Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

NHM

2.20.01
D.J. Wijmer, A.M. Tempelaars
Nationaal Archief, Den Haag
1998
(c)

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

2.20.01
Auteur: D.J. Wijmer, A.M. Tempelaars
Nationaal Archief, Den Haag
1998
(c)

Periode:

1677-1994
merendeel 1824-1964

Omvang:

1154.00 meter; 15665 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands. Een klein gedeelte is gesteld in talen als het Engels, het Frans, het Duits, het Indonesisch, het Chinees en het Japans.

Soort archiefmateriaal:

Normale geschreven, getypte en gedrukte documenten, geen bijzondere handschriften. Het archief bevat kaarten en foto's.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

De NHM werd in 1824 opgericht ter bevordering van de Nederlandse handel overzee. Het archief bevat stukken over de oprichting, organisatie (aandeelhouders, notulen (met bijlagen) van de raad van commissarissen, balansen en resultatenrekeningen (met memories van toelichting), notulen van de directie (inclusief geheime), met toegangen en notulen van directie en commissarissen gezamenlijk) en bedrijfsvoering (financiën, boekhouding, gebouwen, personeel). Er is correspondentie van binnen- en buitenlandse agenten, van diverse ministeries (oa. Koloniën), van bedrijven (meest financiële instellingen oa. DNB), van binnen- en buitenlandse ondernemingen en van particulieren. Qua toegangen zijn er voor de 19e eeuw de indicateurs en agenda's. Verder bevat het archief in- en uitgaande correspondentie van de Secretarie (later de afdeling Algemene Zaken) en van de Factorij, met agenda's; uitgifte, overschrijving en registratie van aandelen (meest registers); de boekhouding (rekeningen-courant, grootboeken, journalen, memorialen); het personeel (reglementen en instructieboeken); jaarverslagen, grootboeken en journalen van de Factorij; jaarverantwoordingsstukken buitenlandse agentschappen en diverse stukken m.b.t. de agentschappen in Japan.

Het archief bevat tevens stukken betreffende de bemoeienis van de directie met de bedrijfsvoering met toezicht op onder meer de financiële sector, de vervoerssector, de industriële sector, de mijnbouwsector, de handelssector en cultuurmaatschappijen in Oost en West. Daarnaast zijn er archiefbescheiden aanwezig met betrekking tot de teelt van suiker, koffie, oliepalmen, rubber, tabak, thee. Verder zijn er archieven van de verschillende agentschappen, van de diverse eigen cultuurondernemingen en van de door de Nederlandsche Handelsmaatschappij overgenomen financiële instellingen zoals die van de NV De Rentekas en van de Surinaamsche Bank.
Tenslotte zijn er ook gedeponeerde archieven aanwezig van enkele (handels)compagnieën, maatschappijen en vereenigingen en archivalia van diverse personen. Het archief bevat tevens nog allerlei documentatie in de vorm van artikelen, boeken, foto's, tekeningen en kaarten.

Archiefvormers:

