gahetNA in het Nationaal Archief

Kabinet Minister-President

2.03.01
H.H. Jongbloed
Nationaal Archief, Den Haag
2003
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

2.03.01
Auteur: H.H. Jongbloed
Nationaal Archief, Den Haag
2003
CC0

Periode:

1924-1989
merendeel 1942-1979

Omvang:

313,80 meter; 12710 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Vrijwel alle stukken zijn in het Nederlands. Een geringe hoeveelheid is in het Engels en in het Duits geschreven.

Soort archiefmateriaal:

Normale geschreven, getypte en gefotokopieerde documenten, geen bijzondere handschriften.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

Het archief bevat in de eerste plaats de neerslag van het handelen van de minister-president (MP) als voorzitter van de Ministerraad, onderraden en ministeriële commissies. Het archief weerspiegelt het politieke 'plooi- en schikwerk' van de MP en zijn ambtelijke staf om kwesties, ook controversiële, zonder politieke schade door de Ministerraad te loodsen. Dat beslaat àlle wetgevingsdossiers, veel regelgeving en àlle verdere zaken die de Ministerraad hebben beziggehouden. Daarnaast bevat het archief de neerslag van de specifieke taken van de MP: verantwoordelijkheid voor het Koninklijk Huis; coördinatie van het overheidsvoorlichtingsbeleid, coördinatie van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, voorbereiding van maatregelen voor oorlogs- of buitengewone omstandigheden. Hierbij wordt de ambtelijke staf van de MP regelmatig bijgestaan door commissies, werkgroepen en raden. Tevens is de MP een hoofdrolspeler in Koninkrijkszaken en het buitenlands beleid (als regeringsleider in Benelux- en Europees verband). Tenslotte is in het archief de bemoeienis te vinden met uitvoeringstaken welke doorgaans door ondergeschikte organen werden uitgevoerd, nl.: de Regerings-, vanaf 1953 Rijksvoorlichtingsdienst (1942-heden), de Regeeringscodedienst (1942-1945), de Regeringsdienst 'Oog en Oor' (1945-1946), de Buitenlandse Inlichtingendienst / Inlichtingendienst Buitenland (1946-1994), de Centrale Veiligheidsdienst (1946-1949), de Staf voor de Civiele Verdediging (1960-1971) en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (1972-heden).

Archiefvormers:

  • Ministerie voor Algemeene Oorlogvoering van het Koninkrijk (AOK) 1942-1946
  • Kabinet van de Minister-President (KMP) 1946-1947
  • Ministerie van Algemene Zaken, Kabinet van de Minister-President (AZ/KMP) 1947-
  • Voorlichtingsraad 1947-
  • Staatscommissie ter Bestudering van het Annexatievraagstuk 1945-1946
  • Adviescommissie Overheidsbeleid inzake Voorlichting 1946
  • Commissie tot onderzoek naar de toestanden bij het voormalige BNV (Commissie-Wijnveldt) 1946-1948
  • Commissie Reorganisatie Overheidsvoorlichting 1947-1948
  • Commissie 'Jansen' (1948-1957)
  • Commissie Civiele Verdedigingsvoorbereiding CCVV (1950-1956)
  • Commissie Richtlijnen voor ambtenaren in geval van bezetting van Nederland (Commissie-Kan) 1956-1958
  • Commissie tot Beveiliging van de Staat (Commissie Fock) 1948-1949
  • Commissie van Advies voor de Overheidsvoorlichting 1949-1950
  • Commissie van Coördinatie van de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 1949-1955
  • Subcommissie Buitenland van de Commissie van Coördinatie van de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 1949-1955
  • Bijzondere Voorlichtingscommissie (BVC) 1951-1977
  • Commissie Algemene Verdedigingsvoorbereiding (CAV) 1952-1972
  • Voorzitter Commissies Inwendige Veiligheid 1953-1955 en 1963-1979
  • Comité Verenigde Inlichtingendiensten Nederland (CVIN) 1957-1979
  • Werkgroepen Continuïteit Besluitvorming op het hoogste nationaal niveau onder oorlogs- of buitengewone omstandigheden 1961-1967
  • Commissie van Advies inzake Uitkeringen ten gunste van Nederlandse Slachtoffers van de Nationaal-Socialistische vervolging (Commissie-Drees) 1961-1962
  • Commissie van advies inzake de gedragingen van mr. L.E. Larive (Commissie-Modderman) 1961-1962
  • Comité Nationale Herdenking 1813-1963
  • Voorzitter van de Commissie Veiligheidsonderzoek Vertrouwensfuncties Rijksoverheid (Commissie-Bos) 1968-1970
  • Commissie Heroriëntatie Overheidsvoorlichting (Commissie-Biesheuvel) 1968-1970
  • Commissie Belastingvrijdom Koninklijk Huis (Commissie Simons) 1968-1969
  • Stuurgroep en Coördinatiegroep Excessennota Indonesië 1969
  • Commissie Interdepartementale Taakverdeling en Coördinatie (Commissie-Van Veen) 1969-1971
  • Werkgroep van Secretarissen-Generaal voor AVR-vraagstukken (1969-1974)
  • Nationaal Comité Zilveren Regeringsjubileum Koningin Juliana 1972-1973
  • Commissie-Langemeijer 1973
  • Ambtelijke Commissie Heroverweging Overheidstaken 1975-1978
  • Koninkrijkswerkgroep 1978-1980
  • Interdepartementale Commissie Bescherming tegen ABC-gevaren 1954-1956
  • Werkgroep Coördinatie ABC-aangelegenheden 1956-1958
  • Kabinets(in)formateurs 1959-1977

Archiefvorming

Inhoud en structuur van het archief

Inhoud

Het archief bevat in de eerste plaats de neerslag van het handelen van de minister-president (MP) als voorzitter van de Ministerraad (MR), onderraden (OR) en ministeriële commissies (MC). De MP heeft de agenda- en convocatiebevoegdheid daarvan. Het archief weerspiegelt zo, in àlle onderwerpen die in de MR, OR en MC hebben gediend, het politieke 'plooi- en schikwerk' van de MP en zijn ambtelijke staf om kwesties, ook controversiële, zonder politieke schade door de MR te loodsen. Dat beslaat àlle wetgevingsdossiers vanaf de ontwerpfase tot aan de inwerkingtreding, veel regelgeving in dezelfde trajectfasen, en àlle verder zaken die de MR hebben beziggehouden. De onderwerpsspreiding is daardoor allesomvattend, en zowel het aggregatieniveau als de relevantie is 'hoog'. Doordat de ministeries voor AOK en van AZ de secretariële ondersteuning van MR, onderraden en ministeriële commissies verzorg(d)en en de secretarissen van OR en MC veelal voorzitters zijn van 'ambtelijke voorportalen', krijgt het archief het karakter van 'knooppunt' in de politiek-bestuurlijke processen op nationaal niveau.

In de jaren 1959-1963 kende AZ een staatssecretaris voor Bezitsvorming en Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie wiens sporen in het archief aanwezig zijn, zij het in beperkte mate. Daarnaast geeft het archief de neerslag van de specifieke taken van de MP. Daar is de graad van detaillering uiteraard aanzienlijk groter. Exclusieve taken van de MP waren/zijn: verantwoordelijkheid voor hoofdstuk I (Koninklijk Huis) van de Rijksbegroting; coördinatie van het overheidsvoorlichtingsbeleid, coördinatie van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, voorbereiding van maatregelen voor oorlogs- of buitengewone omstandigheden (i.h.b. de civiele verdediging 1951-1971). In deze 'exclusieve' taken wordt de ambtelijke staf van de MP regelmatig bijgestaan door commissies, werkgroepen en raden. Daarnaast is de MP een hoofdrolspeler in Koninkrijkszaken en het buitenlands beleid (als regeringsleider in Benelux- en Europees verband), hetgeen eveneens in het archief tot uitdrukking komt.

Voorts is/was de MP belast met uitvoeringstaken welke doorgaans in subalterne organen vorm kreeg. Onder de ministeries van AOK en AZ ressorte(e)r(d)en: de Rege(e)rings, vanaf 1953 Rijksvoorlichtingsdienst (RVD, 1942-heden), de Regeeringscodedienst (1942-1945), de Regeringsdienst 'Oog en Oor' (O&O, 1945-1946), de Buitenlandse Inlichtingendienst/Inlichtingendienst Buitenland (1946-1994), de Centrale Veiligheidsdienst (CVD, 1946-1949), de Staf voor de Civiele Verdediging (SCV, 1960-1971) en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR, 1972-heden), alsmede gedurende kortere tijd andere organen die hier buiten beschouwing blijven. De bemoeienis met deze subalterne organen is eveneens in het archief terug te vinden.

Het archief AOK/AZ/KMP 1942-1979 kan uitstekend worden gebruikt voor een eerste oriëntatie op de veelheid van beleidsterreinen en bestuursaspecten van de rijks-, in mindere mate ook van lagere overheden. Deze eerste oriëntatie zal vanzelf uitwijzen welke archieven van andere organisaties voor verdiepend onderzoek in aanmerking komen.

