Kaarten Leupe

Wij zouden te uitvoerig worden indien wij hier een volledig overzigt wilden geven van de kaarten waaruit deze verzameling bestaat. Daarom verwijzen wij naar de hier achter staande beschrijving en sullen dus slechts van eenige der manuscript kaarten met een paar woorden gewag maken. Onder de kaarten die eene bijzondere vermelden verdienen, behooren die geene die in de beschrijving in de kolom "Aanmerkingen" voorkomen met de letters A.A. (Atlas Amsterdam), het werk van den bovengenoemden kaartenmaker Isaac de Graaff. Wij hebben het grootendeels aan de ijverige schippers en stuurlieden der compagnie in Indie te danken, dat wij in het bezit van ruim een honderdtal geteekende kaarten betreffende de bank vóór de Groote Rivier van Batavia, die merendeels in de eerste helft der vorige eeuw vervaardigd zijn. Wij vertrouwen dat hij die zich geroepen gevoelde met behulp van deze eertijds onbekende kaarten het verdienstelijk werk van wijlen den kapitein-luitenant ter zee Bruining over Batavia's Reede (

Verhandelingen en Berigten betrekkelijk het zeewezen enz. 1852 en 1853

) wilde aanvullen, veel nut uit deze verzameling kaarten trekken zou ter bepaling van de veranderingen welke de reede van Batavia heeft ondergaan. Ook onder de kaarten van het eiland Java, zoowel van de Zuid- als van de Noordkust, van het kasteel, de stad en eenige andere gedeelten van het eiland worden zeer merkwaardige kaarten gevonden. Nog moeten wij wijzen op de kaarten van het meest Oostelijk gedeelte van den Archipel, en meer bijzonder op die welke het resultaat zijn geweest van de ontdekkingstogten in 1623, 1643, 1658, 1678, 1679, 1696, 1697 en 1705, door Arent Martz. de Leeuw, opperstuurman bij den commandeur Jan Carstenszoon, Marten Gerritsz. Vries, Aucke Pietersz. Jonck, Samuel Volckertsz, Johannes Keyts, Jan van der Wal, Willem de Vlaming en de schippers en stuurlieden van de schepen Geelvink, Vossenbosch en andere, langs de kusten van Nieuw-Guinea, Nieuw-Holland en Japan.Niet minder belangrijk zijn de merkwaardige en naauwkeurige opneemkaarten van de Baai van Tomini aan de Oostkust van Celebes, de kusten van China, Formosa enz. Ook van het vasteland van Indië en zijne kusten, van het eiland Ceilon en van de Kaap de Goede Hoop zijn zeer fraaije kaarten aanwezig.

De kaarten afkomstig van de voormalige West-Indische compagnie zijn mede zeer talrijk; men vind daaronder zeer merkwaardige van de Kust van Guinea, Brazilie en de West-Indische eilanden.

Rijk is de verzameling in kaarten van Suriname, Berbice, Demerary en Essequebo, en daaronder zoowel rivier-, land- en plantagiekaarten, als die welke betrekking hebben op de verdediging dezer kolonien. Eenig is het exemplaar der kaarten van het bebouwde en gecultiveerde gedeelte der kolonie Suriname, door den ingenieur von Heenemann, op last van de directeuren in hunne vergadering van den 18den April 1787, volgens zijn groote kaart vervaardigd "ten einde daaruit ten allen tijde, hetzij bij het uitgeven van nieuwe landerijen, hetzij bij geschillen wegens limieten of limietscheidingen tusschen bijzondere eigenaars, hetzij dan bij eenig onderzoek omtrent de buitenlandsche defentie der colonie, met meerder zekerheid te kunnen oordelen, dan uit de algemeene kaart doenlijk is". Dit exemplaar bestaat, zonder het verzamelingsblad , uit honderd veertig geteekende kaarten, terwijl elk blad 0.93-0.58 el groot is; op ieder blad vindt men de namen der eigenaars of die der plantagien, alsmede de uitgestrektheid van deze laatste, in akkers verdeeld, aangewezen.

Ook van het Noorderdeel van Europa, als ook van Noord-Amerika bevat deze verzameling eenige hoogst zeldzaam voorkomende kaarten van IJsland, Spitsbergen, de St. Laurens rivier met Terre Neuve, Nieuw-Schotland en Nieuw-Nederland, door mr. Joris Carolus, Michiel Hermansz. Middelhoven en eenige onbekenden in het begin der 17de eeuw vervaardigd.

De verzameling zeeatlassen, waarvan de beschrijving aan die der kaarten vooraf gaat, is verre van zoo volledig te zijn als behoorde. Niettemin worden daaronder zeldzame uitgaven aangetroffen, zoo als in de eerste plaats de verschillende uitgaven van den Wagenaar, het werk van Adriaen Gerritsz., het kaartenboek van Willem Barendsz., het Nieuw Vermeerde Licht van mr. Joris Carolus enz. Deze atlassen zijn voor een deel afkomstig van de griffie der Staten-Generaal en van de Staten van Holland, voor een ander zijn zij door ruiling, en aankoop van het Nationaal Archief gekomen.

Ondanks den rijkdom van dezer verzameling worden er nog vele oude kaarten gemist. Onder diegene welke wij nog zoo gaarne op het Rijksarchief zagen opgenomen, behooren in de eerste plaats genoemd te worden de eerste wassende graadkaarten door Plancius hier te lande vervaardigd; de kaartenverzameling door dienzelfden Plancius, bij Cornelis Claesz. uitgegeven tusschen de jaren 1592-1600, welke uitgave zoo grooten invloed heeft uitgeoefend op de eerste togten naar Indië,; verder de gebulte kaarten van Adriaan Veen, de verzameling kaarten door den admiraal Steven van der Hagen over de Molukken in 1623 uitgegeven; de originele kaarten van de reizen van Willem Jansz. In 1606, van Frederik Houtman en Jacob Dedel in 1619, die van Pool en Pietersz. In 1636, die van de twee reizen van Tasman in 1642-1644, en zoo veel anderen die wij hier zouden kunnen bijvoegen, en die allen ongetwijfeld eenmaal behoord hebben tot de verzameling van kaarten van de Oost-Indische Compagnie.

Bij deze gelegenheid meenen wij op allen die van het bestaan dezer verloren kaarten iets mogten weten, of die in het bezit van merkwaardige land- en zeekaarten zijn, en tevens er belang in stellen dat de voortbrengselen onzer verdienstelijke en stoutmoedige zeevaarders der 16de en 17de eeuw voor het vervolg worden bewaard, een beroep te doen en hunne medewerking te mogen inroepen, opdat eenmaal weder de nu nog ontbrekende kaarten der Oost- en West-Indische Compagnie tot de belangrijke verzameling op het Rijksarchief terugkeeren.