Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Oorlog / Plans Gebouwen en modeltekeningen

4.OPG
V. van den Bergh, R.M. Haubourdin, F.E.Ch. Hoste
Nationaal Archief, Den Haag
1996
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

4.OPG
Auteur: V. van den Bergh, R.M. Haubourdin, F.E.Ch. Hoste
Nationaal Archief, Den Haag
1996

CC0

Periode:

1682-1940
merendeel 1811-1940

Omvang:

3968 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands.

Soort archiefmateriaal:

Het archief bevat tekeningen, gedrukt en in manuscript.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

Het archief met de plans van gebouwen van de Genie van het Ministerie van Oorlog bevat technische tekeningen die gemaakt zijn voor de aanleg, het onderhoud en het herstel van militaire gebouwen in Nederland uit de periode van ca. 1700 tot 1940. Aangezien de meeste van de Nederlandse vestingwerken aan het eind van de 20ste eeuw verdwenen zijn of een andere (civiele) functie hebben gekregen is het archief een belangrijke bron voor de geschiedenis van militaire gebouwen. Het archief bevat ook tekeningen van verdedigingwerken zoals schansen, vestingmuren, stenen beren, de inundaties, kustforten en torenforten, en ook de betonnen kazematten gebouwd in de mobilisatietijd van 1939-1940.
Het archief hangt nauw samen met de Memories van de Genie (4.OMM). De gebouwen van de Genie werden vaak opgeknapt naar aanleiding van een inspectierapport. Het archief van de Memories van Genie bevat deze inspectierapporten.

Archiefvormers:

  • Ministerie van Oorlog. Genie
  • Ministerie van Defensie. Genie

Archiefvorming

Inhoud en structuur van het archief

Inhoud

Inleiding

Aangezien de meeste van de Nederlandse vestingwerken aan het eind van de 19e en het begin 20 eeuw werden geslecht, en de militaire gebouwen die nu nog bestaan veelal een andere (civiele) funktie hebben gekregen, zijn de tekeningen beschreven in deze inventaris Plans van Gebouwen belangrijk voor de bouwgeschiedenis van de militaire gebouwen en vestingen in Nederland.

Met de Plans van Gebouwen worden de technische tekeningen aangeduid die zijn vervaardigd voor de aanleg, het onderhoud, herstel of verbouwing van militaire gebouwen in opdracht van de Generaliteit, het gewest Holland en het ministerie van Oorlog en Defensie uit de periode van ca. 1700 tot 1940. Tijdens deze tweehonderdvijftig jaar van militaire bouwgeschiedenis zijn in Nederland vele militaire bouwwerken tot stand gekomen. In oorlogs- en vredestijd werd zowel gebouwd voor de landsverdediging als voor de huisvesting, de opleiding en verzorging van de troepen en de opslag van het oorlogsmateriaal. Hiervoor werden militaire gebouwen van zeer uiteenlopende aard en functie gebouwd, zoals arsenalen, hospitalen, kazernes, stallen, magazijnen, bruggen en sluizen, poortgebouwen enz. Tot de Plans van Gebouwen behoorden ook de tekeningen van de militaire verdedigingswerken aangelegd voor de defensie vanaf de 17 eeuw zoals schansen, vestingmuren, stenen beren, de inundaties, kust-en torenforten, tot de betonnen kazematten gebouwd in de mobilisatietijd van 1939-1940.

De architectuurgeschiedenis van de Plans van Gebouwen blijft in deze inleiding buiten beschouwing, omdat de tekeningen in het Genie-archief afkomstig zijn geweest van de opeenvolgende militaire organen en ingenieurs belast met de uitvoering van defensietaken vanaf ca. 1700 tot 1940. Deze tekeningen zijn allereerst vervaardigd voor de taakuitoefening van de militaire ingenieurs, en worden vanuit deze samenhang toegelicht.

