gahetNA in the National Archives

Hof van Holland

3.03.01.01
M.C. le Bailly, P.J.M. van den Heuvel et al.
Nationaal Archief, Den Haag
2008
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

3.03.01.01
Auteur: M.C. le Bailly, P.J.M. van den Heuvel et al.
Nationaal Archief, Den Haag
2008
CC0

Periode:

1428-1811

Omvang:

592,60 meter; 11798 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Oud-Nederlands; enkele stukken zijn in het Frans of in het Latijn gesteld.

Soort archiefmateriaal:

Normale handgeschreven en gedrukte teksten. De Nederlandstalige stukken van vóór ca. 1700 zijn geschreven in het gotische cursiefschrift, met name in de oud-Hollandse klerkencursief.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

Het Hof van Holland had in de vijftiende eeuw taken op het gebied van het bestuur, de wetgeving en de rechtspraak in Holland, Zeeland en West-Friesland. De rechtsprekende taak van het Hof werd in eerste aanleg gevormd door die zaken die voorheen in de grafelijke rechtspraak werden berecht, zoals: inbreuken op de rechten van de landsheer en het landsheerlijk gezag, misdrijven en correctie van landsheerlijke ambtenaren, muntzaken, de bescherming van geestelijken, vreemdelingen en de zogenoemde personae miserabiles. In hoger beroep oordeelde het Hof over de uitspraken van lokale rechtbanken in burgerlijke zaken. Van het Hof kon men, in de periode vóór de Opstand, in beroep gaan bij de Grote Raad van Mechelen. Door inperking van de bestuurlijke bevoegdheden van het Hof, met name na de Opstand, bleef de rechtspraak als hoofdtaak van het Hof over.
De stamreeks van het archief wordt gevormd door de memorialen. Hieruit zijn in de loop der tijd andere reeksen afgescheiden, zoals de sententieregisters, waarin de vonnissen werden opgetekend. Daaruit kwamen vervolgens andere reeksen voort zoals de registers van de procureur-generaal, de quaetclappen en de presentatieboeken. Vanaf het begin van de 17e eeuw werden de eigen besluiten van het Hof afgesplitst uit de memorialen en opgetekend in resolutieboeken.
Eigenlijk niet tot het archief behorende zijn de zogenaamde proceszakken met daarin processtukken van partijen die voor het Hof procedeerden. Normaal gesproken werden deze na afloop van een proces opgehaald door de procureurs, maar dat gebeurde lang niet altijd. Het archief van het Hof van Holland is tamelijk compleet bewaard gebleven.

Archiefvormers:

  • Hof van Holland, Zeeland en West-Friesland, 1428-1798
  • Hof van Justitie van Holland en Zeeland, 1798-1803
  • Hof van Justitie van Holland, 1803-1811
  • Commissie tot afdoening der zaken van de Consignatiekas van het voormalige Hof van Justitie van Holland, 1814-1842

Archiefvorming

Inhoud en structuur van het archief

Selectie en vernietiging

Verantwoording van de bewerking

Ordening van het archief

Het archief van het Hof van Holland is een van de grootste en meest compleet bewaarde archieven die in het Nationaal Archief berusten. Het is in hoofdlijnen geordend volgens het registratuur- of seriestelsel, wat betekent dat het hoofdbestanddeel van dit archief wordt gevormd door lange reeksen registers, bijvoorbeeld memorialen, dingtalen, resolutieboeken, rolregisters, sententies, etc. Over het algemeen is het ontstaan van nieuwe reeksen registers in het archief van het Hof te verklaren door institutionele wijzigingen, zoals organisatorische of politieke hervormingen (bijvoorbeeld in opeenvolgende instructies), het instellen van nieuwe functies, en wijzigingen in de werkwijze van het Hof of in de taken van afzonderlijke functionarissen.(

Le Bailly, Recht voor de Raad, 88-105.

)

Reeksen

De memorialen zijn de stamreeks van het archief van het Hof van Holland, waaruit in de loop der tijd andere reeksen zijn afgescheiden, zoals de dingtalen en de sententieregisters in 1447. Uit die twee reeksen zijn vervolgens andere reeksen voortgekomen zoals de registers van de procureur-generaal in 1467, de quaetclappen in 1480 en de presentatieboeken in 1484. Vanaf het midden van de vijftiende eeuw kwam bij het Hof van Holland de nadruk te liggen op de justitiële taken, en dat is duidelijk zichtbaar in de opbouw van de reeksen. De reeks memorialen die zijn administratieve functie grotendeels had verloren, ging over in de reeks dingtalen, waarin voornamelijk juridische zaken werden opgetekend. Vanaf het begin van de zestiende eeuw was de neerslag van de administratieve en bestuurlijke taken van het Hof van Holland echter weer zodanig aangegroeid dat een nieuwe, niet-juridische reeks noodzakelijk was. De stukken van administratieve aard die in de tussentijd gewoon in de dingtalen waren bijgeschreven kregen plaats in een eigen reeks: de memorialen werden daarom in 1513 opnieuw in het leven geroepen. Zij vormden bovendien aan het einde van de zestiende eeuw de basis voor het ontstaan van nieuwe reeksen voor de neerslag van administratieve en bestuurlijke taken van het Hof van Holland, zoals de missiven en de resolutieboeken.

