel van het VOC-kaartenarchief, dat apart gevormd is vanwege geheimhouding en formaat. Deze kaarten geven inzicht in de bloei van het kaartenmakersbedrijf in Amsterdam waar de kaartenmakers in opdracht van de VOC werkten zoals Willem Jansz en Johannes Blaeu en de familie Van Keulen. De atlas van Isaac de Graaff is - weliswaar niet in zijn geheel, maar verspreid - in de verzameling terug te vinden.
De rubriek zee-, kust- en rivierkaarten volgt de route die de VOC-schepen aflegden via Europa, Afrika, de Perzische Golf, India en Oost- en Zuidoost Azië.
De kaarten vormen de vroegste bronnen voor China, Japan, Thailand, Cambodja, India, Zuid-Afrika, Formosa, Australië en Nieuw-Zeeland en de eilanden van Indonesië, met het handelscentum van de Oostindische Compagnie in Batavia.
De kaarten van de Westindische Compagnie en de Sociëteit van Suriname vertellen het verhaal van de slavenhandel vanaf St. George d'Elmina, het steunpunt in West-Afrika, naar de kusten van Zuid-Amerika en de Antillen. De Nederlanders zaten tientallen jaren in Brazilië met Johan Maurits van Nassau, veroverden Curaçao en voeren de rivieren van Suriname op om plantages in te richten. Ook maakten zij ontdekkingsreizen naar Chili en Peru. De posten in zowel West als Oost waren naar de laatste militaire inzichten gebouwd en vormden de steunpunten in het handelsimperium.
Uit de vroege 17de eeuw, toen de Nederlanders New York in Nieuw-Nederland stichtten zijn er kaarten van de noordoostkust van Amerika aanwezig. De oudste hiervan, een perkamenten kaart, dateert uit 1613/1614 en betreft die van Adriaan Block met verkenningen van de pas door Henry Hudson ontdekte rivier en Manhattan tot aan de kustlijn van Canada.

Archiefvormers:

  • Comité tot de Oost-Indische Handel en Bezittingen
  • Comité tot de Oost-Indische Handel en Bezittingen, Comptoir Enkhuizen
  • Comité tot de Oost-Indische Handel en Bezittingen, Comptoir Hoorn
  • Comité tot de Zaken Koloniën en Bezittingen op de Kust Guinea en in Amerika
  • Comité tot de Zaken Koloniën en Bezittingen op de Kust Guinea en in Amerika, Boekhouder- en Ontvanger-Generaal
  • Depot-Generaal van Oorlog
  • Directie ad interim voor de Westindische Koloniën
  • Directie van de Sociëteit van Berbice
  • Directie van de Sociëteit van Suriname
  • Ministerie van Koophandel en Koloniën
  • Ministerie van Koophandel en Koloniën, Algemene Directie
  • Ministerie van Marine en Koloniën
  • Ministerie van Marine en Koloniën, Hollandse Divisie
  • Oud Archief Suriname: Gouvernementssecretarie
  • Raad der Amerikaanse Bezittingen en Etablissementen
  • Raad der Koloniën in West-Indië
  • Staten van Holland en West-Friesland
  • Verenigde Oostindische Compagnie, Kamer Amsterdam
  • Verenigde Oostindische Compagnie, Kamer Amsterdam, Departement van de Equipage
  • Verenigde Oostindische Compagnie, Kamer Zeeland
  • Westindische Compagnie, Kamer Amsterdam
  • Westindische Compagnie, Kamer Zeeland
  • Heneman, J.C. (kartograaf van de Sociëteit van Suriname, ca., 1740-1806)
  • Loten, J.G., (gouverneur van Ceylon, 1710-1789)

Archiefvorming

Geschiedenis van de archiefvormer

Reeds bij de oprigting van de Oost-Indische compagnie maakte het werk der kaarten een punt van zorg uit bij de bewindhebbers, zoodat dan ook reeds dadelijk eerst door de compagnie van Verre, daarna door de bewindhebbers van de geoctroijeerde algemeene compagnie, betrekkingen met den beroemde aardrijkskundige Petrus Plancius werden aangeknoopt. Kort na de oprigting van de algemeene geoctroijeerde compagnie, werd door de heeren bewindhebbers reeds op den 16den October 1617 den bekenden Hessel Gerritsz tot kaartenmaker van de compagnie in plaats van den overleden kaartenmaker Augustus Robaert benoemd. Na hem trad in deze betrekking op Willem Jansz Blaeu, blijkens resolutie van bewindhebbers ter kamer van Amsterdam van den 3den Januari 1633. Na het overlijden van dezen - dat in 1638 plaats had - werd zijn zoon, mr. Joan Blaeu, door de compagnie tot haren kaartenmaker aangesteld en bleef deze in die betrekking een lange reeks van jaren werkzaam, tot dat hij in 1673 op den 28ste December overleed.(

Biogr. Woorden der Nederlanden, door van der Aa, in voce.

