Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Koloniën / Kaarten en Tekeningen

4.MIKO
G.L. Balk, F.E.Ch. Hoste, K. Zandvliet
Nationaal Archief, Den Haag
1993
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

4.MIKO
Auteur: G.L. Balk, F.E.Ch. Hoste, K. Zandvliet
Nationaal Archief, Den Haag
1993
CC0

Periode:

1702-1963
merendeel 1814-1963

Omvang:

6787 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands. Een klein gedeelte is gesteld in talen als het Frans, het Engels en het Duits.

Soort archiefmateriaal:

Het archief bevat kaarten en tekeningen, gedrukt en in manuscript.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

Het archief van kaarten en tekeningen van het Ministerie van Koloniën bevat voornamelijk gedrukte thematische en topografische kaarten, atlassen, (stads)plattegronden, tekeningen van gebouwen, havens, forten, handelsposten en overzeese bezittingen en hydrografische kaarten van zeeën en rivieren in Azië (Oost-Indië), Amerika (West-Indië, Antillen en Suriname) en Afrika en de manuscripttekeningen van J.T. Busscher, H.A.Henrici en N. Engelhard.

Archiefvormers:

  • Secretariaat van Koophandel en Koloniën, 1814-1815
  • Generale Directie van Koophandel en Koloniën, 1815-1818
  • Ministerie van Publiek Onderwijs, Nationale nijverheid en Koloniën, 1818-1824
  • Ministerie van Nationale Nijverheid en Koloniën, 1824-1825
  • Ministerie van Marine en Koloniën, 1825-1829
  • Ministerie van Waterstaat, Nationale Nijverheid en Koloniën, 1830-1831
  • Ministerie van Nationale Nijverheid en Koloniën, 1831-1835
  • Ministerie van Koloniën, 1834-1840
  • Ministerie van Marine en Koloniën, 1840-1841
  • Ministerie van Koloniën, 1842-1945
  • Ministerie van Overzeese Gebiedsdelen, 1945-1949
  • Ministerie van Uniezaken en Overzeese Rijksdelen, 1949-1952
  • Ministerie van Overzeese Rijksdelen, 1952-1957
  • Ministerie van Zaken Overzee, 1957-1960
  • Regeringscommissaris voor Indonesische Aangelegenheden, 1960-1964
  • Busscher, J.T., 1772-1846,
  • Engelhard, N. , 1761-1831
  • Henrici, H.A. von, 1783-1838
  • Loten, J.A., 1716-1789

Archiefvorming

Inhoud en structuur van het archief

Verantwoording van de bewerking

Ordening van het archief

Huidige ordening

Bij de ordening van het bestand is in hoofdlijn de systematiek van het ministerie gevolgd. De beschrijving van de kaarten en tekeningen is gedaan met behulp van de beschrijvingen die bij het ministerie vervaardigd waren. Deze beschrijvingen waren consistent genoeg om af te zien van een volledige herinventarisatie. In zekere zin is deze inventaris dus te beschouwen als een bewerkte eigentijdse toegang. Indien de beschrijving van de inhoud letterlijk is overgenomen van het document, dan is deze beschrijving gecursiveerd. Documenten die uit meer bladen bestaan, zoals portefeuilles en atlassen, zijn summier op bladniveau beschreven. Met deze werkwijze is beoogd dat elk blad systematisch ontsloten is.

De oude nummering van Koloniën is in deze inventaris gehandhaafd. Er is van afgezien een nieuwe nummering aan te brengen omdat deze arbeidsintensieve operatie nauwelijks winst zou opleveren voor het dépôtbeheer.

Als titel voor deze inventaris is niet zoals gebruikelijk uitgegaan van de laatste archiefvormer maar van de naam van de archiefvormer die het langste dit bestand beheerde en vormde.

In het 'geschreven' archief van het ministerie van koloniën zijn veel kaarten en tekeningen ingevouwen te vinden bij de daarop betrekking hebbende brieven en andere stukken. Een klein aantal van deze ingevouwen kaarten en tekeningen is in de loop der jaren gelicht om redenen van materiële aard. Deze kaarten en tekeningen zijn ingevoegd in deze inventaris.