Selectie en vernietiging

Aanvullingen

Verantwoording van de bewerking

Ordening van het archief

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

    • Deze raad werd op 17 oktober 1947 door minister-president Beel ingesteld. Het desbetreffende advies van de Commissie Reorganisatie Over-heidsvoorlichting was eerder in juli 1947 door de Ministerraad aanvaard. De VoRa 'ontvangt van de Ministerraad de opdracht deze Raad te vertegenwoordigen in voorlichtingszaken. Hij ontwerpt het algemeen voorlich-tingsbeleid, geconformeerd aan het beleid van de Regeering. Hij beslist over de besteding der gelden, voor het gebruik van nader te omschrijven voorlichtingsmedia toegestaan op het budget van de R.V.D.'.

      Leden van de VoRa werden de perschefs van de ministeries, terwijl in het algemeen de perschef van de minister-president voorzitter werd. Beels' secretaris H.G. Hermans, hoewel geen 'perschef van de minister-president', werd de eerste voorzitter. Nadat Beel in augustus 1948 opgevolgd was door dr. W. Drees, kwam Hermans' positie als voorzitter van de VoRa geleidelijk onder druk te staan. Hij werd ontsla-gen per 1 mei 1949 en opgevolgd door mr. J.M. Landré, directeur van de RVD en wèl perschef van de minister-president.

      Over hoe het met de VoRa en de overheidsvoor-lichting verder moest, zou een nieuwe commissie adviseren, de Commissie van Advies voor de Overheidsvoorlichting, die in juni 1949 werd ingesteld en in november 1950 haar eindrapport uitbracht. Daarin werd de centrale positie van de VoRa en de RVD bevestigd, terwijl geadviseerd werd tot krachtige reductie van de departementale voorlichtingsdiensten. Het voorzitterschap van de VoRa zou door de Ministerraad worden opgedragen aan een 'hoofdambtenaar'. Als zodanig werd per 1 mei 1951 benoemd mr. C.L.W. Fock, de secretaris-generaal van het ministerie van AZ, die tevens voorzitter was geweest van de Commissie van Advies.

      Fock leidde de VoRa met de hem eigen krachtige hand en bestreed incidentele departemen-tale inbraken op de budgettaire centralisatie bij VoRa en RVD. Hij werd in 1962 opgevolgd door zijn opvolger als secretaris-generaal van AZ, jhr.mr. A.J.M. van Nispen tot Pannerden. Deze vatte in 1963 de taak van de VoRa samen als 'coördinatie van het voorlichtingsbeleid' en 'centralisatie van de uitvoering'. Die coördinatie omvatte:

      • bepaling en bewaking van de grenzen van de overheidsvoorlichting
      • nagaan in hoeverre de mogelijkheden van geoorloofde overheidsvoorlichting worden benut
      • bevordering van het interdepartementaal contact
      • opvoering van de deskundigheid
      • zorg voor de beroepsethiek
      • de centralisatie van de uitvoering door het beheer van de centrale begroting voor kostbaar voorlichtingsmateriaal

      Na het overlijden van Van Nispen, in 1972, werd zijn plaats in de VoRa ingenomen door de plv. secretaris-generaal van AZ dr. D. van Duijne. Vanaf 1978 werd het voorzitterschap opgedragen aan de directeur van de RVD.

      Bij de bewerking door AZ van het archief van de VoRa, in 1995, heeft vernietiging plaatsgevonden overeenkomstig het toen in een ontwerp-stadium verkerend selectie-instrument, het Basis Selectie Document (BSD) Overheidsvoorlichting.

      De beheerder van het Semistatisch Archief van AZ heeft in 1995 het archief van de VoRa van een inventaris voorzien.

    • Kort na de bevrijding bleek het thema van annexatie door Nederland van Duits grondgebied sterk in de publieke opinie te leven. Daarom besloot de Ministerraad op 17 juli 1945 een staatscommissie in te stellen ter bestudering van het annexatie-vraagstuk. Eventuele annexatie werd in de convocaten aan de beoogde commissieleden gesteld in perspectieven van 'vergoeding van geleden schade' en 'straf'. Als uitgangspunt werd door de regering gesteld dat annexatie gepaard diende te gaan met de verwijdering ('uitdrijving') van de inheemse bevolking - een vroege Nederlandse variant dus van 'ethnische zuivering'. De vraagstukken waarover de commissie zich zou moeten buigen, waren:

      • is annexatie geoorloofd, rechtmatig en verantwoord
      • is annexatie verstandig, doelmatig en uitvoerbaar
      • hoe groot zou het te annexeren grondgebied moeten zijn

      Het voorzitterschap van de staatscommissie werd in handen gelegd van J.J. (Koos) Vorrink, die op dat moment tevens de functie bekleedde van 'Regeringsgemachtigde in algemene dienst' en als zodanig deel uitmaakte van het ministerie van AOK.

      Kort na haar installatie werd, op haar eigen aandrang, de opdracht aan de commissie verruimd: ook annexatie met geheel of gedeeltelijk behoud van de inheemse bevolking diende onderzocht te worden, evenals de mogelijkheid om, zonder annexatie, de beoogde schadevergoeding te verkrijgen door de beschikking over economische hulpbronnen in Duits gebeid. De commissie bracht in september 1945 een interim-rapport uit, waarbij zij zichzelf opnieuw enkele aanvullende thema's toeeigende

      • 'onder beheerstelling' van Duits gebied zonder annexatie en zonder 'uitdrijving'
      • de optie om grenscorrecties te verkrijgen wanneer annexatie niet opportuun werd geacht

      Met de aldus gewijzigde opdracht toog de commissie aan het werk. Het thema 'onder beheerstelling' werd aan een subcommissie opgedragen. In mei 1946 legde de commissie haar rapport over, met inbegrip van dat van de subcommissie.

      De commissie stelde daarin dat het Nederlandse recht op gebiedsuitbreiding vaststond vanuit de gedachten van 'waarborging van Europese vrede', 'vergroting van de landsveiligheid' en vergoeding van toegebrachte schade'. Toch wees de commissie annexatie categorisch af, mèt of zónder 'uitdrijving'. De subcommissie had de mogelijkheid en wenselijkheid van 'onder beheerstelling' in samenhang met ruime grenscorrecties positief beoordeeld, maar werd daarin door de plenaire commissie nìet gevolgd, omdat daarin alsnog een verkapte annexatie werd gezien. De plenaire commissie achtte tijdelijke bezetting van Duits gebied als onderdeel van de geallieerde bezetting, samen met exploitatie van economische hulpbronnen, nog de beste optie. Verder beval zij een stelsel van grenscorrecties aan, die gemotiveerd waren door overwegingen van verkeerstechnische en waterstaatkundige aard en voorbereid waren door provinciale studies.

      Het kabinet Schermerhorn/Drees bepaalde nog in zijn laatste dagen een regeringsstandpunt: onder de vlag van 'grenscorrectie'. Dat behelsde echter een aanzienlijke gebiedsuitbreiding en kwam dus een flink eind in de richting van 'annexatie'. In november 1946 formuleerde het kabinet-Beel een bescheidener plan onder de noemer van 'correcties en economische concessies'. Dit plan werd aan de Geallieerden voorgelegd. Door de toenemende intergeallieerde spanningen ('Koude Oorlog') en de betekenis van Duitsland daarin werd het Nederlandse voorstel gekortwiekt In 1949 kwam het tot minieme grenscorrecties bij Elten en Tudderen. In 1960 zijn deze in het kader van het Algemeen Verdrag met Duitsland grotendeels weer teruggedraaid.

      Het archief van de Staatscommissie ter bestudering van het Annexatievraagstuk werd in 1995 door de CAS bewerkt, grotendeels op basis van reeds bestaande separate toegangen. Van de wijze van bewerking is geen verantwoording overgeleverd.

    • Op 31 januari 1946 vond in de Voorlopige Tweede Kamer een heftig debat plaats over de 'overheidsvoorlichting'. De volksvertegenwoordiging had in het najaar van 1945 de Regeeringsvoorlichtingsdienst (RVD) en de 'Dienst Oog & Oor' zien ontstaan, beide onder Schermerhorns ministerie van AOK, terwijl ieder zichzelf respecterend departement zijn eigen voorlichtingsafdeling had ingericht.

      Twee vragen stonden in het debat centraal: wat kost dat allemaal, en waar houdt voorlichting op en begint propaganda. Schermerhorns 'Regeeringscommissaris bij de RVD', dr. H. Brugmans, moest het veld ruimen, de 'Dienst Oog & Oor' werd opgeheven, en Schermerhorn moest de Kamer toezeggen een commissieonderzoek in te zullen stellen naar het overheidsbeleid inzake de voorlichting.

      Die 'Adviescommissie Overheidsbeleid inzake Voorlichting' ging begin maart 1946 aan het werk onder leiding van oud-minister mr. G.J. van Heuven Goedhart, inmiddels hoofdredacteur van 'Het Parool'. Het commissierapport, dat een sterke centralisatie van de overheidsvoorlichting onder politieke verantwoordelijkheid van de minister-president bepleitte, verscheen in november 1946.

