Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Oorlog / Plans Gebouwen en modeltekeningen

4.OPG
V. van den Bergh, R.M. Haubourdin, F.E.Ch. Hoste
Nationaal Archief, Den Haag
1996
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

4.OPG
Auteur: V. van den Bergh, R.M. Haubourdin, F.E.Ch. Hoste
Nationaal Archief, Den Haag
1996

CC0

Periode:

1682-1940
merendeel 1811-1940

Omvang:

3968 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands.

Soort archiefmateriaal:

Het archief bevat tekeningen, gedrukt en in manuscript.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

Het archief met de plans van gebouwen van de Genie van het Ministerie van Oorlog bevat technische tekeningen die gemaakt zijn voor de aanleg, het onderhoud en het herstel van militaire gebouwen in Nederland uit de periode van ca. 1700 tot 1940. Aangezien de meeste van de Nederlandse vestingwerken aan het eind van de 20ste eeuw verdwenen zijn of een andere (civiele) functie hebben gekregen is het archief een belangrijke bron voor de geschiedenis van militaire gebouwen. Het archief bevat ook tekeningen van verdedigingwerken zoals schansen, vestingmuren, stenen beren, de inundaties, kustforten en torenforten, en ook de betonnen kazematten gebouwd in de mobilisatietijd van 1939-1940.
Het archief hangt nauw samen met de Memories van de Genie (4.OMM). De gebouwen van de Genie werden vaak opgeknapt naar aanleiding van een inspectierapport. Het archief van de Memories van Genie bevat deze inspectierapporten.

Archiefvormers:

  • Ministerie van Oorlog. Genie
  • Ministerie van Defensie. Genie

Archiefvorming

Inhoud en structuur van het archief

Inhoud

Verantwoording van de bewerking

Ordening van het archief

Reeds in 1815 werd het archiefbeheer van het departement van Oorlog vastgelegd in dienstinstructies die tevens betrekking hadden op de kaarten en tekeningen aanwezig zowel op het Departement als in de vestingen bij de ingenieurs. Sinds 1815 waren de ingenieurs verplicht de kaarten, tekeningen en memories in hun bureau-archief jaarlijks ter registratie en stempeling aan het Departement van Oorlog in te zenden. Deze instructie gold ook voor het verlaten van de dienst of overplaatsing, waarbij de ingenieurs een proces-verbaal met de inhoudsopgave van hun bureau-archief dienden in te zenden.( ARA, 2.13.01. Ministerie v. Oorlog inv. nr. 14555 Recueil Gedrukte Stukken Instructie Directeur Archief van Oorlog KB 14-1-1815 Nr.30: art.6." Alle plans, kaarten, memorien van defensie enz. bij de directie van fortifïcatien, en de Garnizoenen van alle vestingen en strekten van den Staat aanwezig, of waar ter plaatse zij ook 'mogten' bevinden, maken een gedeelte uit van het archief van Oorlog, zij, zullen allen aan het Topografisch Bureau toegezonden, aldaar gestempeld en geregistreerd worden". ). De opheffing in 1841 van de Algemene Directie der Genie als zelfstandig legeronderdeel en de integratie met de afdeling Genie met het Departement had tevens gevolgen voor het Archief. Door deze integratie werd het Archief der Genie samengevoegd met het Archief van Oorlog, wat leidde tot een rigoureuze herindeling van het kaarten-en tekeningenarchief van de Genie. Hierbij werden op basis van de procesverbalen bij het Bureau Genie, dat sinds 1841 was belast met het beheer van het Archief der Genie, de zogenaamde registers samengesteld onder leiding van majoor Welsink. Deze registers hebben de structuur en inrichting van de kaarten en tekeningen van het Genie-archief tot 1911 bepaald. De indeling bestond uit de volgende categorieën:( ARA, 2.13.01 Min.v. Oorlog inv. nr. 15361 Register van plans, tekeningen ontvangen bij het departement 1841-1844; inv.nr. 13928 (index) 1848 p.3669. 2.13.45 mv. nr. 3300. Instructie van d.d. 28-8-1846 minister van Oorlog. De registers werden gevormd uit Staat A van PV dienstovergave inhoudende: Algemene en Situatiekaarten, plans van vestingen, plans van gebouwen en memoriën eerst de gestempelde ieder afzonderlijk onder de genoemde hoofden. De staat was verdeeld in 6 kolommen met 'doorlopend nr. Letter en benaming der 'plans; inv. nr 2592 Inspecteur der Genie van 16-1-19 11 nr. '279 Rappel van 1846. De oude registers berusten in Memories der Genie 4.OMM inv.nrs 244-245: plans van gebouwen; 246 plan vestingen; 250 buitenlandse vestingplans; 251 buitenlandse gedrukte kaarten;' 252,263 binnenlandse gedrukte kaarten;253,265 Memories; 255-256 buitenlandse kaarten; 257 situatieplans van vestingen; 261 situatiekaarten; 262 plans van veldslagen; 265 modellen. ).