Aanwijzingen bij het gebruik
Kaarten en tekeningen

In het eerste en het tweede gedeelte van de inventaris zijn de kaarten beschreven die vervaardigd zijn of ingekomen zijn in verband met het bestuur van de Nederlandse koloniën.

In vrijwel iedere geografische rubriek is een onderverdeling gemaakt in drie subrubrieken: topografische en thematische kaarten, plattegronden en tekeningen (kaarten en tekeningen van objecten) en hydrografische kaarten. Het zal geregeld voorkomen dat raadpleging van meerdere rubrieken en subrubrieken noodzakelijk is. Vaak is het nuttig zowel met behulp van de inhoudsopgave als met behulp van de index te zoeken. Er zij hier op gewezen dat het in veel gevallen nuttig is bij het raadplegen van de subrubrieken 'topografische en thematische kaarten' en 'hydrografische kaarten' ook de kaartenarchieven van de Topografische Dienst (TOPO) en de Marine (MCAL en HYDRO) te betrekken.

In het derde gedeelte van de inventaris zijn de gedeponeerde archieven beschreven. Zie voor deze bestanden p. 287-307.

In het vierde gedeelte van de inventaris (p. 308-3 17) zijn de kaarten beschreven van koloniën van andere staten en overige verzamelde, gedrukte kaarten.

Het kaarten- en tekeningenbestand van het ministerie van koloniën is integraal verfilmd. De microfiches zijn te raadplegen in de studiezaal Kaarten en Tekeningen van het ARA.

Er zijn betrekkelijk weinig bronnenuitgaven van kaarten en tekeningen van de koloniën van na 1814 beschikbaar. Voor Oost-Indië zijn er facsimilé-uitgaven van de Atlas van Tropisch Nederland (oorspronkelijke uitgave 1938) en de plattegronden van Batavia (zie literatuuropgave onder Brommer). Wat de West (Suriname) betreft is er de bronnenuitgave van Koeman (1973).

Atlassen en aardrijkskundige woordenboeken

Een gevolg van de discussie over de overdracht van het bestand naar de universiteitsbibliotheek Leiden of het ARA is geweest dat een deel van de atlassen niet aan het ARA werd overgedragen. De atlassen waren niet geborgen in de kaartenkasten maar in de stellingen tussen de boeken. Zij werden tezamen met de boeken aan de universiteitsbibliotheek in Leiden overgedragen.

Voor de gebruiker is dit minder gelukkig. Een aantal atlassen en aardrijkskundige woordenboeken is vervaardigd in opdracht van het ministerie van koloniën in Den Haag of de Gouverneur-generaal in Oost-Indië. Deze officiële standaardwerken geven inzicht in de geografische kennis en gebruikte namen in een bepaalde periode. Zij zijn vervaardigd op basis van de beschikbare grootschalige kaarten.

Bij de studie van Nederlands koloniaal gebied in een bepaalde periode verdient het dan ook aanbeveling hierbij de atlas van dat tijdvak te gebruiken. In Bijlage 1 zijn deze werken chronologisch gerangschikt. In deze opgave worden de inventarisnummers vermeld waaronder zij te vinden zijn in het ARA. Als bij het ARA de vermelde werken niet aanwezig zijn dan is het mogelijk met behulp van de bibliografie van Koeman een andere vindplaats te traceren.

In de bijlage zijn ook de titels van enkele schoolatlassen opgegeven. Deze atlassen van Pijnappel en Van Gelder zijn weliswaar niet in opdracht van het Departement uitgegeven maar desondanks is de vermelding van die werken hier nuttig. Pijnappel maakte zijn atlas mede ten behoeve van zijn werk als leraar aan de Koninklijke Academie te Delft waar hij taal-, land- en volkenkunde doceerde voor aankomende Indische bestuursambtenaren. Van Gelder werkte in de Oost als inspecteur van het onderwijs. Zowel Pijnappel als Van Gelder maakten gebruik van de kennis en de kaartenverzamelingen bij de verschillende overheidsinstellingen in Den Haag en Batavia.(