      Schermerhorn was toen al opgevolgd door Beel, en de conclusies van de Adviescommissie waren de nieuwe minister-president niet welgevallig. Beel besloot het werk te laten overdoen door een tweede commissie, de Commissie Reorganisatie Overheidsvoorlichting.

      Het archief van de Adviescommissie Overheidsbeleid inzake Voorlichting (Commissie-Van Heuven Goedhart) werd in 1995 door de CAS bewerkt, grotendeels op basis van reeds bestaande separate toegangen. Van de wijze van bewerking is geen verantwoording overgeleverd.

    • De Commissie tot onderzoek naar de toestanden bij het voormalige BNV, naar zijn voorzitter mr.dr. J. Wijnveldt, Advocaat-Generaal bij de Hoge Raad, veelal als Commissie-Wijnveldt aangeduid, werd in december 1946 door minister-president Beel ingesteld. Aanleiding hiertoe vormden de talrijke beschuldigingen over wantoestanden bij het BNV die publiek geuit waren. Als neventaak kreeg de commissie opgedragen te adviseren onder welk departement de Centrale Veiligheidsdienst (CVD), die in april 1946 was opgericht, het beste kon ressorteren en om voorstellen te doen over de met die vraag samenhangende onderwerpen.

      BNV was van oorsprong een onderdeel geweest van het Militair Gezag, belast met de liquidatie van Duitse netwerken achter de geallieerde linies. Naderhand was het actief geweest in de opsporing van oorlogsmisdadigers en collaborateurs. Bij de opheffing van Militair Gezag in maart 1946 werd ook het BNV opgeheven. De liquidatie werd toevertrouwd aan het ministerie van AOK. Een beperkt deel van het BNV-personeel, daaronder het hoofd BNV mr. L. Einthoven, was overgegaan naar de CVD bij de oprichting daarvan.

      Het rapport van de commissie kwam in mei 1948 beschikbaar en bevestigde dat er bij het voormalige BNV wantoestanden hadden geheerst; het hoofd BNV werd als eerstverantwoorde-lijke beschouwd. De commissie betreurde dus dat de leiding van de CVD aan dezelfde Einthoven was toevertrouwd, bekritiseerde de organisatie van de CVD en beval een geheel nieuwe inrichting van inlichtingen- en veiligheidsdiensten aan.

      Als door een wesp gestoken beet Einthoven van zich af in drie zeer uitvoerige brieven. Minister-president Beel zat er zo mee in zijn maag dat hij het vraagstuk van de organisatie van de CVD en de samenwerking daarvan met politieorganen en andere inlichtingendiensten aan een nieuwe commissie in studie gaf. Deze commissie werd voorgezeten door de secretaris-generaal van Binnenlandse Zaken, dr. M.J. Prinsen. Zij bracht haar rapport in januari 1949 uit en distantieerde zich daarin - niet onverwacht - van het rapport van de commissie-Wijnveldt. Tot de aanbevelingen van de commissie-Prinsen behoorden:

      • de overheveling van de CVD van AZ naar Binnenlandse Zaken
      • de overheveling van de Buitenlandse Inlichtingendienst (BID) naar Buitenlandse of Economische Zaken
      De CVD werd nog in 1949 naar Binnenlandse Zaken afgestoten en leefde daar voort als BVD. De BID bleef echter bij AZ. De commissie-Prinsen zette zich verder aan het ontwerpen van een Koninklijk Besluit op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten, dat in augustus 1949 van kracht werd. In dat besluit werd de coördinatie van die diensten opgedragen aan een Commissie van Coördinatie.

      Het archief is in de jaren 1996-1997 afgezonderd uit een van de diverse 'geheime' AZ-archieven.

    • De Commissie Reorganisatie Overheidsvoorlichting werd in februari 1947 ingesteld door minister-president Beel. Het rapport van een eerdere commissie, de Adviescommissie Overheidsbeleid inzake Voorlichting, was namelijk door Beel afgekeurd. De nieuwe commissie stond onder leiding van Beels secretaris en 'politieke praatpaal' H.G. Hermans, voorheen parlementair redacteur van 'De Maasbode'.

      De commissie rapporteerde in juni 1947 over de organisatorische aspecten, en in februari 1948 over de financiële aspecten van de overheidsvoorlichting. De afzonderlijke ministeries konden voor gewone contacten met de pers eigen persafdelingen handhaven. Voor de aanwending van kostbare voorlichtingsmiddelen zoals film, tentoonstellingen, uitgave van boeken en brochures zou het budget gecentraliseerd worden bij de RVD. De RVD moest tevens het centrale uitvoeringsorgaan worden, terwijl de toewijzing van middelen door een 'Voorlichtingsraad' zou worden verzorgd. Deze opzet werd in de vergadering van de Ministerraad van 14 juli 1947 aanvaard. De Voorlichtingsraad werd in oktober 1947 ingesteld.

      Het archief van de Commissie Reorganisatie Overheidsvoorlichting (Commissie-Hermans) werd in 1995 door de CAS bewerkt, grotendeels op basis van reeds bestaande separate toegangen. Van de wijze van bewerking is geen verantwoording overgeleverd.

    • De Commissie-'Jansen' werd in september 1948 in het diepste geheim geformeerd door de minister-president. Zij had de opdracht te onderzoeken wat er allemaal voorbereid moest of kon worden voor het geval dat Nederland opnieuw door een vijandige mogendheid werd bezet. De commissie stond onder voorzitterschap van de 'raadadviseur in algemene dienst', naderhand de Secretaris-Generaal van het ministerie van AZ, mr. C.L.W. Fock.

      Al negentien dagen na haar installatie produceerde de commissie een eerste inventarisatie, waarbij werd uitgegaan van de hypotheses dat alleen de Sovjet-Unie met bondgenoten als potentiële bezetters konden gelden, dat het tijdsverloop tussen begin van vijandelijkheden en bezetting 'een kwestie van uren' zou zijn en dat de consolidatie van de bezetting met grotere snelheid en heftigheid in zijn werk zou gaan dan de Duitse bezetting van 1940. Vanuit die hypotheses onderscheidde de commissie een drietal groepen vraagstukken:

      • vorming van een regering in ballingschap en verzekering van het Nederlandse volksbestaan na de oorlog
      • noodrechtvoorzieningen en uitvoeringsmaatregelen voor de korte tijd tussen het begin van vijandelijkheden en de bezetting
      • voorzieningen voor de bezettingstijd
      In elk van deze groepen onderscheidde de commissie een groot aantal subalterne vraagstukken, waarin zij zich eerst meende te kunnen verdiepen wanneer door de regering instructies waren gegeven over vier belangrijke vragen:
      • moet de regering in haar geheel uitwijken naar het buitenland
      • welke richting moet er aan het verzet gegeven worden
      • hoe moet tegen communisten worden opgetreden
      • hoever moet worden gegaan in de afbraak van de maatschappelijke organisatie
      Over deze vragen heeft een ministeriële commissie zich op 26 april 1949 gebogen in haar eerste en enige vergadering. Vermoedelijk is daar besloten de problematiek weer naar het ambtelijk niveau te delegeren. Daar had zich inmiddels de Secretaris van de Ministerraad, dr. M.J. Prinsen, genesteld. Deze nam het voorzitterschap van Fock over.

      In december 1949 legde de vernieuwde commissie een overzicht over van maatregelen die zijzelf dacht voor te bereiden en maatregelen waarvan de voorbereiding aan de ministeries van Justitie, Binnenlandse Zaken, Economische Zaken, Landbouw Visserij en Voedselvoorziening, Financiën, Marine, Onderwijs Kunsten en Wetenschappen, Oorlog, Sociale Zaken en tenslotte Verkeer en Water-staat konden worden uitbesteed. Zelf dacht de commissie voor te bereiden:

      • de lijst van te evacueren personen
      • de proclamatie tot de bevolking
      • de richtlijnen voor belangrijke personen, in het bijzonder ambtenaren, in bezet gebied
      • de voorbereiding van een vernietigingsplan
      • de supervisie over de vorming van schaduwarchieven in het buitenland
      • de machtigingswet voor de minister-president voor zeer bijzondere omstandigheden
      • de opstelling van een Koninklijk Besluit tot wijziging van de bestaande departementale indeling
      • het toezicht op maatregelen tegen potentiële landverraders

      In 1950 vormde de commissie vervolgens een subcommissie 'sociaal-economische oorlogsvoorbereiding', onder voorzitterschap van Prinsen, die een jaar later verzelfstandigd werd tot Commissie Civiele Verdedigingsvoorbereiding (CCVV) onder het ministerie van Binnenlandse Zaken.

