Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

RGD / Tekening Rijksgebouwen

4.RGD
J. Faber
Nationaal Archief, Den Haag
1992
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

4.RGD
Auteur: J. Faber
Nationaal Archief, Den Haag
1992
CC0

Periode:

1763-1957
merendeel 1824-1950

Omvang:

2764 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands. Er is een korte samenvatting in het Engels.

Soort archiefmateriaal:

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

Dit archief bevat plattegronden, bestekken, tekeningen en foto’s van gebouwen beheerd door de Rijksgebouwendienst in Nederland. Alle tekeningen uit de inventaris van koninklijke paleizen, landsgebouwen (ook in Brussel), scholen, kazernes, ziekenhuizen, post- en telegraafkantoren, gevangenissen en gerechtshoven zijn op microfiche gezet. Een beperkt aantal tekeningen zoals aanzichten en revisietekeningen zijn bewaard gebleven en in een aparte lijst opgenomen. Het archief is verdeeld in dat van de architect en de bouwkundig ambtenaar – met het uitgebreide objectenarchief (gerangschikt per gemeente), een rubriek met een foto- en bestekkenverzameling en stukken die geen betrekking hebben op in beheer zijnde objecten. Daarnaast is er het archief van de constructeur – ook met objecten gerangschikt op gemeente, ook een enkele Franse. Dan volgt het persoonlijk archief van H. de Lussanet de la Sablonière. Er zijn indices op persoonsnaam en op zaak en gebouw.

Archiefvormers:

  • Ministerie Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM) / Rijksgebouwendienst 1763-1940
  • Ministerie van Binnenlandse Zaken, Onderwijs en Waterstaat / Afdeling C / Administratie van Waterstaat, Wegen en Publieke Werken 1823-1829
  • Ministerie van Binnenlandse Zaken, Waterstaat en Publieke Werken / Afdeling C / Administratie van Waterstaat, Wegen en Publieke Werken 1820-1823
  • Ministerie van Binnenlandse Zaken / 3e Afdeling Waterstaat 1831-1877
  • Ministerie van Financiën / Afdeling Rijksgebouwen 1922-1935
  • Rijksbouwmeester voor de Landsgebouwen in het Tweede District 1919-1923

Archiefvorming

Geschiedenis van de archiefvormer

Geschiedenis van het archiefbeheer

Grafische archivalia

Het tekeningenarchief van de RGD bevat circa 36.000 bladen en beslaat de periode [1763] 1824-1945 [1965]. Het archief is sedert 1924 ontstaan na centralisatie van de verschillende bouwdiensten van de departementen. Van een geregelde overdracht van de archivalia van de departementen naar de RGD is niets bekend; men achtte het vermoedelijk als vanzelfsprekend dat een rechtsopvolger zondermeer de voor hem nuttige stukken zou mogen overnemen.( Deze praktijk vindt vandaag de dag nog maar al te vaak plaats, zodra het om grafische archivalia gaat. Men stelt zich meestal niet de vraag of het hier om archiefbescheiden in de zin der wet gaat (hetgeen nadrukkelijk wel het geval is) en of het bestemmingsbeginsel van kracht is. Om praktische redenen stond en staat men in bijna alle gevallen zondermeer de tekeningen aan de nieuwe eigenaar of beheerder af. Regels omtrent vernietiging en overdacht van de tekeningenarchieven van de RGD zijn in de maak. ) Ook later zijn bij afbraak van een pand de tekeningen afgestaan aan een oudheidkamer, plaatselijk museum of gemeentearchief; soms zijn zij vernietigd. Op deze wijze is ongeveer 20% van het tekeningenarchief verspreid c.q. verloren gegaan.

Tot 1957 zijn de tekeningen grotendeels centraal in Den Haag gearchiveerd geweest in grote eikenhouten ladenkasten,( Naar zeggen van een oudere medewerker van de RGD: een paar van deze kasten bevinden zich nog in het depot van de afdeling restauratiewerken van de Centrale Directie; ook de dependance Veenhuizen had zo'n kast. Naar zeggen van medewerkers bij de directie Noord-Holland en Utrecht hadden eveneens dergelijke kasten bij hun gestaan, maar deze waren enige tijd voor onze komst reeds vernietigd. ) waarschijnlijk geordend naar plaats en object. Op de achterzijde van enkele tekeningen zijn soms nog oude registratuurkenmerken aanwezig (lade en tekeningnummer). Een klein deel van de tekeningen heeft berust onder de districtsbouwkundigen in den lande (zie hierboven). In 1957, bij de decentralisatie, wordt besloten om het tekeningenarchief te verspreiden. De tekeningen komen ten kantore van de Regionale Directies en deels ook op de districtskantoren.

Het tekeningenbeheer wordt niet overal gelijk geregeld. Een enkele directie zorgt voor schaduwbestanden van wat aanwezig is op de districtskantoren en omgekeerd en staat voorts garant voor een goed beheer (Groningen); sommige kantoren gingen zelfs zo ver dat zij blad voor blad registreerden. Afhankelijk van geld en mankracht werd dit wel of niet bijgehouden (Den Helder en Veenhuizen). Voor de berging hanteren de directies ongeveer dezelfde methode: een dozenberging voor voornamelijk kopieën, gedrukte bestektekeningen, al dan niet met bestek, en incidenteel originelen; op sommige kantoren meer dan incidenteel (Leiden); een hangkastberging, veelal het dynamisch archief, geborgen op alfabetische volgorde van plaats en adres, meestal tekeningen op de schaal van 1:100-1:500, en een kokerberging van meestal detailtekeningen; zeer sporadisch geraadpleegd en vaak met zeer oude en verloren gedachte tekeningen.