Het salaris van Pijnappel werd uit de koloniale fondsen betaald, zie verbalen Koloniën 3 en 28 mei 1850 no. 19 en 20. Uit de inleiding van Pijnappel en uit een kritiek van Veth blijkt voldoende hoezeer Pijnappel steunde op de door het Koloniën beheerde en/of uitgegeven kaarten. Veth (p. 163-164) wijst er bovendien op dat het jammer is dat Pijnappel voor zijn kaart van Timor geen gebruik mocht maken van een recente, getekende kaart van dat eiland in beheer bij het Departement (MIKO 663), P.J. Veth, 'Nieuwe kaarten en atlassen', in: De Gids, nieuwe serie 8, 2e deel, augustus (1855) p. 158-198.

)

De relatie tussen het kaarten- en tekeningenarchief en de 'geschreven' archieven en de eigentijdse literatuur

Studie van de hier beschreven kaarten en tekeningen kan aan waarde winnen als men deze documenten in relatie brengt met de besluitvorming over de aanleg van werken, de exploitatie van djatibossen of kadastrale opnamen. De neerslag van de besluitvorming is te vinden in de 'geschreven' archieven van het ministerie. In deze archieven zal men ook kaarten en tekeningen opgevouwen aantreffen bij overige stukken die op een bepaalde zaak betrekking hebben.

Een eerste overzicht van die archieven (2730 strekkende meter) is te vinden in: J.A.M.Y. Bos-Rops e.a. (red.), De archieven in het Algemeen Rijksarchief, with an English summary (Deel IX van de serie Overzichten van de archieven en verzamelingen in de openbare archiefbewaarplaatsen. in Nederland, Alphen aan den Rijn 1982) p. 169-170. In dit overzicht wordt een opgave gegeven van de inventarissen en de eigentijdse toegangen. De inventarissen zijn niet in druk verschenen.

Een meer uitgebreide analyse van de samenstelling van de archieven van koloniën, met handreikingen voor effectief onderzoek, wordt gegeven in het werk van F.G.P. Jacquet, Sources of the History of Asia and Oceania in the Nerherlands, Part II: Sources 1796-1949 (Guides to the sources for the history of the Nations, 3rd Series, Volume 4, München etc., 1983) p. 63-67 en 193-194.

Deze naar onderwerp ingerichte uittreksels over de periode 1814-1859 ("Statistieke Aantekeningen"), later opgezet als registers met systematisch ingedeelde rubrieken ("Zakelijke Aantekeningen"), bevatten over de periode 1859 tot 1933 niet alleen verwijzingen naar stukken in het archief maar ook naar artikelen in tijdschriften.

De eigentijdse toegangen - agenda's, indices, zakelijke aantekeningen en dergelijke - maken het mogelijk efficiënt onderzoek te doen in de verbalen en dossiers. Naast de verbalen en dossiers zijn er archivalia buiten het verbaal bewaard. Een aantal van deze losse stukken heeft direct betrekking op in deze inventaris beschreven kaarten en tekeningen. In deze inventaris wordt daarom bij beschrijvingen in de nota bene direct verwezen naar deze elders geborgen losse stukken. Men dient er op bedacht te zijn dat het aantal verwijzingen beperkt is en nimmer in de plaats kan komen van eigen onderzoek in het 'geschreven' archief.

Studie van de in deze inventaris beschreven kaarten en tekeningen in combinatie met het geschreven archief is mogelijk met behulp van de hierboven genoemde hulpmiddelen. Het is bovendien mogelijk de kaarten te bestuderen in combinatie met contemporaine artikelen, gedrukte jaarverslagen en boeken. Inzicht in deze publicaties kan verworven worden met behulp van de gedrukte catalogus van de bibliotheek van koloniën (inventarisnummer 6584), waarin ook naar kaarten verwezen wordt die zijn opgenomen in boeken, en met behulp van de bibliografieën die door de commiezen van koloniën, later vervolgd door anderen, gepubliceerd zijn. Zie voor deze bibliografieën de literatuuropgave onder Hooykaas.

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in