      Ook andere taken van de Commissie-'Jansen' werden uitbesteed:

      • de voorbereiding van spreiding van het regeringsapparaat aan een Commissie Nationale Coördinatie Vordering onder leiding van de Directeur-Generaal van de Rijksgebouwendienst
      • de voorbereiding van de voorlichting in oorlogstijd via een informele werk-commissie en de Oorlogsvoorlichtingscommissie (OVC, 1951) tenslotte aan de Bijzondere Voorlichtingscommissie (BVC, 1951)
      • de opstelling van richtlijnen voor ambtenaren in bezet gebied aan de Commissie-Kan, zo genoemd naar de opvolger van Prinsen als Secretaris-Generaal van Binnenlandse Zaken, mr. J.M. Kan

      Medio jaren-1950 is nog maar weinig activiteit van de Commissie-'Jansen' te bespeuren, en in 1961 bestond zij al niet meer. Dat had alles te maken met een gewijzigd perspectief, waarbij niet meer gerekend werd met een totale bezetting van Nederland, maar slechts een gedeeltelijke. En daarvoor was in 1952 een andere commissie ingesteld, de Commissie Algemene Verdedigingsvoorbereiding (CAV).

      Het archief is in de jaren 1996-1997 afgezonderd uit een van de diverse 'geheime' AZ-archieven.

    • In oktober 1948 stelde de minister-president de Commissie tot Beveiliging van Geheimen in, die moest rapporteren over alle maatregelen verband houdende met de veiligheid van personen, gebouwen en documenten bij de overheid. Voorzitter van de commissie werd de 'raadadviseur in algemene dienst', naderhand de Secretaris-Generaal van het ministerie van AZ, mr. C.L.W. Fock. Nog diezelfde maand werd de taak uitgebreid en kreeg de commissie als naam 'Commissie ter Beveiliging van de Staat'.

      In 1948 en 1949 legde de commissie drie deelrapporten en haar eindrapport over:

      • over de bescherming van geheimen
      • over het vreemdelingenbeleid
      • afweer van propaganda
      • het recht op vereniging en vergadering
      • internering van staatsge-vaarlijke personen
      • beveiliging van gebouwen

      De commissie ontwierp verder een Beveiligingsvoorschrift en een Rubriceringsvoorschrift, welke bij beschikking van de minister-president van 20 april 1949 werden ingevoerd.

      Het archief is in de jaren 1996-1997 afgezonderd uit een van de diverse 'geheime' AZ-archieven.

    • De Commissie van Advies voor de Overheidsvoorlichting werd in juni 1949 ingesteld. Na het aftreden van minister-president Beel en van de eerste voorzitter van de Voorlichtingsraad (VoRa), H.G. Hermans, diende het overheidsbeleid inzake voorlichting en de rol van de VoRa in overeenstemming met de veranderde omstandigheden op nieuwe leest te worden geschoeid. Voorzitter werd de 'raadadviseur in algemene dienst' bij het ministerie van AZ, vanaf november 1949 secretaris-generaal van dat ministerie, mr. C.L.W. Fock.

      De commissie bracht in november 1950 haar eindrapport uit, dat 46 adviezen bevatte, waaronder:

      • uitbreiding van de competentie van de VoRa tot alle overheidsactiviteit op voorlichtingsgebied
      • herziening van de samenstelling van de VoRa en van het voorzitterschap daarvan
      • splitsing van de RVD in enerzijds een centraal technisch apparaat voor de gehele rijksoverheid en anderzijds de voorlich-tingsdienst van de minister-president en over het regeringsbeleid, die tevens zou optreden ten behoeve van het Koninklijk Huis
      • krachtige reductie van de omvang van departementale voorlichtingsapparaten
      • handhaving van de centrale vervaardiging van voorlichtingsmateriaal door de RVD onder preventief of repressief toezicht van de VoRa
      • handhaving van de centralisatie van de middelen voor kostbare voorlichtingsmiddelen op de begroting van AZ ter verdeling door de VoRa

      Nadat de Ministerraad het rapport had aanvaard en de uitvoering ervan aan de VoRa had opgedragen, werd Fock per 1 mei 1951 benoemd tot voorzitter van de opnieuw ingestelde VoRa.

      Het archief van de Commissie van Advies voor de Overheidsvoorlichting (Commissie-Fock) werd in 1995 door de CAS bewerkt, grotendeels op basis van reeds bestaande separate toegangen. Van de wijze van bewerking is geen verantwoording overgeleverd.

    • De Commissie van Coördinatie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CCIV) werd in het leven geroepen bij het Koninklijk Besluit van 8 augustus 1949 nr. 51, dat het totale Nederlandse inlichtingen- en veiligheidswezen op nieuwe leest schoeide. Taak van de commissie was te zorgen voor een behoorlijke coördinatie en gegevensuitwisseling tussen de diensten onderling en met het Openbaar Ministerie en politieautoriteiten. Voorts diende de commissie aan de regering te rapporteren 'al wat voor Haar van belang kan zijn'.

      Voorzitter van de CCIV zou de minister-president zijn, er zou een vice-voorzitter zijn, en als leden werden aangewezen: de hoofden van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD), Buitenlandse Inlichtingendienst (BID), Militiare Inlichtingendienst (MID) en de Marine Inlichtingendienst (MarID), alsmede vertegenwoordigers van de ministeries van Justitie en Buitenlandse Zaken. In 1951 werd ook het hoofd van de inmiddels opgerichte Luchtmacht Inlichtingendienst (LuID) opgenomen. Aanvankelijk was de staatssecretaris van Oorlog vice-voorzitter, maar al in 1950 werd deze vervangen door de secretaris-generaal van AZ mr. C.L.W. Fock.

      De weg van de commissie was geplaveid met problemen: of er wel of niet een afzonderlijke vertegenwoordiger van de Koninklijke Marechaussee in de commissie moest (1949), over de competentie van de commissie (1951), over een eventuele 'coördinator van de militaire inlichtingendiensten' (1953). Fock verzuchtte in 1953 dat de commissie, bij gebrek aan werkelijke neiging tot samenwerking, danig in het slop zat. Toen de minister van Oorlog in 1955 het idee van een eigen 'militaire coördinator' weer ter tafel bracht, werd besloten om aan die eenhoofdige functionaris ook de coördinatie van de civiele diensten op te dragen. De CCIV werd daarop opgeheven.

      Bij de instelling van de CCIV was een al bestaand overlegorgaan 'Intel' als 'subcommissie Buitenland' onder de CCIV geschikt. In de subcommissie was het ministerie van Buitenlandse Zaken vertegenwoordigd. 'Intel' en de subcommissie evalueerden inlichtingen en rapportages die door de deelnemers uit en over het buitenland werden aangeleverd. Bij de opheffing van de CCIV verdween ook de subcommissie van het toneel. In andere gedaante werd de subcommissie opgevolgd door het in 1957 opgerichte Comité Verenigde Inlichtingendiensten Nederland (CVIN).

      In 1995 produceerde de beheerder van het Semistatisch Archief van AZ een inventaris van de CCIV, dat hij daartoe afzonderde uit het Fock-archief. Vernietiging is daarbij niet toegepast.

    • Deze commissie ontstond voorjaar 1951 op initiatief van de Voorlichtingsraad (VoRa). De VoRa-voorzitter mr. J.M. Landré, die die functie per 1 mei 1951 moest afstaan aan de Secretaris-Generaal van het ministerie van AZ mr. C.L.W. Fock, attendeerde in een brief van februari 1951 de minister-president op een te verwachten voorlichtingsprobleem. Het aantredende eerste kabinet-Drees stond enerzijds algehele budgettaire soberheid voor; tegelijkertijd was er sprake van toenemende defensie-inspanningen. Het leek Landré wenselijk om de voorlichtingstechnische aanpak van die tegenstelling tijdig in commissieverband te bestuderen.

      Eind maart stelde de minister-president daarop de BVC in die het gesignaleerde probleem moest ondervangen, 'mede met het oog op de handhaving en zo mogelijk versterking van de democratische krachten in het Nederlandse volk in hun verweer tegen totalitaire systemen'. Eerste voorzitter van de BVC werd Landré, die in september van het volgende jaar werd opgevolgd door het hoofd Voorlichting van het ministerie van Sociale Zaken, dr. G.J. Lammers.

      Al in mei 1952 had de BVC geconstateerd dat in de Nederlandse samenleving de tegenstelling tussen 'algehele soberheid' en 'verhoogde defensie-inspanning' geen weerstand van betekenis had opgeroepen. Maar de BVC was niet van plan zijn bestaan te beëindigen: zij klampte zich vast aan de 'handhaving en versterking van de democrati-sche krachten' die haar in 1951 als oriëntatiekader was meegegeven en nu tot taak werd verheven.

      In de omstandigheden van dat moment betekende dat volgens de BVC 'actieve bestrijding van het communisme', die in de regel via de vrije voorlichtingsorganen, maar in uitzonderingsgevallen ook rechtstreeks vanuit de overheid, natuurlijk via de BVC, kon geschieden. In dat kader leek het de commissie wel wat om inlichtingenmateriaal van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) te exploiteren. Minister-president Drees vond wel dat 'vermeden zal moeten worden dat door Regeringsinstanties propaganda in anti-communistische zin wordt gemaakt' maar kon zich anderzijds voorstellen dat voorlichtingsorganen van de overheid zich tot het publiek konden wenden met 'objectieve gegevens welke tot op zekere hoogte als anticommunistische propaganda zouden werken' -- een 'ja, mits' dus, maar voor de BVC genoeg. Voor de samenwerking met de BVD werden passende vormen uitgewerkt, en in de jaren 1952-1956 heeft de BVC deze activiteit vormgegeven met name in de publicatie van de periodieke uitgave 'Digest'.