  • Aalst, C.J.K. van
  • Clercq, W. de
  • Commissie tot onderzoek der usanties bij de Weging van Indisch Produkt
  • Crena de Iongh, D.
  • Grote Koopmansbeurs, Raad van Commissarissen
  • Heldring, Balthazar
  • Heldring, E.
  • Holland Centraal-Amerika Handels-Compagnie
  • Maatschappij tot Exploitatie van de Suiker-Onderneming Koning Willem II
  • Minahassa Comité, penningmeester
  • Nederlands Syndicaat voor China
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Agentschap Decima / Nagasaki
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Agentschap Hiogo
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Agentschap Nijverdal
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Agentschap Osaka
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Agentschap Yokohama
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Hoofdagent in Japan
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Hoofdkantoor
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Modelweverij te Nijverdal
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Weefschool te Goor
  • NV Administratiekantoor der Nederlandse Handel-Maatschappij
  • NV Administratiekantoor van aandelen Koninklijke Nederlandsche Hoogovens en Staalfabrieken
  • NV Assurantiebedrijf der Nederlandsche Handel-Maatschapij
  • NV Auto-Crediet
  • NV Cultuur Maatschappij Boekit Gompong
  • NV Cultuur Maatschappij Doekoewringin
  • NV Cultuur Maatschappij Kebon Hardjo
  • NV Cultuur Maatschappij Ketangoengan-West
  • NV Cultuur Maatschappij Klampok
  • NV Cultuur Maatschappij Lho Soekon
  • NV Cultuur Maatschappij Meloewoeng
  • NV Cultuur Maatschappij Peterongan
  • NV Cultuur Maatschappij Ploembon
  • NV Cultuur Maatschappij Tersana
  • NV De Spaarne-Bank
  • NV Geldersche Credietvereeniging
  • NV Handels- en Cultuur Compagnie Noord-Celebes
  • NV Internationale Producten Compagnie
  • NV Landbouw Maatschappij Boekit Gompong
  • NV Landbouw Maatschappij Commewijne
  • NV Landbouw Maatschappij en suikerfabriek Wonoredjo
  • NV Landbouw Maatschappij Poerwodadi
  • NV Landbouwmaatschappij Tersana
  • NV Lebak Roto Cultuur Maatschappij
  • NV Limburgsche Bankvereeniging
  • NV Maatschappij tot Exploitatie der Suikerfabriek Wonoredjo
  • NV Maatschappij voor Nijverheid en Land-exploitatie in de Transvaal
  • NV Nederlands Land Syndicaat
  • NV Nederlandsch Syndicaat voor China
  • NV Nederlandsch Syndicaat voor Industrieëlen Export
  • NV Nederlandsche Crediet en Financiering Maatschappij
  • NV Nederlandsche Effecten Compagnie
  • NV Nederlandsche Maatschappij voor de Walvisvaart, Raad van Commissarissen
  • NV Nederlandsche Zuid-Afrikaansche Stoomvaart Maatschappij, 'De Holland-Zuid-Afrika Lijn', College van Commissarissen
  • NV Nederlandsche-Indisch Pers Agentschap
  • NV Nederlandsch-Indisch Land Syndicaat
  • NV Philips & Co's Bank
  • NV Rentekas
  • NV Serdang Cultuur Maatschappij
  • NV Surinaamsche Cultuur Maatschappij
  • NV Surinaamsche Immigratie Maatschappij
  • NV West-Indische Cultuurbank
  • NV Zuid-Afrikaansche Scheepvaart Maatschappij, College van Commissarissen
  • Rijswijksche Bank NV
  • Stichting Studiefonds voor Werkverruiming
  • Surinaamsche Bank NV, De
  • Taudin Chabot, M.
  • Vereeniging ter bescherming van de belangen van houders van 8% Chineesche schatkistbiljetten van, 1920 in guldens
  • Vereniging van Importeurs
  • Vereniging van Thee-Importeurs
  • Walree, Emile David van

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

      • Tot de statutaire doelstellingen van de NHM behoorde de bevordering van de nationale nijverheid. De maatschappij probeerde dit te bereiken door het plaatsen in eigen land van bestellingen voor de Indische markt, en door de ondersteuning van bedrijven door middel van voorschotten. Wat betreft de textielnijverheid richtte de NHM zich tot 1830 vrijwel geheel op de Zuidelijke Nederlanden, met name Gent en omgeving, waar reeds een redelijk geavanceerde industriële infrastructuur aanwezig was. Nadat deze mogelijkheid als gevolg van de Belgische Opstand was komen te vervallen, zocht men in de Noordelijke Nederlanden naar vervangende productiemogelijkheden. NHM-secretaris Willem de Clerq kwam op een van zijn in dit verband gemaakte reizen in 1832 in Twente in contact met Thomas Ainsworth, zoon van een textielfabrikant in Lancashire. Dit contact leidde tot de oprichting in 1833 van een weefschool te Goor onder directie van Ainsworth, bedoeld om de Twentse arbeiders en met name hun kinderen vertrouwd te maken met het voor deze streek nieuwe weefgetouw met snelspoel. De weefschool functioneerde gelijktijdig als school en als productiebedrijf.
        De NHM trad op als afnemer. Na verloop van tijd kon de scholier het (tijdens de opleiding verdiende) weefgetouw meenemen en thuis verder werken. Zijn plaats op de school werd dan door een volgende leerling ingenomen. De weefschool deed tevens dienst als informatiecentrum en als leverancier van garens voor andere fabrikanten in de omgeving. Reeds in 1834 werden vanuit Goor weefscholen opgericht te Diepenheim, Enter en Holten. In 1836 hadden de scholen hun doel, invoering van de nieuwe werkmethode, bereikt; de NHM verkocht ze aan de particuliere ondernemer Arntzenius. In 1835 had Ainsworth intussen, na een studiereis door Engeland, bij de directie van de NHM het plan gelanceerd tot oprichting van een modelweverij voor het doen van proeven met diverse soorten weefsels.

