gahetNA in het Nationaal Archief

Oorlog / Plans Vestingen

4.OPV
R.M. Haubourdin, E.R. Ooijevaar
Nationaal Archief, Den Haag
1999
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

4.OPV
Auteur: R.M. Haubourdin, E.R. Ooijevaar
Nationaal Archief, Den Haag
1999
CC0

Periode:

17e - 20e eeuw
merendeel 18e - 19e eeuw

Omvang:

5618 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands en het Frans. Een klein gedeelte is gesteld in het Latijn.

Soort archiefmateriaal:

Het archief bevat kaarten en tekeningen, gedrukt en in manuscript

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

Het archief van de Plans van Vestingen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog of Defensie bevat onder andere detailtekeningen, doorsneden, plattegronden, profieltekeningen en situatieplannen van linies, stellingen, steden, forten, vestingen, citadellen, dijkposten, batterijen, kustbatterijen en verschansingen in Nederland. Er is een geografische index.

Archiefvormers:

  • Directeur-Generaal der Fortificaties 1688-1795
  • Contrarolleur-Generaal van 's Lands Werken en Fortificatiën van Holland, ca. 1630-1795
  • Raad van State 1588-1795
  • Comité tot de Algemene Zaken van het Bondgenootschap te Lande 1795-1798
  • Departement van Oorlog 1798-1813
  • Ministerie van Oorlog 1813-1928
  • Ministerie van Defensie 1928-1940
  • Inspecteur-Generaal der Fortificatiën 1814-1826
  • Chef der Algemene Directie der Genie 1826-1841
  • 1e Inspectie der Fortificatiën 1849-1866
  • 2e Inspectie der Fortificatiën 1849-1866
  • Inspecteur-Genraal van Fortificatiën 1866-1875
  • Inspecteur der Genie 1875-1941

Archiefvorming

Inhoud en structuur van het archief

Inhoud

Verantwoording van de bewerking

Inleiding

In 1950 werden de militaire kaarten, vestingplans en bouwtekeningen behorende tot het Archief der Genie van het ministerie van Oorlog/Defensie door het Archief van de Koninklijke Landmacht overgedragen aan het Algemeen Rijksarchief. De ontsluiting van deze kaarten en tekeningen uit de 16e tot 20e eeuw van het Genie-archief liet echter veel te wensen over. (

Scholten, F.W.J., Militaire topografische kaarten en stadplattegronden van Nederland, 1579-1795 (1989 Alphen a/d Rijn) 5.; "Zelfs de op de archiefbewaarplaats [ARA sic] aanwezige inventarissen kunnen het gewenste inzicht niet in voldoende mate verschaffen: de bewuste toegangen zijn verouderd, summier en niet in gedrukte vorm verspreid." Deze oude toegangen waren beschrijvingen op fiches in zogenaamde Leidse boekjes van W.H. Schukking uit 1940-1950, later gekopieerd en ingebonden tot "inventarissen".

) Bovendien waren de zogenaamde Plans van Vestingen, plattegronden van vestingen, verspreid geraakt over verschillende bestanddelen zodat het complete overzicht ontbrak. Naar aanleiding van de micro-verfilming van de genie-kaarten en tekeningen werd de herinventarisatie van de Plans van Vestingen ter hand genomen, en werd deze nieuwe inventaris samengesteld. Vanwege de omvang van ca. 6.000 plans is de inventaris in twee aparte delen gesplitst. In het eerste inventarisdeel OPV zijn de vestingplans uit de 17e eeuw tot 1813 van de periode van de Republiek der Verenigde Nederlanden en de Bataafs-Franse tijd beschreven. In het onderhavige tweede deel zijn de vestingplans uit de periode vanaf het Koninkrijk der Nederlanden tot ca. 1940 beschreven. De grens is gelegd 1813, omdat na het herstel van het koninkrijk der Nederlanden onder Willem I de defensie werd gebaseerd op de versterking van de zuidgrens met Frankrijk in België en de Nieuwe Hollandse Waterlinie, waardoor een aantal oude vestingen en de betreffende vestingplans in militair opzicht overbodig werden.

In deze herziene inventaris zijn de Plans van vestingen van het Archief der Genie vanaf 1813 opnieuw beschreven. Tevens zijn de plattegronden en kaarten vermeld in deze inventaris integraal op micro-fiche gereproduceerd, ten behoeve van een optimale toegankelijkheid en conservering van dit beeldmateriaal. (

Uitgave van MMF-Publications te Lisse (part IIb.) i.s.m. het Algemeen Rijksarchief.