      In 1952 nam de BVC de taak van een andere commissie over: de Oorlogsvoorlichtingscommissie (OVC) was in 1951 ingesteld om de activiteiten van de VoRa in vredestijd te richten op 'psychologische afweer'; in oorlogsomstandigheden was de commissie voorzien als het centrale orgaan van de overheidsvoorlichting. Moeiteloos zichtbaar is dat de OVC ontstaan was in het kader van de voorbereidingen van de Commissie-'Jansen'. De BVC beërfde die taak en waakte er angstvallig voor dat er geen andere vissers in hetzelfde water kwamen hengelen.

      In 1953 werd de BVC dan ook opgetuigd met nòg een taak: de omschrijving van de taak van de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) als centraal orgaan voor de 'strategische psychologische oorlogvoering' in oorlogsomstandigheden. Een belangrijk deel van dit laatste taakgebied moest de BVC in de jaren 1955-1963 afstaan aan de afdeling Morele Weerbaarheid (MW) van de Commissie Algemene Verdedigingsvoorbereiding (CAV). In 1963 werd die afdeling in het kader van de reductie van de CAV en na oprichting van de Staf Civiele Verdediging (SCV) in 1960, weer opgeheven. De BVC slaagde er toen in het eerder verloren terrein te herwinnen.

      Een poging in 1966 van de SCV om de BVC wegens 'overbodigheid' op te heffen mislukte. Toen de SCV in 1971 overging naar het ministerie van Binnenlandse Zaken, bleef de BVC bestaan. Haar taak werd in 1977 opnieuw omschreven als:

      • de coördinatie van de overheidsvoorlichting onder buitengewone omstandigheden
      • de advisering van de minister-president daarover
      • de voorbereidingsmaatregelen die voor één en ander nodig waren
      Daarmee was de BVC aangeland waar Landré vermoedelijk al in 1951 het oog op had gevestigd: een VoRa-voor-buitengewone-omstandigheden, onder voorzitterschap van de directeur van de RVD.

      Bij de bewerking door AZ van het BVC-archief, in 1989, zijn duplicaten en bescheiden die ingevolge de RVD-vernietigingslijst 1985 voor vernietiging in aanmerking kwamen, vernietigd.

      Het archief van de BVC is in 1989 door AZ in eigen beheer bewerkt, na afzondering uit het RVD-directiearchief. In 1997/98 is aan deze inventaris-1989 een aanzienlijke hoeveelheid stukken toegevoegd, evenzeer afkomstig uit de lokalen van de RVD.

    • De Commissie Algemene Verdedigingsvoorbereiding (CAV) werd in november 1952 door de minister-president ingesteld ter uitvoering van een desbetreffend besluit van de Algemene Verdedigingsraad (AVR, een onderraad van de Ministerraad) van oktober 1952. De CAV kreeg tot taak een 'basisplan voor de Algemene Verdediging in de ruimste zin, in de civiele zowel als in de militaire sector' op te stellen, daarin reeds bestaande voorzieningen in te passen en onvoorziene aspecten af te dekken, de voorbereiding van deelplannen te coördineren, een behoeftenraming te maken en de internationale coördinatie over de Algemene Verdediging te verzorgen. De CAV diende te rapporteren en te adviseren aan de AVR en werd dus als 'ambtelijk voorportaal' van de AVR gezien. Voorzitter van de CAV werd mr. O.W.S. Josephus Jitta, die tevens secretaris van de AVR was en als zodanig deel uitmaakte van het ministerie van AZ. De dagelijkse leiding werd opgedragen aan een Dagelijks Bestuur, waarvan Josephus Jitta al evenzeer de voorzitter was.

      Eén dag na haar instelling omschreef de CAV zelf haar taken nader, waarbij het centrale begrip niet meer 'algemene verdediging' was, maar 'algemene oorlogvoering'. Het 'algemene verdedigingsplan' dat zij moest ontwerpen, zou volgens de CAV moeten omvatten: de opbouw van het militaire apparaat, zowel strijdkrachten te velde als de territoriale verdediging; de verdediging van het civiele potentieel, actief in de vorm van territoriale verdediging, passief als burgerlijke verdediging in de ruimste zin; en het instellen van het civiele potentieel op de vereisten van een oorlogstoestand. Daarbij ging de CAV ervan uit dat in een toekomstige oorlog de strijd zich zou afspelen ten oosten van Nederland of ten hoogste het oosten van het land zou beroeren. De CAV merkte verder op dat de voorbereiding van militaire planning reeds in ander verband zijn beslag had gekregen, zodat de CAV haar taak gevoeglijk kon verengen tot de civiele verdediging.

      In juni 1955 werd de taak van de CAV ook in formele zin beperkt tot de civiele verdediging. Tegelijk werd de CAV toen stevig uitgebreid: de Centrale Afdeling, onder voorzitterschap van Josephus Jitta, zou de werkzaamheden van de andere afdelingen coördineren; als die 'andere afdelingen' werden voorzien: de Afdeling voor Sociale en Economische Defensie-aangelegenheden (SED), de Afdeling voor de Burgerlijke Verdediging (BV) en de Afdeling voor de Morele Weerbaarheid (MW), terwijl bij een separaat geheim besluit ook nog een Afdeling voor de Inwendige Veiligheid (IV) werd ontworpen. In september 1955 werden de taken van die afdelingen omschreven: in de context van de in NAVO-verband aanvaarde veronderstellingen en in geval van oorlogsomstandigheden diende de Afdeling SED maatregelen te ontwerpen om te voorzien in de behoeften van de bevolking, de strijdkrachten en de organen van de civiele verdediging, de Afdeling BV maatregelen voor de bescherming van de bevolking, van de organen voor de civiele verdediging en van het economische potentieel, de Afdeling MW maatregelen voor handhaving en versterking van het moreel van de bevolking en voor psychologische oorlogvoering. Dat alles diende op 1 mei 1956 op hoofdlijnen gereed te zijn. De Afdeling MW was qua samenstelling praktisch identiek met de Bijzondere Voorlichtingscommissie (BVC). Alleen de voorzitters verschilden: de BVC werd voorgezeten door de directeur van de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) dr. G.J. Lammers, de Afdeling MW van de CAV door de Secretaris-Generaal van het ministerie van AZ mr. C.L.W. Fock. In wezen kwam het erop neer dat de BVC haar taken inzake de moreelzorg en psychologische oorlogvoering moest afstaan aan de Afdeling MW. Taak en samenstelling van de Afdeling IV werden bij separaat besluit vastge-steld. In wezen werd daarbij een reeds bestaande, afzonderlijke Commissie Inwendige Veiligheid (CIV) als extra afdeling aan de CAV toegevoegd. Toen de CAV in 1963 weer tot een enkelvoudige commis-sie werd teruggebracht, werd de Afdeling IV verzelfstandigd tot een afzonderlijke commissie, opnieuw CIV geheten, en werd de competentie voor moreelzorg en psychologische oorlogvoering teruggelegd bij de BVC.

      De Afdelingen SED en BV van de CAV hebben inderdaad in 1956 hun bijdragen aan het basisplan, inmiddels: vierjarenplan, voor de Algemene Verdediging opgele-verd en nadien geen activiteiten meer ontplooid. Overeenkomstige bijdragen van de Afdelingen MW en IV zijn niet getraceerd, en ook het voortleven van deze afdelingen na 1963 in de gedaante van de BVC en de CIV wijst er wel op dat zij aanzienlijk meer moeite hadden om de gestelde taak te vervullen. Na het verstrijken van de vierjarige planperiode 1956-1960 werd vervolgens een nieuw orgaan in het leven geroepen, de Staf voor de Civiele Verdediging (SCV) ressorterend onder het ministerie van AZ, waar de hoofdzaak van de voorbereidende en uitvoerende werkzaamheden op het gebied van de civiele verdediging werd geconcentreerd. Dat maakte de CAV in zijn uitmonstering van 1955 overbodig, zodat in 1963 tot een reductie werd besloten. De CAV werd weer tot een enkelvoudige commissie hervormd met als taak gevraagd of ongevraagd de AVR van advies te dienen over de voorbereiding van de civiele verdediging. Josephus Jitta werd na zijn overlijden in 1963 opgevolgd door de Secretaris-Generaal van het ministerie van AZ jhr.mr. A.J.M. van Nispen tot Pannerden.

      Als gevolg van de aanbevelingen van de Commissie Interdepartementale Taakverdeling en Coördinatie werd in 1971 de coördinerende bevoegdheid inzake de civiele verdediging verplaatst van het ministerie van AZ naar dat van Binnenlandse Zaken. De SCV verhuisde mee. De CAV werd vervolgens in september 1972 opgeheven. Haar taak als ambtelijk voorportaal van de AVR waren intussen overgenomen door twee nieuwe commissies, de Coördinatiecommissie Militaire Verdedigingsvoorbereiding (CCMV) ingesteld door de minister van Defensie, en de Coördinatiecommissie Civiele Verdedigingsvoorbereiding (CCCV) ingesteld door die van Binnenlandse Zaken.