Aanwijzingen voor de gebruiker.
Dokumenten behorende tot de tekeningen in andere archiefbestanden van het ARA.

Zoals reeds vermeld zijn in deze inventaris de tekeningen beschreven die afzonderlijk werden bewaard los van de bijbehorende dokumenten zoals bestekken, kostenbegrotingen, rapporten enz. Slechts bij uitzondering zijn bestekken en memories bij de tekeningen bewaard gebleven. Deze documenten die informatie bevatten over de tekening(en) kan men betrekken in het onderzoek, door de volgende archiefbestanden te raadplegen of over het betrokken gebouw bestekken, rapporten, memories ed. bewaard zijn gebleven.

Raad van State:

ARA 1.01.19 inv.nrs. 1569 t/m 1818: De Verbalen van de commissarissen tot de inspectie van de fortificatiewerken 1627-1794.

Hierin vindt men de verslagen van de jaarlijkse inspecties van de vestingen van de Republiek, met opgave van de vestingwerken die werden aanbesteed en uitgevoerd, het onderhoud en de gebreken en aanbeveling tot verbetering enz.

Als er ontwerp-bestekken werden ingezonden vanuit de vesting, dan kan men deze in de regel onder de ingekomen stukken in het archief van de Raad van State raadplegen.

Oorlog Memories der Genie 17e eeuw-1940 (4.OMM):

Verzameling memories met historische dokumentatie van de Genie over diverse vestingen, linies en onderwerpen betreffende Nederlandse defensie. Zie toegang: 4.OMM inv.nr. 265 (Klapper)

Ministerie van Oorlog 1813-1921:

Contracten vestingwerken.

Series bestekken van de aanleg en ondérhoud van vestingwerken en militaire gebouwen van het Ministerie van Oorlog uit 1813-1921 (met hiaten).

Deze serie is te raadplegen via de registers waarin de bestekken uit 1814 tot 1921 in alfabetische en chronologische volgorde op plaatsnaam staan vermeld, zie toegangsnummers:

  • 2.13.02 register 1814 tot 1844
  • 2.13.03 register 1846 tot 1921

In deze series berustende bestekken van bouwwerken zoals deze werden uitgevoerd tenzij het bestek niet werd goedgekeurd. De bestektekeningen beschreven in deze inventaris kunnen van een latere jaartal zijn dan de datering van het bestek, aangezien de bestektekeningen volgens de Algemene Voorwaarden door de aannemers voor de laatste oplevering werden ingezonden. Indien bekend wordt in de inventaris in de notabene verwezen naar deze series bestekken.

De bestekken die in het archief van Oorlog in 1945 verloren zijn gegaan kan men terugvinden in de archieven van andere Defensie-organen en regionale diensten ressorterende onder het ministerie. Hiervoor wordt men verwezen naar de archieven van de Eerstaanwezendschappen (zie hieronder) en tevens het archief van de Inspectie der Genie (zie nummer toegang 2.13.45)

Eerstaanwezend Ingenieurs:

De archieven van de Eerstaanwezend ingenieurs (EM) bewaard in de rijksarchieven in de provincies kunnen eveneens relevante informatie bevatten, aangezien de tekeningen en memories veelal in tweevoud werden opgemaakt zowel ten behoeve van het ministerie als locale EAI-archief.( Zie hiervoor de volgende inventarissen uitgegeven door Centraal Archievendepot van Defensie (CAD) 's-Gravenhage: Geelhoed, A.J., Inventaris EM Breda, 1860-1975, CAD inventarisreeks nr. 24; Ibidem, Inventaris EM Bergen op Zoom, (1767) 1814-1964, CAD inventarisreeks nr. 25; Kloosterboer, P., Inventarissen van EM Groningen Westwoldingerland, 1676-1810; EM Deflzijl, 1814-1875; EM Groningen, 1776-1913, EM Langakkerschans, 1768-1858; EM Bourtange, 1672-1851; EM Zwolle, 1861-1914 CAD inventarisreeks nr. 19; Scholtens, H.H., EM Brielle en Hellevoetsluis, 1814-1911, CAD-uitgave 1979. ).