  • plans van vestingen: plattegronden van vestingen, forten, batterijen die geen omliggend
  • terrein weergeven ter aanduiding van de vorm van de vestingwerken;
  • situatieplans van vestingen: de plattegronden waarop tevens de omgeving staat
  • aangegeven van de vestingen en forten, getekend op schalen van 1:2.500 tot 1:10.000.
  • situatiekaarten: alle getekende kaartén ter aanduiding van defensielinies, provincies en
  • algemene terrein-voorstellingen zonder vestingwerken op schalen van 1:5.000 en kleiner;
  • binnenlandse gedrukte kaarten

De bouwtekeningen en modeltekeningen werden pas in 1860-1862 als categorie toegevoegd aan het Genie-archief, toen een register van de plans van gebouwen werd samengesteld in verband met de overdracht van militaire gebouwen van de gemeenten aan het departement van Oorlog in 1860. Hiervoor werd eerst het gebouwenbestand dat in beheer kwam bij de Genie geïnventariseerd, waarvoor in 1859-1862 alle tekeningen werden opgevraagd voor registratie door de Afdeling Genie; de dubbele of vervallen tekeningen werden niet in het register ingeschreven maar afgevoerd en vernietigd. De overige tekeningen werden na inschrijving gestempeld met de aanduiding Archief der Genie en teruggezonden naar de fortificatie directies en Eerstaanwezend ingenieurs, met de instructie om het register-nummer op de tekeningen over te nemen in de garnizoensboeken. Ook van de modeltekeningen werd reeds in 1851 een dergelijk register aangelegd te beheren, en jaarlijks de oude tekeningen te selecteren voor vernietiging of deponering in het Archief der Genie op het departement. In de registers zoals die vanaf 1841 werden aangelegd werden ook kaarten en memories van oudere datum ingeschreven, waaronder die van voor 1795 van de Generaliteit en het gewest Holland, aangeduid als oud-hollandse archief. Deze registratie-methode werd nog in 1911 verplicht voorgeschreven en de tekeningen bestemd voor deponering werden bij de Genie aangeduid als register-tekeningen.( ARA, 4.OMM inv.nrs. 244-245;254: Register der teekeningen van gebouwen, poternen., bruggen, duikers, sluizen, rioolen en andere waterleidingen, beeren, profil-kaaien en andere muren, beschoeiingen enz., behoorende tot het Archief der Genie van het ministerie van Oorlog, door P.J. Meiboom 1859-1862. 4.OMM inv. nr. 265 Register van modellen .1851. ARA, 2.13.01 Min. v. Oorlog, indices. inv.nrs. 13973 (1859); 13977 (1860); 13981 (1861); 13985 (1862). ).

Deze indeling en ordening volgens de registers werd in 1940-1945 bij de bewerking van het Genie-kaarten-en tekeningenarchief bij het Nederlands Weermachtsarchief gehandhaafd. Na 1945 werd door W.H. Schukking de inventarisatie van de plans van gebouwen van het Genie-archief aan de hand van deze registers aan het Archief van het Koninklijke Landmacht te Leiden voortgezet, waarbij de register-beschrijvingen werden overgeschreven op een fichesysteem dat voor de overdracht aan het ARA in 1950 werd afgerond.( ARA, KT Dossier 201.01 Rapport aan de Algemeen rijksarchivaris betreffende de verdere bewerking van het oud-archief der Genie, van 16-1-1950 door Kol. b.d. W.H. Schukking. ).

Door de afsplitsing in 1886 bij de Genie van te vernietigen oude tekeningen en in 1950 kort na de overdracht aan het ARA van de revisietekeningen uit ca. 1880-1940, die na afloop van de bruikleenperiode werden geretourneerd aan het ARA, was het bestand van plans van gebouwen in drie verschillende bestanddelen uiteengevallen en beschreven in drie toegangen:

  • de plans van gebouwen tot 1880 (OPGO)
  • de plans van gebouwen uit 1880-1940 (OPGN)
  • de plans afkomstig van Binnenlandse Zaken (OBZ). Betrof oude inv. nrs. 4.OBZ 204-1097 plans van gebouwen.

Deze splitsing is door integratie van deze drie bestanddelen tot een bestand van plans van gebouwen nu weer ongedaan gemaakt, zodat het gehele tekeningenbestand beschreven in deze inventaris is samengevoegd zoals ten tijde van de Genie vóór afsplitsing in 1886.

Zo veel mogelijk is hierbij de oorspronkelijke register-nummering, bestaande uit een combinatie van een letter en nummer, gehandhaafd tenzij sprake was van dubbele nummers. In dat geval is naar voorbeeld van het register een nieuwe oplopend nummer toegekend. Ten aanzien van de beschrijvingen zijn de fichebeschrijvingen van Schukking samengesteld bij het Weermachtsarchief in 1940-1950 herzien en redactioneel bewerkt en zoveel mogelijk aangevuld met archivistische kenmerken van de tekeningen. Ook de indeling van de tekeningen naar linies en stellingen en vervolgens geografisch op plaatsnaam werd zoveel mogelijk overgenomen. De schaalaanduiding is weggelaten omdat hiervoor de tekeningeninstructie gold (zie bijlage 2).

De modeltekeningen van de Genie zijn als een afzonderlijk onderdeel opgenomen in deze inventaris, met behoud van de nummering en beschrijving volgens het Genie-register uit 1851. De modeltekeningen zijn naar onderwerp ingedeeld in thematische rubrieken.

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Beste mensen van het archief:

Heel graag wil ik iets bestellen:
En dat is een bouwtekening van stallen:1895 in Ommen
Met de nummers 4O.P.G.2.13.02. 040.
Ik kan dit niet voor elkaar krijgen.
Kunnen jullie mij daar bij helpen?
B .v.b Hartelijk dank.
Groeten :
Herman van Beesten
Tel:0620290905
,,,,0546672534.
,,,

Geachte heer van Beesten,

Ik heb uw vraag doorgezet aan mijn collega's van de afdeling dienstverlening zij nemen zo spoedig mogelijk contact met u op.

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr> <span>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in