      Het archief, dat afkomstig blijkt van de voorzitter van de CAV, is in 1994 door de beheerder van het Semistatisch Archief van AZ afgezonderd uit de verzamelingen-Josephus Jitta en -Ringnalda, waarbij in het laatste geval sprake was van 'overgenomen' stukken uit de verzameling-Van Nispen. De bewerker merkte op dat het secretariaatsarchief van de CAV als geheel en de afdelingsarchieven, die uiteraard in het voorzittersarchief niet aanwezig zijn, vermoedelijk bij de ministeries van Binnenlandse Zaken of Defensie zouden moeten berusten.

    • In juli 1953 legde de minister van Oorlog en Marine een voorstel aan de Ministerraad voor om een commissie in het leven te roepen die zich zou buigen over een probleem dat eerder door het Comité Verenigde Chefs van Staven was gesignaleerd in het kader van de territoriale verdediging: hoe de inwendige veiligheid te garanderen tijdens het proces van mobilisatie en concentratie van de strijdkrachten.

      De minister signaleerde vijf aandachtspunten:

      • het neutraliseren van personen met agitatie- of sabotageoogmerken
      • het ontnemen van communicatie- en agitatiemogelijkheden aan een binnenlandse tegenstander
      • het ontnemen van bewegingsvrijheid aan die tegenstander
      • het verhogen van het weerstandsvermogen van de bonafide bevolking
      • het beveiligen van 'sleutelpunten' en havens
      De Ministerraad accordeerde het voorstel enkele dagen later. Zo ontstond de Commissie Inwendige Veiligheid (CIV), voorgezeten door de Secretaris-Generaal van het ministerie van AZ mr. C.L.W. Fock.

      De CIV besteedde het eigenlijke werk uit aan een Werkcomité Inwendige Veiligheid (WIV) dat in april 1954 aan de CIV rapporteerde. De CIV rapporteerde op haar beurt aan de Algemene Verdedigingsraad (AVR, een onderraad ven de Ministerraad) onder overlegging van een uittreksel van het WIV-rapport. Het voorstel van de CIV om een nieuwe onderraad, de 'Raad voor de Inwendige Veiligheid', in te stellen, leed in de Ministerraad schipbreuk. Het door de CIV als 'ambtelijk voorportaal' ontworpen 'Comité voor de Inwendige Veiligheid' kreeg wel de instemming van de Ministerraad. De ontwerp-instellingsbeschikking voor dit Comité is naderhand omgewerkt tot de beschikking waarbij in juni 1955 de Afdeling Inwendige Veiligheid (IV) van de Commissie Algemene Verdedigingsvoorbereiding (CAV) in het leven werd geroepen.

      In maart 1956 werd de taak van die Afdeling IV omschreven: het ontwerpen van een samenhangend plan voor de inwendige veiligheid in Nederland onder oorlogs- of andere buitengewone omstandigheden, en de aanwijzing van de organen die in vredestijd de voorbereiding, en in oorlogstijd de coördinatie en uitvoering van dat plan dienden te verzorgen.

      Toen in 1963 de CAV tot een enkelvoudige commissie werd teruggebracht en de afdelingen verdwenen, stelde de minister-president een nieuwe CIV in, met als taak: de toetsing van door allerlei instanties op te maken deelplannen aan het Algemeen Basisplan Inwendige Veiligheid; de voortgangscontrole op de uitvoering van vastgestelde deelplannen; en het stimuleren van de vervaardiging van die deelplannen en van hun uitvoering. Van de nieuwe CIV werd de Coördinator van de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten voorzitter. In het tijdvak 1963-1979 vergaderde de CIV zevenmaal.

      Het archief, dat afkomstig blijkt van de voorzitter van de Commissies Inwendige Veiligeheid, is in 1994 door de beheerder van het Semistatisch Archief van AZ bewerkt, zoals dat was aangetroffen in het zgn. 'Coördinator-archief'.

    • Bij besluit van de minister-president van 8 mei 1957 werd het Comité Verenigde Inlichtingendiensten Nederland (CVIN) ingesteld. Het CVIN was gedacht als een orgaan dat in tijden van oorlog of oorlogsgevaar de regering zou voorzien van samenvattende inlichtingenrapportages. Deze dienden 'van belang voor haar gezamenlijk beleid' te zijn; in die rapportages moest ook de bijdrage van het ministerie van Buitenlandse Zaken verweven zijn. Dat ministerie was immers, bij de opheffing van de CCIV in 1956, buiten het nationale inlichtingenspel komen te staan. De oprichting van het CVIN was voor een deel gemotiveerd om die uitsluiting op te heffen.

      Voorzitter van het CVIN zou de Coördinator van de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten worden, een functionaris die in 1956 binnen het ministerie van AZ in het leven was geroepen. Als leden zouden de hoofden van de vijf inlichtingen- en veiligheidsdiensten (BID, BVD, MID, MarID en LuID) alsmede een vertegenwoordiger van Buitenlandse Zaken toetreden.

      In 1977 werd het CVIN uitgebreid met het hoofd van de Sectie Inlichtingen van de Defensiestaf (SIDS). Het CVIN werd uitgerust met een secretariaat onder leiding van de voorzitter, dat bezet zou worden door een ambtenaar van een van de lidorganen.

      Het archief is in de jaren 1996-1997 afgezonderd uit een van de diverse 'geheime' AZ-archieven.

    • De 'Werkgroep Continuïteit Besluitvorming op het hoogste niveau onder oorlogs- of buitengewone omstandigheden' ontstond in maart 1961. De minister van Defensie had aan de minister-president, als voorzitter van de Algemene Verdedigingsraad (AVR, een onderraad van de Ministerraad) had een probleem gesignaleerd: onder plotselinge oorlogsomstandigheden kon de situatie ontstaan dat rechtsgeldige mobilisatie-afkondiging door de bevoegde autoriteit, het staatshoofd, wel eens problematisch of onmogelijk zou kunnen zijn.

      De AVR besloot het probleem voor te leggen aan een interdepartementale werkgroep onder voorzitterschap van de Secretaris-Generaal van het ministerie van AZ, mr. C.L.W. Fock en voorts bestaande uit vertegenwoordigers van de ministeries van Binnenlandse en Buitenlandse Zaken en Defensie. Bij de samenstelling van de werkgroep werd gerefereerd aan een vroegere commissie, de Commissie-'Jansen', die vanaf 1948 voorbereidingen had getroffen voor het geval van een nieuwe bezetting van Nederland.

      De werkgroep produceerde in september 1961 een nota aan de AVR, die in de eerstvolgende AVR-vergadering, april 1963 (!) werd behandeld. De AVR besloot toen om aan de Staf voor de Civiele Verdediging (SCV) op te dragen de bestaande besluitvormingstrajecten in kaart te brengen en voorstellen te doen voor stroomlijning. De SCV op zijn beurt richtte daarvoor weer een interdepartementale werkgroep in, waarvan het secretariaat berustte bij het ministerie van AZ. In juli 1966 werd het rapport van deze werkgroep via de Commissie Algemene Verdedigingsvoorbereiding (CAV) aan de minister-president als voorzitter van de AVR aangeboden.

      Het archief is in de jaren 1996-1997 afgezonderd uit een van de diverse 'geheime' AZ-archieven.

    • Deze commissie werd door de minister-president in januari 1961 ingesteld. Zij moest de regering te adviseren over de regels waarmee en de instantie waardoor de 'Wiedergutmachung' ter waarde van 125 miljoen D-mark zou worden verdeeld. Die som was in het Financieel Verdrag met de Bondsrepubliek Duitsland in april 1960 overeengekomen. De commissie werd voorgezeten door oud-minister-president, minister van Staat, dr. W. Drees.

      Bij interim-advies van maart 1961 adviseerde de commissie al om het reeds bestaande 'Centraal Bureau Duitse Schade-Uitkeringen' te Amsterdam te belasten met de uitvoering. In april 1962 bracht de commissie haar eindrapport uit over de wijze en regels van verdeling.

      Het archief van de Commissie van Advies inzake uitkeringen ten gunste van Nederlandse slachtoffers van de Nationaal-Socialistische vervolging werd in 1995 door de CAS bewerkt, grotendeels op basis van reeds bestaande separate toegangen. Van de wijze van bewerking is geen verantwoording overgeleverd.

    • De Commissie van Advies inzake de gedragingen van mr. L.E. Larive werd in september 1961 ingesteld door de minister-president met het doel te adviseren over eventuele disciplinaire maatregelen tegen Larive. De commissie stond onder voorzitterschap van ktz. A.E.J. Modderman, hoofd van de Marine Inlichtingendienst.