De archieven van de EAI's in de provincie Zuid-Holland berusten eveneens op het Algemeen Rijksarchief, zie toegang nrs.:

  • 3.09.02.02 EAI Delft, 1814-1875
  • 3.09.02.03/4 EAI Gorinchem, 1814-1950
  • 3.09.02.05 EAI 's-Gravenhage, 1831-1864
  • 3.09.02.06 EAI Schoonhoven, 1801-1864
  • 3.09.03 EAI Brielle en Hellevoetsluis, 1814-1911

Ministerie van Binnenlandse Zaken, Afdeling Kunsten en Wetenschappen, 1875- 1918:

Bevat stukken over de ontmanteling van de vestingen en voormalige militaire gebouwen die door Oorlog aan Binnenlandse Zaken of gemeenten als monument in beheer werden overgedragen (toegang nr. 2.04.13).

Aanwijzingen voor herkomstonderzoek van tekeningen.

De scheiding van de tekeningen en het geschreven archief bij de Genie die in feite sinds de 18e eeuw bij de Raad van State werd ingevoerd en bij de latere defensieorganisaties gehandhaafd, was doelmatig voor het tekeningenbeheer maar nadelig voor het archiefonderzoek. Indien uit de beschrijving het verband tussen de tekeningen en de geschreven archivalia niet duidelijk is, verdient het aanbeveling om een herkomstonderzoek te verrichten volgens onderstaande onderzoeksaanwijzingen. Indien de herkomst niet op de tekeningen staat vermeld en ook niet uit de beschrijvingen kan worden afgeleid, is het mogelijk om dit op twee manieren te reconstrueren:

De tekeningen tot 1862:

Raadpleeg hiervoor het Register van plans van gebouwen der Genie uit 1862, inv. nr. 4. OMM 244-245 en 4.OMM 254. Hierin staat de herkomst vermeld. De aanduiding "Oud-Hollandsch Archief" betekent dat het van voor 1795 dateert en afkomstig is of van de Raad van State of de Hollandse fortificatiën van de Gecommiteerde Raden van de Staten van Holland.

Voor de periode 1841-1855 werden bij de Genie zogenaamde dagboeken aangehouden, een chronologische register waar op datum van ontvangst de ingekomen kaarten, tekeningen, memories enz. werden ingeschreven, zie hiervoor toegang nr. 4. OMM 251.

De tekeningen na 1862 tot 1940:

Raadpleeg hiervoor de agenda's van het archief van het ministerie van Oorlog/Defensie, 1813-1945.(toegang nr. 2.13.01) Hoewel de tekeningen ingezonden naar het ministerie werden gedeponeerd in het Archief der Genie en niet in het verbaalarchief van het ministerie, werd een centrale registratie van de ingekomen tekeningen bijgehouden in de agenda's op het departement. De ingezonden tekening werd in de agenda ingeschreven op de datum van ontvangst en kreeg een volgnummer. Dit is het zogenaamde exhibitum-nummer of wel het nummer van de behandeling dat meestal linksboven op de tekening in het rood werd vermeld. Aan de hand van dit exhibitumnummer is het mogelijk om de herkomst en bestemming van een tekening te achterhalen middels de agenda's van het ministerie van Oorlog.

Bijvoorbeeld op revisietekening OPG A 104 van kazerne voor bereden wapens te Amersfoort gedateerd 30-11-1883 staat op de aantekening: bijl. Exh. 28-12-1883 nr. 64

Dit verwijst naar de agenda van het ministerie van Oorlog van december 1883 (inv.nr:13377) waar op de 28e van die maand onder de Ve Afdeling Genie van het departement onder nr. 64 de ingezonden net-tekening van de nieuwe kazerne te Amersfoort door de commandant in het 4e Genie-commandement van 27e is ontvangen en ingeschreven. Natuurlijk worden ook in de index van 1883 (inv.nr 14089 fol. 1528.3/4) onder de rubriek Kazernering alle stukken over de kazerne te Amersfoort vermeld.

