Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Controlelijsten Landmacht

2.13.66
G.H. de Kinkelder, H.A.J. van Schie
Nationaal Archief, Den Haag
1993
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

2.13.66
Auteur: G.H. de Kinkelder, H.A.J. van Schie
Nationaal Archief, Den Haag
1993
CC0

Periode:

1904-1939
merendeel 1904-1923

Omvang:

211,00 meter; 1645 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands.

Soort archiefmateriaal:

Normale geschreven, getypte en gedrukte documenten, geen bijzondere handschriften.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

De controlelijsten en straflijsten van de landmacht van de periode 1904-1923 bevatten staten van dienst van militair personeel dat werkzaam was bij het Wapen der Infanterie, bij het Wapen der Artillerie, bij het Wapen der Cavalerie, het Wapen der Genie, bij het Korps Pontonniers en Torpedisten, bij de Geneeskundige Dienst, bij de Intendance, bij de Motordienst en bij de Luchtvaartafdeling. Om de lijsten van een bepaalde militair te kunnen traceren, moet het laatste regiment waarbij hij in dienst was, bekend zijn.

Archiefvormers:

  • Ministerie van Oorlog, 1904-1939

Archiefvorming

Geschiedenis van de archiefvormer

Ontstaansgeschiedenis van de controlebladen, controlelijsten, straflijsten en stamboekbladen

Bij de landmacht werd van oudsher een uitgebreide personeelsadministratie bijgehouden. Zeer uitgebreide en gedetailleerde instructies golden voor de administrateurs bij de regimenten en korpsen, teneinde de grootst mogelijke uniformiteit te verkrijgen. De bekendste documenten vormen de stamboeken, waarin de persoonsgegevens van militairen en gegevens betreffende hun militaire loopbaan werden ingeschreven. Naast deze registers bestonden de strafregisters, waarin op compagnies-, eskadrons- of batterijniveau de krijgstuchtelijk en strafrechtelijke opgelegde straffen werden ingeschreven. Deze registers ( De registers van vòòr 1907 zijn in de archieven van de compagnieën, eskadrons en batterijen blijven berusten. Bijna al deze archieven, waaronder de strafregisters, zijn verloren gegaan. Enkele exemplaren zijn min of meer bij toeval bewaard gebleven. Zie b.v. de inventarissen van de onderdelen van de Wapens der Infanterie, Artillerie en Cavalerie en van de Geneeskundige Dienst. ) hebben bestaan sinds de oprichting van de Koninklijke Landmacht in de jaren 1814-1815.

Teneinde de militaire administratie te vereenvoudigen en daarmee bezuinigingen door te voeren, werd geleidelijk van de vastbladige registers overgegaan op losbladige registers (feuilles) en kaartregisters (kaartsystemen). Die ontwikkeling begon in 1904, toen bij de juist opgerichte Landweer ( Zie voor de betekenis van militie, landweer en landstorm de inleiding op de inventaris der stamboeken (nummer toegang 2.13.09). ) controlebladen werden ingevoerd, bevattende op losse vellen de stamboekgegevens van de individuele militair. Deze bladen werden door de compagniesadministrateur in een of meer portefeuilles bijeengehouden en maakten daar een gedeelte uit van het zgn. administratieboek. Zodra een militair werd ingelijfd, werd een controleblad toegevoegd. Bij overplaatsing of ontslag van een militair werd zijn controleblad weer verwijderd en opgezonden naar het nieuwe onderdeel resp. opgezonden naar een hogere instantie. Voorheen werden deze gegevens in vastbladige registers bijgehouden ( De stamboeken werden bijgehouden door de administratie van het regiment of korps. ). Het losbladige karakter maakte veel schrijfwerk overbodig, omdat nu eenvoudig een controleblad kon worden verzonden, hetgeen bij registers uiteraard niet mogelijk was. Deze methode van werken beviel zo goed, dat die vanaf 1 januari 1906 ook werd toegepast bij de gewone onderdelen van de landmacht. Daar werden de controlebladen echter controlelijsten genoemd. Ook hier werden de controlelijsten opgemaakt en bijgehouden door de compagniesadministrateur als onderdeel van het administratieboek. De controlelijsten werden vergeleken met de stamboeken van het onderdeel, en gewaarmerkt door de korps- of regimentsadministrateur.