      Mr. Larive (1917-1989) was sinds 1950 verbonden geweest aan de 'Sectie Algemene Zaken' (SAZ) van de Generale Staf als hoofd van het bureau Militaire Inlichtingen Buitenland. Die functie viel samen met die van hoofd van de Militaire Afdeling van de Buitenlandse Inlichtingendienst (BID), en bij een herschikking van de verhoudingen tussen SAZ en BID in 1956 was Larive formeel in dienst gekomen bij de BID, dus bij het ministerie van AZ. Hij zette daar zijn vroegere activiteiten voort onder formele verantwoordelijkheid van het hoofd Operaties van de BID, mr. J.M. Kielstra. In 1960 waren er in de pers beschuldigingen verschenen over 'malversaties en ontoelaatbare handelingen' van Larive, waarnaar door de Coördinator van de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten een intern onderzoek was ingesteld. Tegelijk werden klachten van de leiding van de BID over 'indisciplinair optreden' van Larive in het onderzoek betrokken.

      Het onderzoek pleitte Larive vrij van de publiek geuite beschuldigingen. Op het disciplinaire gedrag van Larive was volgens de Coördinator wel zoveel aan te merken dat ontheffing uit zijn functie overwogen kon worden. Tegelijkertijd bevond de onderzoeker dat ook de leiding van de BID niet vrijuit ging vanwege het scheppen en in stand houden van gecompliceerde verhoudingen. Het voorstel van de Coördinator om zowel Larive als de dienstleiding van de BID een laatste kans te geven om hun werkverhoudingen te normaliseren werd door alle betrokkenen aanvaard.

      In 1961 beklaagde vervolgens het hoofd van de BID, mr. C.B. Labouchère, zich over gedragingen van Larive die niet strookten met de afspraken uit 1960. Nu kwam de externe Commissie van Advies tot stand, die in mei 1962 rapporteerde. De commissie constateerde dat het gedrag van Larive sterke verbetering liet zien, maar dat daarentegen de dienstleiding van de BID in haar in 1960 al gewraakte optreden was blijven volharden. De commissie zag dus geen redenen voor disciplinaire maatregelen tegen Larive, maar wel tegen de dienstleiding, wegens 'vertrouwens-breuk'.

      Het ministerie van AZ nam de conclusies van de commissie integraal over en ontsloeg Labouchère en Kielstra op grond van art. 99 van het Algemeen Rijks Ambtenaren Reglement (ARAR), behelzende de ontslagmogelijkheid op 'buitengewone' gronden. Het verzetsverleden van Kielstra bracht deze in aanmerking voor een geruisloze overplaatsing naar het Kabinet van de Minister-President.

      Het aanvankelijk tot het 'I&V-complex' gerekende en aldus buiten de KMP-bewerking gebleven archief van de Commissie-Modderman werd in 1999 door AZ van een toegang voorzien.

    • Op initiatief van de vice-president van de Raad van State, dr. L.J.M. Beel, besloot de Ministerraad in mei 1962 tot de vorming van een comité dat de herdenking van de 150-ste verjaardag van het Koninkrijk zou voorbereiden. De vorming van dit comité werd opgedragen aan het ministerie van AZ, waar mr. J.M. Kielstra ermee werd belast.

      In februari 1963 werd het Comité door de minister-president geïnstalleerd. Het bestond uit een presidium waarvan H.K.H. Prinses Beatrix voorzitter en Beel de vice-voorzitter was. Verder behoorde ook prof.dr. P.J. Bouman tot het presidium, als voorzitter van het Algemeen Werkcomité dat onder het presidium fungeerde. Behalve het presidium kende het Comité een groot aantal leden uit allerlei geledingen van het Koninkrijk. Kielstra was secretaris van het Comité. De Algemene Rijksarchivaris, die in 1962 nog in beeld was geweest 'om enig interessant historisch materiaal op tafel te leggen', maakte van het Comité uiteindelijk geen deel uit.

      Het Comité, het Algemeen Werkcomité van Bouman en de daardoor aangestuurde Contactgroepen hebben zich hoofdzakelijk beziggehouden met het inventariseren, stimuleren, coördineren en/of subsidiëren van allerlei particuliere, locale initiatieven die voor de duur van het herdenkingsjaar, van 30 april 1963 tot 31 maart 1964, al in voorbereiding waren. Sommige locale initiatieven stonden van meet af aan in het teken van de herdenking; andere konden zonder grote aanpassingen onder dat teken worden gebracht.

      Zelf organiseerde het Comité

      • een oecumenische kerkdienst in de Domkerk te Utrecht
      • een galaconcert door het Residentie-orkest in het Kurhaus te Scheveningen
      • de kransleg-ging bij het nationaal monument op Plein 1813 door de Koningin
      • een bijeenkomst in het Vredespaleis in aanwezigheid van het staatshoofd
      • de afsluiten-de jeugdmanifestatie in Rotter-dam op 31 maart 1964. Bij die gelegenheid werd ook het Comité ontbonden

      Het archief van de Comité Nationale Herdenking 1813-1963 werd in 1995 door de CAS bewerkt, grotendeels op basis van reeds bestaande separate toegangen. Van de wijze van bewerking is geen verantwoording overgeleverd.

    • Deze commissie werd in november 1968 door de minister-president ingesteld om te adviseren over een gecoördineerd beleid ter zake van veiligheidsonderzoeken ('screening'). Speciale aandacht diende de commissie te besteden aan het vaststellen van die functies bij de Rijksoverheid waarvoor een veiligheidsonderzoek noodzakelijk was. Verder moest de commissie de politiek-extremistische organisaties en groeperingen aanwijzen waarbij in het kader van veiligheidsonderzoeken speciaal diende te worden gelet, mede gezien art. 97b van het Algemeen Rijks Ambtenaren Reglement (ARAR). Dat artikel behelsde een ontslagmogelijkheid voor ambtenaren die lid bleken van 'verboden' organisaties.

      In haar eindrapport van juni 1970 concentreerde de commissie zich op het aanwijzen van functies bij de Rijksoverheid, voor de vervulling waarvan een veiligheidsonderzoek noodzakelijk geacht werd. Het andere aandachtspunt, de politiek-extremistische organisaties, liet de commissie onbesproken. In haar tweede interimrapport had zij namelijk al opgemerkt dat een lijst van voor ambtenaren 'verboden' organisaties zoals art. 97b van het ARAR vorderde, weliswaar in 1951 al was vastgesteld maar nooit in de praktijk toepassing had gevonden - anders gezegd: het was kennelijk nog nooit voorgekomen dat van ambtenaren was gebleken dat zij lid waren van dergelijke 'verboden' organisaties. Bovendien meende de commissie dat hetzelfde ARAR-artikel ook zonder lijst van 'verboden organisaties' al voldoende mogelijkheden bood om ongewenste individuen uit de Rijksambtenarenrangen te houden of te zetten.

      Daarna staakte de commissie haar werkzaamheden. In maart 1970 had de minister van Binnenlandse Zaken, mede op basis van de interimrapporten van de commissie, de Beschikking Antecedentenonderzoek uitgevaardigd. De Adviescommissie inzake de Veiligheidsonderzoeken die daarin was ontworpen als bezwaarinstantie, werd in september 1970 geformeerd.

      In 1999 is het archief van de voorzitter van de Commissie Veiligheidsonderzoeken Vertrouwensfuncties Rijksoverheid (Commissie-Bos) alsnog uit de twee periodeblokken van het hoofdarchief (AOK/AZ/KMP) afgezonderd, nadat het bij de eerdere bewerkingsgang niet als zodanig was herkend.

    • Deze commissie werd in september 1968 door de minister-president namens de Ministerraad ingesteld. Dat gebeurde na voorwerk van een commissie van de Voorlichtingsraad (VoRa), die zich met dezelfde titel had gesierd maar doorgaans ter onderscheiding van de 'grote' commissie wordt aangeduid als 'studiecommissie'. De 'grote' commissie moest de regering van advies dienen op twee hoofdzaken:

      • de maatschappelijke functie van de voorlichting van het rijk
      • de openheid van de bestuursdienst, waarbij een regeringsstandpunt over een wettelijk omschreven recht op informatie voorbereid moest worden
      Voorzitter van de commissie werd mr. B.W. Biesheuvel, de latere minister-president, die aan zijn voorzitterschap de bijnaam 'Open Barend' zou overhouden.

      De commissie vormde dadelijk zes subcommissies ofwel werkgroepen, die allemaal een stukje van de taak kregen toebedeeld. Het eindrapport van de commissie verscheen in mei 1970. Het stelde de taak van de commissie in het licht van de politieke democratisering, en formuleerde als kernstuk van haar aandacht de vraag 'in welke mate en op welke wijze kan en moet de informatie, waarover de regering beschikt, aan burgers ter beschikking komen'. De commissie concludeerde daarin dat een wettelijke regeling van de openbaarheid van bestuur wenselijk was, en zij legde meteen maar een ontwerptekst daarvoor over. Daarnaast behandelde de commissie een groot aantal andere aspecten, uiteenlopend van de open(baar)heid bij kabinetsformaties tot en met de werkwijze van de voorlichtingsapparaten en de VoRa.