) Aangezien de meeste Nederlandse vestingwerken aan het eind van de 19e en het begin van de 20e eeuw werden ontmanteld en geslecht, zijn de vestingplans opgenomen in deze inventaris een belangrijke bron voor de reconstructie van de vestingwerken en de militaire geschiedenis.

Registers van de Genie.

Reeds in 1815 werd het archiefbeheer van het departement van Oorlog vastgelegd in dienstinstructies die tevens betrekking hadden op de kaarten en tekeningen aanwezig zowel op het Departement als in de vestingen bij de ingenieurs. Sinds 1815 waren de ingenieurs verplicht de kaarten, tekeningen en memories in hun bureau-archief jaarlijks ter registratie en stempeling aan het Departement van Oorlog in te zenden. Deze instructie gold ook voor het verlaten van de dienst of overplaatsing, waarbij de ingenieurs een proces-verbaal met de inhoudsopgave van hun bureau-archief dienden in te zenden. (

ARA 2.13.01. Ministerie v. Oorlog inv. nr. 14555 Recueil Gedrukte Stukken Instructie Directeur Archief van Oorlog KB 14-1-1815 Nr.30: art.6." Alle plans, kaarten, memorien van defensie enz. bij de directie van fortificatiën, en de Garnizoenen van alle vestingen en strekten van den Staat aanwezig, of waar ter plaatse zij ook mogten bevinden, maken een gedeelte uit van het archief van Oorlog, zij zullen allen aan het Topografisch Bureau toegezonden, aldaar gestempeld en geregistreerd worden".

)

De opheffing in 1841 van de Algemene Directie der Genie als zelfstandig legeronderdeel en de integratie met de afdeling Genie met het Departement had tevens gevolgen voor het Archief. Door deze integratie werd het Archief der Genie samengevoegd met het Archief van Oorlog, wat leidde tot een rigoreuze herindeling van het kaarten-en tekeningenarchief. Hierbij werden op basis van de proces-verbalen bij het Bureau Genie, dat sinds 1841 was belast met het beheer van het Archief der Genie, de zogenaamde registers samengesteld zonder leiding van majoor Welsink.

Deze registers hebben de structuur en inrichting van de kaarten en tekeningen van het genie-archief tot 1911 bepaald. De indeling bestond uit de volgende categorieën: (

2.13.01 Min.v. Oorlog inv., nr. 15361 Register van plans, tekeningen ontvangen bij het departement 1841-1844; inv.nr. 13928 (index) 1848 p.3669. 2.13.45 inv. nr. 3300. Instructie van d.d. 28-8-1846 minister van Oorlog. De registers werden gevormd uit Staat A van PV dienstovergave inhoudende: Algemene en Situatiekaarten, plans van vestingen, plans van gebouwen en memoriën eerst de gestempelde ieder afzonderlijk onder de genoemde hoofden. De staat was verdeeld in 6 kolommen met doorlopend nr. Letter en benaming der plans; inv. nr 2592 Inspecteur der Genie van 16-1-1911 nr. 279 Rappel van 1846. De oude registers berusten in Memories der Genie 4.OMM inv.nrs 244-245: plans van gebouwen; 246 plans vestingen; 250 buitenlandse vestingplans; 251 buitenlandse gedrukte kaarten; 252,263 binnnenlandse gedrukte kaarten; 253,265 Memories; 255-256 buitenlandse kaarten; 257 situatieplans van vestingen; 261 situatiekaarten; 262 plans van veldslagen; 265 modellen.

)

  • plans van vestingen: plattegronden van vestingen, forten, batterijen die geen omliggend terrein weergeven ter aanduiding van de vorm van de vestingwerken;
  • situatieplans van vestingen: de plattegronden waarop tevens de omgeving staat aangegeven van de vestingen en forten, getekend op schalen van 1:2.500 tot 1:10.000.
  • situatiekaarten: alle getekende kaarten ter aanduiding van defensielinies, provincies en algemene terrein-voorstellingen zonder vestingwerken op schalen van 1:5.000 en kleiner;
  • binnenlandse gedrukte kaarten;

De Situatieplans van vestingen zijn als afzonderlijke categorie onderscheiden bij de herordening van het Archief der Genie in 1847-1848, waarbij na inventarisatie bijna 500 oude plans zonder waarde werden geselecteerd uit het Archief van Oorlog en vernietigd, om de nieuwe registers niet te vervuilen. Blijkens de titel van het nieuwe Register uit 1848 werd het tevens aangelegd voor de administratieve controle op de naleving van de Verboden Kringen. Door deze centrale registratie was het mogelijk om de plans verspreid over de vestingen te beheren, en jaarlijks de oude vervallen en nieuwe plans te selecteren voor vernietiging of deponering in het Archief der Genie op het departement. In de registers zoals die vanaf 1841 werden aangelegd werden ook kaarten en memories van oudere datum ingeschreven, waaronder die van voor 1795 van de Generaliteit en het gewest Holland, aangeduid als oud-hollandse archief. Deze registratie-methode werd nog in 1911 verplicht voorgeschreven. (