Raadpleeg hiervoor de agenda's en indices op het gewoon verbaalarchief van het

ministerie van Oorlog/Defensie uit 1813-1945 toegang nr. 2.13.01. inv.nrs.:

  • 12543 t/m 13750 agenda's 1813-1913
  • 13794 t/m 14345 indexen 1813-1913
  • 4331 t/m 4621 agenda's 1914-1933; 1940-1945 (met hiaten)
  • 4622-2811 repertoria
  • 4946-5076 Verbalen 1914-1945 (met hiaten)

De geleidebrieven ingekomen met de tekeningen werden in de regel niet in het archief van Oorlog maar in het departementsarchief apart gedeponeerd van de kaarten in het gewone verbaalarchief. Overigens is het verbaalarchief uit de periode 1832-1888 door oorlogsschade en bewerking drastisch gereduceerd in omvang (ca.80%), waaronder de geleidebrieven.( Zie inleiding inventaris van het gewoon verbaal-archief van het ministerie van Oorlog/Defensie en daarbij gedeponeerde bescheiden, 1813-1945 nummer toegang 2.13.01 banden I t/m VII, door H.H. Jongbloed, Den Haag 1995. ). De vermelding van ontvangst in de agenda, en de beknopte samenvatting van de behandeling van de zaak in de index of repertorium is de na 1832 veelal enigste informatie die bewaard is gebleven.

Voor de verschillende onderzoeksmethoden in het "geschreven archief" wordt men verwezen naar de gebruikshandleiding opgenomen in de inventaris-band I van het archief van het ministerie van Oorlog/Defensie, 1813-1945 door H.H. Jongbloed uit 1995. Voor het archiefonderzoek in de periode na 1880 is het gezien de schoning van het verbaalarchief van Oorlog, raadzaam om gebruik te maken van de specificatie van de bewaarde verbalen uit 1880-1913, opgenomen in inventaris band IV bijlage 5 van toegang nr. 2.13.01. Hierin zijn de verschillende onderwerpen met betrekking tot militaire gebouwen vermeld, zoals:

  • Artillerie;
  • Fortificatiën;
  • Gebouwen, werken en terreinen;
  • Genie;
  • Geneeskundige dienst;
  • Kazernering;

Via de geografisch index opgenomen in deze toegang (2.13.01) vindt men direct de stukken die in het verbaalarchief na 1880 bewaard zijn gebleven die mogelijk betrekking hebben op de bouwwerken waarvan de tekeningen in deze inventaris Plans van Gebouwen zijn vermeld.

Verklarende woordenlijst

Voor de verklaring van de militaire begrippen met betrekking tot aanleg en onderhoud van vestingwerken en gebouwen wordt men verwezen naar:

A.H. Mohr, Vestingbouwkundige termen, uitgave van de Stichting Menno van Coehoorn, (Zutphen, 1983).

Verantwoording van de bewerking

Ordening van het archief

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Beste mensen van het archief:

Heel graag wil ik iets bestellen:
En dat is een bouwtekening van stallen:1895 in Ommen
Met de nummers 4O.P.G.2.13.02. 040.
Ik kan dit niet voor elkaar krijgen.
Kunnen jullie mij daar bij helpen?
B .v.b Hartelijk dank.
Groeten :
Herman van Beesten
Tel:0620290905
,,,,0546672534.
,,,

Geachte heer van Beesten,

Ik heb uw vraag doorgezet aan mijn collega's van de afdeling dienstverlening zij nemen zo spoedig mogelijk contact met u op.

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr> <span>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in