) Tot dusverre had de compagnie slechts een kaartenmaker in dienst gehad, aan wien, met uitsluiting van anderen, het vervaardigen en verbeteren van de kaarten, op 's compagnies schepen gebruikt, was opgedragen. Het gebruik dier kaarten was verpligtend; wij lezen althans in een besluit door de heeren XVII op den 23sten October 1666 genomen, dat bij geen kamer "eenige Zee- of Pascaerten naer Indië sullen mogen worden gesonden of by de Schippers medegegeven, als die by den heer Blaeu voornoemd syn gemaeckt". Maar in het jaar 1670, dus slechts weinige jaren later, zien wij dat van dezen regel werd afgeweken en ook de kamer Zeeland haar eigen kaartenmakers had, want dit blijkt dat toen Joost van Breen en Arend Roggeveen als kaartenmakers voor de compagnie in de kamer Middelburg werkzaam waren.

Toen na verloop van eenige jaren er verschil van gevoelen ontstond tusschen de bewindhebbers van Amsterdam en Middelburg, over de waarde der kaarten en de deugd der instrumenten en stuurmansgereedschappen, welke aan boord der schepen werden medegegeven, nam de vergadering van XVII op den 19den en 21sten October 1684 de volgende beslissing: "Ter vergadering voortgebracht synde, dat de Zeecaerten die de Stuyrluyden door de Camer van Zeeland worden medegegeven, bevonden worden seer slordig en met onderscheyden erreuren gemaeckt, waerdoor de Zeelieden in confusie souden cunnen worden gebracht. Is verstaen by desen te versoecken de Heeren Commissarissen die over verscheyden poincten hiervoren gementioneert, hebben gebesoigneert, om hier over te hooren de Caertenmaecker Roggeveen, daertoe expresselyk uyt Zeeland overgecomen, de voorschreven Zeecaerten te confronteren, tegens die by de E. Joan Blaeu(

Wie is deze Joan Blaeu? In het hiervoren aangehaalde woordenboek wordt van hem geen melding gemaakt. De kaart in deze verzameling onder no. 352 is van zijne hand. Ook is er bij het Departement van Marine eene kaart aanwezig, getiteld: Pascaerte van alle de Zeecusten van Europa, nieulycx beschreven ende verbeterd door Willem, Pieter en Joan Blaeu. Amsterdam 1677.

) werden gemaeckt, deselve beyde daerop mondeling, ook des noots synde ten bywesen van eenige ervaren Schippers te hooren, mitsgaders de fouten en de erreuren die in de voorschreven Caerten soo wel van d'eene soo wel als van de andere souden mogen worden gevonden, soodanig te dresseren als de naerder ontdeckingh van de Zeevaert sal weten aan te wysen ende daervan te doen rapport.
Door ende van wegen de Heeren Commissarissen, by resolutie van den 19den deser gestelt, om ten bijwese en ten overstaen van den E. Joan Blaeu en den Caertenmaecker Roggeveen, te confronteren de zeecaerten die de stuyrluyden naer Indie gaande werden medegegeven, ende de fouten daerin synde te doen corrigeren, gerapporteert synde, dat by den voornoemden Roggeveen een vertoog dien aengaende in geschrifte is overgegeven.
Item, dat voormaels aan Willem Jansz Blaeu, ordinair en gewoon Caertenmaecker van de compagnie, een instructie is gegeven om de Journalen van de Stuyrluyden nae te sien ende de Caerten daermede successivelijk te corrigeren ende amplieeren, is goetgevonden en geresolveert, dat de voorschreven journal door de voorschreven personen sullen worden gerevideert, de caerten daermede gedresseert, mitsgaders in staet gebragt om sulx alsdan goedgevonden wordende te cunnen laten drucken."

Terwijl alzoo hier te lande vaste kaartenmakers waren aangesteld, werden er tevens voortdurend kaartenmakers - ook wel baas-kaartenmakers genaamd - door de compagnie naar Indië uitgezonden. Het werk dier kaartenmakers zoo wel als de voortbrengselen onzer meerendeels hoogst bekwame schippers en stuurlieden, legde de eerste grondslag voor de kaartenverzameling der Oost-Indische compagnie. Niettemin schijnt het dat reeds in het laatst der 17de eeuw geen genoegzame zorg werd gedragen voor de aan de compagnie behoorende kaarten, zoodat de bewindhebbers, in hunne vergadering van XVII van den 13den Maart 1690, het besluit namen "Om alle de Caerten en afteyckeningen der landen, steden, forten, havenen en wat des meer is, voor zoo veel het geoordeeld werd van eenig nut (te zijn), op een nieuw te doen afteyckenen en kopieren", terwijl de kamer Amsterdam gemagtigd werd hieraan gevolg te geven. Bij resolutie van bewindhebbers dezer kamer van den 28sten October van genoemd jaar, verzochten en autoriseerden zij de heeren Geelvink en Van Collen deze belangrijke taak op zich te nemen. Dezen voldeden hieraan en gebruikten daartoe Isaac de Graaff, die van dat tijdstip daarmede werkzaam bleef en zeer zeker tot tevredenheid der bewindhebbers, daar zij hem in het jaar 1705 tot kaartenmaker hunner kamer aanstelden en hij deze betrekking tot zijn dood in 1714 waarnam.

Geschiedenis van het archiefbeheer

Inhoud en structuur van het archief

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in