ARA 4. OMM inv.nrs. 246: Register van plans van vestingen, steden, forten, posten en batterijen en Rijks militaire gronden, behoorende tot het Archief der Afdeeling Genie van het ministerie van Oorlog, opgemaakt in 1847-1848, door de 1e lt.-ingenieur Welsink. ARA 2.13.01 Min. v. Oorlog, indices inv.nrs. 13952 (index 1847) Geleidebrief vernietiging plans en kaarten, inv.nr. 3362, zie noot 41.

)

Deze indeling en ordening volgens de registers werd in 1940-1945 bij de bewerking van het genie-kaarten- en tekeningenarchief door W.H. Schukking bij het Nederlands Weermachtsarchief gehandhaafd. Na 1945 werd door Schukking de inventarisatie van de Vesting- en Situatieplans van het genie-archief aan de hand van deze registers aan het Archief van het Koninklijke Landmacht te Leiden voortgezet, waarbij de register-beschrijvingen werden overgeschreven op een fichesysteem dat voor de overdracht aan het ARA in 1950 werd afgerond. (

ARA K&T 201.01 Rapport aan de Algemeen rijksarchivaris betreffende de verdere bewerking van het oud-archief der Genie, van 16-1-1950 door Kol. b.d. W.H. Schukking.

)

In 1886 werden door de genie de voor vernieting bestemde oude vestingplans afgesplitst, waardoor twee afzonderlijke bestanddelen werden gevormd die in de volgende twee oude toegangen zijn beschreven:

  • de Plans van vestingen (OPV)
  • de Plans van vestingen afkomstig van Binnenlandse Zaken, uit 1886-1908 (OBZ) (

    Betrof oude inv. nrs. 4. OBZ inv.nrs 1-192 plans van vestingen.

    )
Deze splitsing is door integratie van deze twee bestanddelen tot een bestand van Plans van Vestingen nu weer ongedaan gemaakt en samengevoegd in deze inventaris zoals tijdens de genie vóór afsplitsing in 1886.

Zo veel mogelijk is hierbij de oorspronkelijke register-nummering, bestaande uit een combinatie van een letter en nummer, gehandhaafd tenzij sprake was van dubbele nummers. In dat geval is naar voorbeeld van het register een nieuwe oplopend nummer toegekend. Ten aanzien van de beschrijvingen zijn de fichebeschrijvingen van Schukking samengesteld bij het Weermachtsarchief in 1940-1950 herzien en redactioneel bewerkt en zoveel mogelijk aangevuld met archivistische kenmerken van de vestingplans. Ook de indeling van de vestingplans naar linies en stellingen en vervolgens geografisch op plaatsnaam werd zoveel mogelijk overgenomen. De schaalaanduiding is niet in elke beschrijving vermeld, omdat hiervoor de standaard schaalinstructie uit 1818 gold. (

Recueil Militair, 1818, 193.

)

Zoals reeds vermeld zijn de Plans van Vestingen onderdeel van het genie-archiefkaarten-en tekeningenbestand. Hoewel de afdeling Genie van het Departement van Oorlog pas in 1841 werd ingesteld, was het belast met het beheer van kaarten, tekeningen en memories die dateren uit 17e-20e eeuw. Behalve de plans van Vestingen behoren tot dit genie-archiefbestand ook de volgende kaarten-bestandendelen die in 1950-1955 werden overgedragen door het Archief van de Koninklijke Landmacht aan het ARA:

  • Situatiekaarten (toegang nr. 4. OSK);
  • Situatieplans van vestingen (toegang nr. 4. OSPV);
  • Plans van gebouwen (toegang nr. 4. OPG);
  • Modeltekeningen (toegang nr. 4. OMD);
  • Memories (toegang nr. 4. OMM);
  • Binnenlandse gedrukte kaarten (toegang nr. 4. OBGK).

Buitenlandse kaarten:
Oorspronkelijk hebben ook de buitenlandse kaarten en vestingplans deel uitgemaakt van het Archief der Genie, totdat in 1864 een verdeling werd gemaakt in binnen-en buitenlandse kaarten en tekeningen. De genie behield het binnenlandse gedeelte, terwijl alle buitenlandse kaarten en vestingplans werden afgesplitst en overgedragen aan het Topografisch Bureau, later de Topografische Dienst. Een gedeelte van dit kaartenarchief betreffende de periode tot 1930 werd in 1984-1986 door de Topografische dienst overgedragen aan het ARA.

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in