gahetNA in het Nationaal Archief

NHM

2.20.01
D.J. Wijmer, A.M. Tempelaars
Nationaal Archief, Den Haag
1998
(c)

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

2.20.01
Auteur: D.J. Wijmer, A.M. Tempelaars
Nationaal Archief, Den Haag
1998
(c)

Periode:

1677-1994
merendeel 1824-1964

Omvang:

1154,00 meter; 15665 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands. Een klein gedeelte is gesteld in talen als het Engels, het Frans, het Duits, het Indonesisch, het Chinees en het Japans.

Soort archiefmateriaal:

Normale geschreven, getypte en gedrukte documenten, geen bijzondere handschriften. Het archief bevat kaarten en foto's.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

De NHM werd in 1824 opgericht ter bevordering van de Nederlandse handel overzee. Het archief bevat stukken over de oprichting, organisatie (aandeelhouders, notulen (met bijlagen) van de raad van commissarissen, balansen en resultatenrekeningen (met memories van toelichting), notulen van de directie (inclusief geheime), met toegangen en notulen van directie en commissarissen gezamenlijk) en bedrijfsvoering (financiën, boekhouding, gebouwen, personeel). Er is correspondentie van binnen- en buitenlandse agenten, van diverse ministeries (oa. Koloniën), van bedrijven (meest financiële instellingen oa. DNB), van binnen- en buitenlandse ondernemingen en van particulieren. Qua toegangen zijn er voor de 19e eeuw de indicateurs en agenda's. Verder bevat het archief in- en uitgaande correspondentie van de Secretarie (later de afdeling Algemene Zaken) en van de Factorij, met agenda's; uitgifte, overschrijving en registratie van aandelen (meest registers); de boekhouding (rekeningen-courant, grootboeken, journalen, memorialen); het personeel (reglementen en instructieboeken); jaarverslagen, grootboeken en journalen van de Factorij; jaarverantwoordingsstukken buitenlandse agentschappen en diverse stukken m.b.t. de agentschappen in Japan.

Het archief bevat tevens stukken betreffende de bemoeienis van de directie met de bedrijfsvoering met toezicht op onder meer de financiële sector, de vervoerssector, de industriële sector, de mijnbouwsector, de handelssector en cultuurmaatschappijen in Oost en West. Daarnaast zijn er archiefbescheiden aanwezig met betrekking tot de teelt van suiker, koffie, oliepalmen, rubber, tabak, thee. Verder zijn er archieven van de verschillende agentschappen, van de diverse eigen cultuurondernemingen en van de door de Nederlandsche Handelsmaatschappij overgenomen financiële instellingen zoals die van de NV De Rentekas en van de Surinaamsche Bank.
Tenslotte zijn er ook gedeponeerde archieven aanwezig van enkele (handels)compagnieën, maatschappijen en vereenigingen en archivalia van diverse personen. Het archief bevat tevens nog allerlei documentatie in de vorm van artikelen, boeken, foto's, tekeningen en kaarten.

Archiefvormers:

  • Aalst, C.J.K. van
  • Clercq, W. de
  • Commissie tot onderzoek der usanties bij de Weging van Indisch Produkt
  • Crena de Iongh, D.
  • Grote Koopmansbeurs, Raad van Commissarissen
  • Heldring, Balthazar
  • Heldring, E.
  • Holland Centraal-Amerika Handels-Compagnie
  • Maatschappij tot Exploitatie van de Suiker-Onderneming Koning Willem II
  • Minahassa Comité, penningmeester
  • Nederlands Syndicaat voor China
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Agentschap Decima / Nagasaki
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Agentschap Hiogo
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Agentschap Nijverdal
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Agentschap Osaka
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Agentschap Yokohama
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Hoofdagent in Japan
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Hoofdkantoor
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Modelweverij te Nijverdal
  • Nederlandse Handel-Maatschappij, NV, Weefschool te Goor
  • NV Administratiekantoor der Nederlandse Handel-Maatschappij
  • NV Administratiekantoor van aandelen Koninklijke Nederlandsche Hoogovens en Staalfabrieken
  • NV Assurantiebedrijf der Nederlandsche Handel-Maatschapij
  • NV Auto-Crediet
  • NV Cultuur Maatschappij Boekit Gompong
  • NV Cultuur Maatschappij Doekoewringin
  • NV Cultuur Maatschappij Kebon Hardjo
  • NV Cultuur Maatschappij Ketangoengan-West
  • NV Cultuur Maatschappij Klampok
  • NV Cultuur Maatschappij Lho Soekon
  • NV Cultuur Maatschappij Meloewoeng
  • NV Cultuur Maatschappij Peterongan
  • NV Cultuur Maatschappij Ploembon
  • NV Cultuur Maatschappij Tersana
  • NV De Spaarne-Bank
  • NV Geldersche Credietvereeniging
  • NV Handels- en Cultuur Compagnie Noord-Celebes
  • NV Internationale Producten Compagnie
  • NV Landbouw Maatschappij Boekit Gompong
  • NV Landbouw Maatschappij Commewijne
  • NV Landbouw Maatschappij en suikerfabriek Wonoredjo
  • NV Landbouw Maatschappij Poerwodadi
  • NV Landbouwmaatschappij Tersana
  • NV Lebak Roto Cultuur Maatschappij
  • NV Limburgsche Bankvereeniging
  • NV Maatschappij tot Exploitatie der Suikerfabriek Wonoredjo
  • NV Maatschappij voor Nijverheid en Land-exploitatie in de Transvaal
  • NV Nederlands Land Syndicaat
  • NV Nederlandsch Syndicaat voor China
  • NV Nederlandsch Syndicaat voor Industrieëlen Export
  • NV Nederlandsche Crediet en Financiering Maatschappij
  • NV Nederlandsche Effecten Compagnie
  • NV Nederlandsche Maatschappij voor de Walvisvaart, Raad van Commissarissen
  • NV Nederlandsche Zuid-Afrikaansche Stoomvaart Maatschappij, 'De Holland-Zuid-Afrika Lijn', College van Commissarissen
  • NV Nederlandsche-Indisch Pers Agentschap
  • NV Nederlandsch-Indisch Land Syndicaat
  • NV Philips & Co's Bank
  • NV Rentekas
  • NV Serdang Cultuur Maatschappij
  • NV Surinaamsche Cultuur Maatschappij
  • NV Surinaamsche Immigratie Maatschappij
  • NV West-Indische Cultuurbank
  • NV Zuid-Afrikaansche Scheepvaart Maatschappij, College van Commissarissen
  • Rijswijksche Bank NV
  • Stichting Studiefonds voor Werkverruiming
  • Surinaamsche Bank NV, De
  • Taudin Chabot, M.
  • Vereeniging ter bescherming van de belangen van houders van 8% Chineesche schatkistbiljetten van, 1920 in guldens
  • Vereniging van Importeurs
  • Vereniging van Thee-Importeurs
  • Walree, Emile David van

Archiefvorming

Geschiedenis van de archiefvormer

Geschiedenis van het archiefbeheer

Vanaf het moment dat de NHM haar werkzaamheden aanving bestonden er op hoofdlijnen regels en instructies voor het beheer van het archief. Het huishoudelijk reglement voor de directie belastte de secretaris met de 'classificatie en bewaring' der archieven. Hij diende er tevens zorg voor te dragen dat het archief van nadere toegangen zou worden voorzien. Een aantal categorieën stukken diende hij onder persoonlijk beheer te houden. Onder zijn toezicht waren een beambte, en later meerdere beambten, belast met het dagelijks beheer van het overige archief.

Van aanvang af werden alle stukken op basis van hun inhoud gerangschikt onder de categorieën geheim, confidentieel/vertrouwelijk of 'gewoon'. Voor deze categorieën bescheiden golden, in ieder geval in de negentiende eeuw, verschillende criteria wat betreft het beheer. Naar aanleiding hiervan viel het archief van het hoofdkantoor der NHM van aanvang af in een tweetal componenten uiteen.