Waar in de vorige bewerking (de Voorlopige Inventaris uit 1982) de ordening van Van Meurs was overgenomen en aangevuld met plaatsingslijsten en andere verspreide informatie, is er zoals gezegd in deze definitieve versie gekozen voor een sterk genormaliseerde indeling in rubrieken. De gedachte hierachter is dat de inhoudsopgave als leidraad door het archief van het Hof van Holland kan dienen. Uitgangspunt hierbij was de organische groei van de reeksen registers en dossiers door de tijd heen. Daarnaast is in overeenstemming met de verschillende taken van het Hof van Holland een onderscheid gemaakt tussen 1) algemene zaken, 2) stukken betreffende de rechtspraak, 3) extra-judiciële stukken, 4) bestuurlijke taken van het Hof, 5) de organisatie van het Hof en overige zaken. In de kopnoten bij de hoofdreeksen van het archief is verder uitgelegd wat deze precies omvatten; hierin is ook aangegeven welke stukken men wel/niet zal kunnen aantreffen in een bepaalde reeks. Men zal hier ook verwijzingen aantreffen naar relevante delen van de procesgids Hof van Holland.

Proceszakken

Normaal gesproken werden de proceszakken na afloop van een proces opgehaald door de procureurs. Strikt genomen, althans volgens het bestemmingsbeginsel, hoort de collectie proceszakken niet thuis in het archief van het Hof van Holland. Dat ze in het archief van het Hof zijn achtergebleven is soms te verklaren uit het feit dat het rapportgeld in de betreffende zaken niet was betaald. De regel was namelijk dat eerst het rapportgeld betaald moest worden, voordat de zakken na afloop van een proces konden worden afgehaald door de procureurs. Ook is denkbaar dat men zekerheidshalve de zakken ter griffie liet hangen totdat het termijn voor appel op de Hoge Raad (dat binnen zes weken vervolgd moest worden) verstreken was en men het vervolgens niet de moeite waard vond de zakken op te halen.(

Ketelaar, Procesgang, 61-62.

)

Vóór de overbrenging naar het Rijksarchief in 1854 was de collectie proceszakken gerangschikt naar procureur.(

Bakhuizen van den Brink, Overzigt, 181-183.

) Oorspronkelijk waren de zakken met stukken die betrekking hadden op een en hetzelfde proces met een touwtje aan elkaar gebonden en op naam van de procureur van de impetrant (aanlegger) gerangschikt. In de meeste gevallen waren er twee zakken bij één proces: een van eiser en de ander van gedaagde in de zaak.

Na 1854 is de oorspronkelijke ordening van de proceszakken gewijzigd. Nu zijn de zakken geordend op naam van een van beide partijen, meestal op naam van impetrant (eiser). De oude index op de procesdossiers in de studiezaal gaf toegang tot de collectie via de namen van beide partijen. Deze index is in de jaren negentig van de twintigste eeuw bewerkt door een groep dienstweigeraars en vrijwilligers tot een database met korte inhoudelijke samenvattingen (waarin de namen van de partijen en het onderwerp van geschil, en eventuele bijlagen worden vermeld) van alle proceszakken. Deze samenvattingen zijn in extenso opgenomen in de huidige inventaris in een lijst van inventarisnummers (rubriek 2.2.1.1).

Nadere toegangen

In het verleden werden reeds enkele nadere toegangen op het archief van het Hof van Holland vervaardigd. Hierbij zijn hoofdzakelijke twee soorten nadere toegangen te onderscheiden: 1) eigentijdse toegangen die als werkinstrument zijn ontstaat en die zijn gemaakt door verschillende functionarissen van het Hof van Holland, en 2) toegangen die tijdens de verschillende inventarisaties van het archief tot stand zijn gekomen. Voor de duidelijkheid zijn de eigentijdse toegangen - indien aanwezig - telkens in een afzonderlijke rubriek bij de bijbehorende series ondergebracht. In de bijbehorende kopnoten wordt verder aangegeven hoe men deze nadere toegangen het best kan gebruiken. In de kopnoten wordt ook verwezen naar relevante passages in de procesgids Hof van Holland waar praktijkvoorbeelden zijn te vinden.

Wat betreft de recentere nadere toegangen: voor zover zij niet in extenso in de inventaris zijn opgenomen, werden deze hierboven reeds vermeld (zie paragraaf 'andere toegangen').

Daarnaast wordt gewerkt aan nieuwe nadere toegangen op afzonderlijke reeksen van het Hof van Holland. Een groep actieve en enthousiaste vrijwilligers is al jarenlang bezig met de nadere ontsluiting van verschillende series. Zij hebben bijvoorbeeld de lijst van alle civiele procesdossiers die zo'n vijftien jaar geleden werd opgesteld door dienstweigeraars verder bewerkt en zij hebben indices vervaardigd op de series boedelrekeningen en register van decreten. Deze nadere toegangen zijn ook online raadpleegbaar. Ondertussen werkt de groep nijver verder aan een toegang op de remissies en op de rekesten om mandement.

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in