        De directie van de NHM combineerde dit idee met een al bij haar bestaand plan tot vestiging in Overijssel van een agentschap voor de ontvangst en keuring van aangevoerd textiel. Ainsworth werd belast met de uitvoering van het plan. Als woonhuis voor hem huurde de NHM de oude havezathe De Eversberg met bouwhuis en koetshuis gelegen binnen de gemeente Wierden bij de kruising van de Regge met de weg Zwolle-Almelo. In de directe omgeving werden markegronden aangekocht voor een nieuwe nederzetting, die van de directie van de NHM de naam Nijverdal meekreeg. Op 14 mei 1836 werd de eerste steen van het complex gelegd. Directeur was Thomas Ainsworth tot zijn dood in 1841. Het agentschap ressorteerde administratief onder de Derde Afdeling van het hoofdkantoor. Als agenten traden achtereenvolgens op F.P. Freijss (1836), R. Campbell (1837-1875) en H. Wormser (waarn. 1875-1883). Boekhouder was H. Wormser (1835-1883). Het agentschap zou nog geen vijftig jaar bestaan. In het laatste kwart van de negentiende eeuw maakte de NHM de omschakeling van handelmaatschappij naar bank. Het was een nota van de in 1880 benoemde directeur Baltazar Heldring die het einde van het agentschap inluidde. Op basis van deze nota besloot de directie in juli 1880 alle eigen handel in goederen te staken, geen orders op producten van Europese en Amerikaanse huizen meer aan te nemen en geen lijnwaadhandel meer te drijven, noch voor eigen rekening, noch voor rekening van derden. Het agentschap Nijverdal moest haar werkzaamheden gaan afbouwen en werd geleidelijk geliquideerd. Op 31 december 1883 werd het officieel opgeheven.

      • Tot het midden van de negentiende eeuw hadden slechts het Nederlandse gouvernement en Chinezen verlof om in Japan handel te drijven. De Nederlanders dankten dit voorrecht aan het grote aanzien en vertrouwen dat ze hier vanouds genoten. Voor het overige hield men in Japan angstvallig vast aan zijn isolement. Zelfs de gewelddadige openstelling door de Britten en een persoonlijke brief van koning Willem III aan de shogun waarin hij aandrong op koersverandering mochten niet baten. Een doorbraak kwam er eerst in 1854 toen de Verenigde Staten de Japanse overheid na een 'vlootdemonstratie' tot een tractaat wisten te bewegen. Tractaten met Engeland en Rusland volgden. De inhoud was echter beperkt: de concessies betroffen slechts het gebruik van enkele havens als verversingsstations. Pas in 1858 wist Nederland Japan tot vrij handelsverkeer over te halen. Toen in 1857 de gouvernementshandel op Japan werd gestaakt lag de weg open voor particulieren, waaronder de NHM. In 1858 ondernam de NHM de eerste expedities, en in 1859 zond de Factorij haar employé A.J. Bauduin naar Decima, waar het eerste Japanse agentschap werd opgericht.
        In mei 1875 werd de vestiging verplaatst naar het nabij Decima op het vasteland liggende Nagasaki. Geholpen door de goede oude relaties namen de zaken in Japan een grote vlucht. Men voorzag Japan van vooral textiel en medicijnen, en haalde er boomwas, ruwe zijde en hennep vandaan. De NHM wist bovendien grote orders van regeringszijde binnen te halen, waaronder de levering van schepen. Het aantal agentschappen breidde zich uit met vestigingen in Yokohama, Hiogo en Osaka. Vanaf 1871 zetelde een hoofdagent te Yokohama. Ondanks het grote volume van de handel waren de winstmarges hierop echter klein. De agentschappen haalden hun winst dan ook vooral uit uitzettingen van gelden tegen hoge rente.

        De Raad van Commissarissen der NHM was over deze ontwikkeling maar zeer matig te spreken, want de nationale scheepvaart en nijverheid profiteerden nauwelijks van de aanwezigheid van de NHM in Japan. Toen de im- en exportzaken dan ook zwaar verliesgevend werden en bovendien na een revolutie met de shogun en daimio's de grote kredietnemers van het toneel verdwenen, was het met de negentiende-eeuwse aanwezigheid van de NHM in Japan snel gebeurd. Als eersten werden de agentschappen te Osaka [1874], Hiogo [1878] en Nagasaki [1878] opgeheven. Het agentschap Yokohama deed nog een vruchteloze poging om via de wisselhandel en assurantiezaken te overleven. In 1880 werd ook deze vestiging gesloten. Na de liquidatie van dit agentschap werden de door de Japanse agentschappen gevormde archieven verscheept naar Nederland en door het hoofdkantoor bewaard. Zij zijn als gedeponeerde archieven in deze inventaris opgenomen [rubrieken 15-19].
        Pas in 1920 keerde de NHM met een vestiging te Kobe weer in Japan terug, nu als zuivere bankinstelling. Na de Tweede Wereldoorlog werd het aantal vestigingen uitgebreid met agentschappen in Osaka en Tokio.

      • Het agentschap Yokohama was de eerste maanden van 1864 gevestigd in het nabijgelegen Kanagawa aan de baai van Tokio.

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in