  1. Geheim en confidentieel archief; Een negentiende-eeuwse instructie voor de secretaris bepaalde dat hij een aantal categorieën stukken afgezonderd van het overige archief onder zijn persoonlijke hoede diende te houden; hiertoe behoorden in ieder geval:
    • de processen-verbaal met bijlagen, gewoon en confidentieel, alsmede de geheime aantekeningen van de vergaderingen van de directie, van de vergaderingen van bestuursorganen waarin de directie een rol speelde [Raad; Verenigde Vergadering] en van de vergaderingen van aandeelhouders; de vergaderstukken van de Raad van Commissarissen werden tot 1921 beheerd door de voorzitter van het college, i.e. de koninklijk commissaris. Het nieuwe reglement van 1921 bepaalde slechts dat het archief van Commissarissen bewaard diende te worden in het lokaal van de NHM. Vermoedelijk berustte het dagelijks beheer vanaf dat moment bij de directiesecretaris.
    • tot de opheffing ervan in 1921 de stukken behorend tot het archief van het Kabinet van de President [zie toelichting bij rubriek 2.1.2.1.]
    • tot ca 1914 voor zover mogelijk alle als confidentieel aangemerkte stukken; de afhandeling van de confidentiële correspondentie geschiedde aanvankelijk geheel door de Secretarie. Pas rond de Eerste Wereldoorlog werd de afhandeling van bepaalde confidentiële zaken overgeheveld naar de afdelingen. De series confidentiële correspondentie van de afdelingen beginnen derhalve op zijn vroegst in 1914.
  2. Niet confidentieel archief; Dit deel van het archief, voor zover ter Secretarie bewaard, werd onder toezicht van de secretaris beheerd door een en later meerdere beambten, ressorterend onder de Secretarie. Voor het beheer van het gehele niet-confidentiële archief, inclusief dat van de afdelingen, is in eerste instantie begonnen aan een onder de Secretarie gecentraliseerd seriematig systeem van ordening en berging. Reeds in 1825 werd echter inbreuk gemaakt op dit systeem; De minuten van uitgaande brieven werden vermoedelijk dan ook reeds in 1825 door de behandelende afdelingen zelf bewaard. Binnen de oude opzet resteerden daarna nog een zeventiental series ingekomen niet-confidentiële brieven gericht aan alle afdelingen [zie rubriek 1.3.1, met toelichting]. Met ingang van 1898 werd dit systeem van centrale berging volledig verlaten en werd alle niet-confidentiële correspondentie door de behandelende afdelingen zelf bewaard.

De diverse afdelingen bewaarden dus in de negentiende eeuw slechts enkele categorieën archiefbescheiden. Hiertoe behoorden naast de minuten van uitgaande brieven door de afdelingen zelf aangelegde agenda's op de door hen afgehandelde correspondentie en mogelijk enige afdelingsboekhouding. Vanaf 1898 bewaarden zij zelf de bij hen ingekomen niet-confidentiële brieven, en pas vanaf circa 1914 ook de door hen gevoerde confidentiële correspondentie. Eerst dan zijn de afdelingen qua archiefbeheer dus 'self-supporting'.

Ten aanzien van het verdere archiefbeheer zijn geen nadere instructies en procedures overgeleverd, en verder ook nauwelijks gegevens aanwezig. Uit een opgave van de werkzaamheden van de Secretarie in 1841 blijkt dat op dat moment één beambte naast andere werkzaamheden met het archief is belast. Vermoedelijk betrof dit enkel het boven onder 2 genoemde ter Secretarie bewaarde niet-confidentiële archief. Later, in elk geval in 1880, is er een beambte met de titel archivarius. Eerst in de twintigste eeuw is sprake van een sub-afdeling Archief.

Gegevens over een voorziening voor centrale berging van het statisch archief en de afvoer daarheen zijn er pas voor de periode 1940-1945. In deze periode is een inventaris opgemaakt, welke het archiefmateriaal van alle afdelingen van het hoofdkantoor omvat. Op dat moment zal dus een centraal depot aanwezig zijn geweest. De samenstelling van de inventaris houdt vermoedelijk verband met de evacuatie van het hoofdkantoor in 1943. Een groot deel van het archief werd naar aanleiding hiervan overgebracht naar het oude NHM-kantoor aan de Herengracht 466, een klein deel bleef achter in de Vijzelstraat en een ander klein deel werd ondergebracht in het gebouw van de Cigarettenfabriek J. van Kerckhof aan de Nieuwezijds Voorburgwal.

Het archief van de NHM zoals dat nu bij het Nationaal Archief berust is verspreid over de periode 1967-2010 in diverse onderdelen door de rechtsopvolgers van de NHM, de Algemene Bank Nederland c.q. de ABN AMRO, in bewaring gegeven. In 1967 werden via overeenkomsten van februari en oktober van dat jaar grote onderdelen met een omvang van respectievelijk 400 m1 en 300 m1 overgedragen. De rest volgde in grotere en kleinere porties in de jaren 1984, 1987, 1991-1993, 1995-1998 en 2010.

Inhoud en structuur van het archief

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in