De RGD heeft in de loop der tijd geregeld grote bestanddelen van het archief afgestoten. Zo zijn bij de decentralisatie van de dienst de tekeningen van de gebouwen van de Rijksuniversiteit van Groningen overgedragen. Dit gebeurt nadat men heeft besloten om het beheer van de gebouwen in handen van de Universiteit te geven. Hetzelfde gebeurt in Wageningen en Delft met respectievelijk de gebouwen en tekeningen van de Landbouw Hogeschool en de Technische Hogeschool. In Utrecht heeft men de tekeningen na overdracht van het gebouwenbestand behouden. Recentelijk, maar niet meer van invloed op deze inventarisatie, zijn de panden (en archivalia) van de P.T.T., de Rijks- scholengemeenschappen en de Marine afgestoten.

De mogelijkheid bestaat dat veel tekeningenmateriaal gebleven is bij architecten die voor de dienst gewerkt hebben. Zo zijn bij het Nederlands Architectuur Instituut enkele tekeningen van de postkantoren van Bremer, Crouwel en Friedhof, alsmede prijsvraagtekeningen van de nieuwbouw voor de Tweede Kamer van 1920 en tekeningen van Cuypers voor het Rijksmuseum aan te treffen. Zij zijn onderdelen geworden van de privé-verzamelingen van deze architecten. Het is hier ondoenlijk om een compleet overzicht te maken van de mogelijke verblijfplaats van afgedwaalde archivalia. Door een analyse te maken van de beheerders, c.q. de verantwoordelijken voor het gebouw door de tijd heen, zal de onderzoeker mogelijkerwijs hier wel uitkomen.( Het Nederlands Architectuur Instituut beheert de archieven van particuliere architecten. Bij de overdrachten van archieven van architecten die eveneens in overheidsdienst hebben gewerkt zijn soms ook stukken met betrekking tot het overheidsbouwen meegekomen. Zeker zijn ook tekeningen terecht gekomen bij de gemeentearchieven, oudheidkamers c.q. plaatselijke en particuliere verzamelingen (Koninklijk Huisarchief, Gevangenismuseum Veenhuizen i.o). )

Een drietal afgedwaalde bestanden zijn bij de huidige inventarisatie wel opgenomen. In de eerste plaats het bestand tekeningen dat bij een schoonmaak van het districtskantoor Maastricht naar het Rijksarchief in Limburg was gebracht. Ten tweede een stapel tekeningen, die naar zeggen van een werknemer aan het Binnenhof in de jaren zestig uit de vuilnisbak gevist was ( Met dank aan de dhr. Prinse uit Lelystad voor zijn bereidwillige medewerking. ) het betrof hier materiaal van de Dienst Landsgebouwen die kantoor had gehouden aan het Binnenhof. En ten slotte een bestand tekeningen van de Dienst Landsgebouwen dat reeds bij het Algemeen Rijksarchief aanwezig was. Deze tekeningen kwamen enkele jaren geleden tevoorschijn in een archiefdepot van de Waterstaat.

Overdracht

Na overleg van medewerkers van RGD, van het Algemeen Rijksarchief en de Rijksarchiefinspectie en een inspectieronde van de laatste, verscheen in 1983 een notitie "Historische tekeningen in de archieven van de Rijksgebouwendienst", van ir. E.J. Nusselder van het bureau Rijksbouwmeester. Hierin wordt onder andere geconstateerd dat een grote hoeveelheid oude tekeningen (soms ouder dan 150 jaar) als dynamisch archief in gebruik was. In de notitie meldt dhr. Nusselder dat de verplichting om archiefbescheiden van 50 jaar en ouder over te dragen hier met voeten wordt getreden, maar vooral ook dat er op onverantwoorde wijze wordt omgesprongen met materiaal van grote historische en documentaire waarde. Er zou een overdracht moeten plaatsvinden aan het ARA waar het in samenhang met de geschreven bronnen optimaal geraadpleegd zou kunnen worden. Om de dienst ter wille te zijn, zouden voor nog in gebruik zijnde tekeningen op kosten van de RGD kopieën gemaakt moeten worden.

De volgende afspraken werden gemaakt:

  • het historisch tekeningenarchief tot 1940 zou worden overgedragen naar het ARA, waar een reconstructie gemaakt zou worden van de situatie van voor de decentralisatie van de dienst in 1957;
  • de opmetingstekeningen uit de periode 1940-1945 (oorlogsdocumentaties, hoogwaardige opmetings- en documentatietekeningen die in de jaren 1940-1945 door RGD medewerkers in diensttijd gemaakt zijn ter voorkoming van de Arbeitseinsatz) zouden bij de overdracht betrokken worden;
  • de periode 1945-1957 zou buiten de overdracht blijven, omdat gedurende deze periode weinig archiefmateriaal is gevormd, maar ook omdat dat weinige dat er is, als dynamisch archief beschouwd moet worden.

Juli 1986 is de rondgang langs alle RGD-kantoren gestart en vond de selectie plaats van het voor overdracht in aanmerking komende deel. Hiervan werden plaatsingslijsten vervaardigd. Aldus kwam in 1990 het laatste deel van het tekeningenarchief van de RGD bij het ARA binnen. Vervolgens werden de plaatsingslijsten omgewerkt tot de huidige inventaris.

De verwerving van het archief

Het archief is krachtens bepalingen van de Archiefwet overgebracht.

Inhoud en structuur van het archief

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in