Het succes van de losbladige administratie leidde er vervolgens toe dat in 1907 de strafregisters werden vervangen door straflijsten. Ook hier werd een vereenvoudiging en bezuiniging bereikt, want bij overplaatsing behoefde eveneens geen afschriften meer vervaardigd te worden.

Overigens duurde het nog tot 1924 voor de stamboeken werden afgeschaft. Per 1 januari 1923 werd het dubbel van het stamboek, dat op het Ministerie van Oorlog werd bijgehouden, vervangen door de losbladige inlijvingsstaten ( Model G, behorend bij het Militiebesluit II van 5 augustus 1912 (S.276) ). Met ingang van 1 juli 1924 werd vervolgens het stamboek bij de regimenten en korpsen afgeschaft. Deze administratie verviel geheel. Vanaf dat tijdstip gold de verzameling controlelijsten als stamboek. Toch was reeds eerder al geëxperimenteerd met een losbladige stamboekregistratie. Toen in augustus 1915 de eerste lichtingen landstormplichtigen in werkelijke dienst werden opgeroepen, schreef men hen niet in in vastbladige stamboeken, maar werd de door de burgemeester opgemaakte stamboekbladen (model C) tot stamboek geformeerd. Deze bladen werden niet ingebonden. Ook de vrijwillige landstorm werd niet in een vastbladig stamboek ingeschreven.

Controlebladen en controlelijsten

De controlebladen van de Landweer zijn ingevoerd per 1 juni 1904 bij §12 van de Landweer-Instructie I, vastgesteld bij beschikking van de Minister van Oorlog van 27 april 1904, VIIe Afd. no. 142 (R.M. 1904, p.455), volgens het bij die beschikking gevoegde model D. De Landweer-Instructie van 27 juni 1913, Afd. Militie en Landweer (L.), No. 393 (R.M. 1913, p.717) wijzigde het model van de controlebladen op ondergeschikte punten in §14.

De controlelijsten werden ingevoerd per 1 januari 1906 bij beschikking van de Minister van Oorlog van 23 oktober 1905, VIIIe Afd. no. 57 (R.M. 1907, p. 1095) tot wijziging van de Voorschriften tot uitvoering van het Reglement van Administratie bij de Landmacht. Bij art. A, sub II werd de controlelijst als model 170aa aan dit voorschrift toegevoegd. Voorts werd daarbij voorgeschreven hoe deze controlelijsten moesten worden ingevuld en behandeld. Bij een van de latere wijzigingen van dat voorschrift werd het model genummerd 118aa. De lijsten hebben in de loop der jaren wel enige wijzigingen ondergaan, maar die zijn hoofdzakelijk van redactionele aard. Voorzover er gegevens zijn vervallen of aan zijn toegevoegd, is dat hieronder summier weergegeven.

Straflijsten

De straflijsten zijn ingevoerd bij beschikking van de Minister van Oorlog van 8 juli 1907, Ie Afd. no. 344 (R.M. 1907, p.607) houdende voorschriften voor het aanhouden van losse straflijsten en het verstrekken van uittreksels uit die lijsten.

Stamboekbladen Landstorm

De stamboekbladen van de dienstplichtigen van de Landstorm zijn ingevoerd bij circulaire van de Minister van Oorlog aan de burgemeesters van 11 augustus 1915, afd. Dienstplicht, no. 133 M ( Deze circulaire is afgedrukt in: De Landstorm-uitbreiding. Wettelijke bepalingen en maatregelen ter uitvoering. N. Samsom, Alphen (ZH) 1916, pp. 78-87 ). Daarin werd o.m. bepaald dat bij de opkomst van de landstormplichtigen gehandeld zou worden overeenkomstig de in gewone omstandigheden voor dienstplichtigen van de militie geldende bepalingen, zoals vastgesteld in het Militiebesluit II ( Koninklijk besluit van 5 augustus 1912 (S.276) ). De in art. 50 van dat besluit bedoelde inlijvingsstaten F en G werden echter vervangen door de modellen B en C. Model C bevat gegevens van één man en moest, nadat de man in werkelijke dienst was gesteld, dienen als stamboekblad. Deze stamboekbladen zijn opgemaakt door de burgemeesters van de gemeenten, waaruit de landstormplichtigen afkomstig zijn.

Geschiedenis van het archiefbeheer

Inhoud en structuur van het archief

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in