      Het archief is in de jaren 1996-1997 afgezonderd uit een van de diverse 'geheime' AZ-archieven.

    • De Commissie Belastingvrijdom Koninklijk Huis werd in december 1967 door de minister-president namens de Ministerraad ingesteld. Zij moest advies uitbrengen over de grondwettelijke belastingvrijdom van het Koninklijk Huis. Dit was noodzakelijk in het bredere kader van de voorgenomen herziening van de financiële verhouding tussen het Rijk en dat Huis die bij de in voorbereiding genomen herziening van de Grondwet zijn beslag zou moeten krijgen.

      De Commissie Belastingvrijdom bestond dan ook uit leden van de Staatscommissie Grondwetsherziening: prof.mr. D. Simons als voorzitter, prof.mr. J. van der Hoeven en drs. J.W. de Pous als leden. Als secretaris werd aan de commissie toegevoegd de Secretaris-Generaal van het ministerie van AZ, jhr.mr. A.J.M. van Nispen tot Pannerden. De commissie legde in april 1969 haar rapport over.

      De commissie adviseerde een gedifferentieerde handhaving of afschaffing van de bestaande belastingvrijdom, naar gelang de bron der middelen, hun functie in de uitoefening van de publieke taak, en de aard van de belastingen. Het commissierapport werd aan de voorzitter van de Tweede Kamer gezonden en is bekend als Tweede-Kamerstuk 10173 van de zitting 1968-1969.

      Het archief is in de jaren 1996-1997 afgezonderd uit een van de diverse 'geheime' AZ-archieven.

    • In de tweede helft van de jaren zestig was er publieke ophef ontstaan over excessen, welke in de jaren 1945-1950 door Nederlandse troepen zouden zijn begaan in Nederlands-Indië / Indonesië. Naar aanleiding daarvan verzocht de voorzitter van de Tweede Kamer in januari 1969 de minister-president om een nota waarin alle kennis der regering ter zake zou zijn samengevat.

      Aan dit verzoek voldeed de minister-president in juni van hetzelfde jaar met de 'Nota betreffende het archievenonderzoek naar gegevens omtrent excessen in Indonesië begaan door Nederlandse militairen in de periode 1945-1950', kortweg bekend als de 'Excessen-nota'.

      Deze nota was voorbereid door een Stuurgroep en een Coördinatiegroep die ter zake door de minister-president namens de regering waren ingesteld. De Stuurgroep, bestaande uit Secretarissen-Generaal van verschillende ministeries en de voorzitter van de Coördinatiegroep, diende op het hoogste ambtelijke niveau leiding te geven aan de werkzaamheden. De Coördinatiegroep, onder voorzitterschap van mr. E.J. Korthals Altes, oud-raadsheer van de Hoge Raad, had de leiding bij het verzamelen en ordenen van de opgediepte gegevens. Die kwamen uit archieven van tal van departementen, uit archieven bij het Algemeen Rijksarchief en uit archieven van militair-justitiële organen.

      Het archief van de Stuur- en Coördinatiegroep Excessennota Indonesië is op een onbekend tijdstip, maar vòòr 1993, door AZ in eigen beheer bewerkt. Behoudens de vermelding dat dubbelen zijn verwijderd, heeft bewerker geen verantwoording van zijn werk nagelaten.

    • Deze commissie werd door de minister-president ingesteld in oktober 1969 vanuit de overweging 'dat het wenselijk is ter voorbereiding van een volgende kabinetsformatie een interne studie te laten maken over mogelijke verbeteringen in de interdepartementale taakverdeling en de coördinatie van de departementen'. De commissie kreeg de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken mr. C. van Veen tot voorzitter. De commissie rapporteerde vroeg in 1971 en werd daarop in april van datzelfde jaar ontbonden.

      Het rapport behelsde een baaierd van algemene en specifieke aanbevelingen:

      • de minister zonder portefeuille voor Grondwetszaken
      • ontwikkelingssamenwerking als taak voor het ministerie van Buitenlandse Zaken
      • herziening van de taken van de ministeries van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en van dat van Cultuur Recreatie en Maatschappelijk werk
      • de uitbouw van het staatssecretariaat tot een onderministerschap
      • versterking van de positie van de Secretaris-Generaal bij de ministeries
      • decentralisatie van uitvoeringstaken ten gerieve van de beleidsvorming en -coördinatie
      • overheveling van taken van het ene naar het andere ministerie

      Speciaal in de werkingssfeer van het ministerie van Algemene Zaken adviseerde het rapport

      • verbetering van de werkwijze van de Ministerraad en onderraden
      • de daarmee samenhangende bevoegdheden van de minister-president
      • de versterking van het secretariaat van de Ministerraad en van het Kabinet van de Minister-President (KMP)
      • het 'kernkabinet'
      • de rol en positie van 'coördinerend bewindsman' ondersteund door (eventueel: nieuwe) onderraden en 'ambtelijke voorportalen'
      • sluiting door de minister-president namens het staatshoofd van de zittingen van de Kamers der Staten-Generaal
      • het advies tot instelling van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)
      • de overbrenging van de verantwoordelijkheid voor de hoofdstukken I (Huis der Koningin) en II (Hoge Colleges van Staat en Kabinet der Koningin) van de ministeries van Financiën en Binnenlandse Zaken naar dat van AZ
      • de overheveling van de beleidscompetenties inzake civiele verdediging naar het ministerie van Binnenlandse Zaken.

      Het was (en is) een indrukwekkend rapport, waarvan weliswaar niet alle, maar wel veel aanbevelingen in volgende jaren zijn gerealiseerd. Er zijn weinig commissies geweest die zozeer hun stempel op het vervolg der geschiedenis hebben gedrukt als wel deze.

      Het archief van de Commissie Interdepartementale Taakverdeling en Coördinatie werd in 1995 door de CAS bewerkt, grotendeels op basis van reeds bestaande separate toegangen. Van de wijze van bewerking is geen verantwoording overgeleverd.

    • In de vergadering van de Algemene Verdedigingsraad (AVR, een onderraad van de Ministerraad) van december 1969 kwam de eventuele verplaatsing van de regering onder buitengewone omstandigheden aan de orde. De AVR herinnerde zich toen dat in zijn vorige vergadering, in juni 1967 (!), een probleem was blijven liggen, nl. hoe te handelen wanneer door verbroken verbindingen of anderszins de continuïteit van besluitvorming niet verzekerd zou blijken - een vraagstuk dat van 1961-1966 op gezag van de AVR in studie was geweest bij twee onderscheiden 'werkgroepen Continuïteit Besluitvorming op het hoogste niveau onder oorlogs- of buitengewone omstandigheden'. De laatste werkgroep had in juli 1966 rapport uitgebracht.

      De AVR besloot in 1969 om beide vraagstukken, 'evacuatie' en 'continuïteit', aan een ambtelijke werkgroep uit te besteden, bestaande uit de Secretaris-Generaal van het ministerie van AZ uit hoofde van diens kwaliteit als voorzitter van de Commissie Algemene Verdedigingsvoorbereiding (CAV), en zijn evenknieën van de ministeries van Binnenlandse en Buitenlandse Zaken, Defensie en Justitie.

      De werkgroep had aanvankelijk de gewoonte om via zijn voorzitter, tevens voorzitter van de CAV, met de AVR te communiceren, en had daarmee het karakter van een CAV-satelliet. Maar toen de CAV in 1972 werd opgeheven, bleef de werkgroep bestaan. Die functioneerde tot in 1974 en hield zich ook met andere AVR-vraagstukken bezig, zoals de vorming van schaduwarchieven in het buitenland en salarisvoorzieningen voor achtergebleven gezinnen van uitgewekenen. Dat waren thema's die in lang vervlogen tijden, sinds 1948, het studieterrein waren geweest van de Commissie-'Jansen'.

      Het archief is in de jaren 1996-1997 afgezonderd uit een van de diverse 'geheime' AZ-archieven.

    • De geschiedenis van de Buitenlandse Inlichtingendienst is van meet af aan een roerige geweest, waarmee opeenvolgende ministers-presidenten te maken kregen.

      In de loop van de jaren-1960 was het krediet van de dienst in sterke mate aangetast. Toen het hoofd van de dienst in 1969 van zijn taak was ontheven drukten minister-president P.J.S. de Jong en de toenmalige Coördinator van de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten hun plan door om de BID als zodanig op te heffen en de taak plus personeel onder te brengen bij het ministerie van Defensie. Dat maakte een herziening nodig van het Koninklijk Besluit van 1949 waarbij het hele Nederlandse inlichtingen- en veiligheidswezen was geregeld.

      Een commissie toog aan het werk onder voorzitterschap van de Coördinator. In juni 1970 produceerde deze commissie een ontwerp, waarin een Inlichtingendienst Buitenland was ontworpen die ressorteerde onder de minister van Defensie. Door een als 'kwaadaardig' gekenschetst advies van de Raad van State ontstond vertraging, die ertoe leidde dat het kabinet-Biesheuvel het dossier erfde. De minister van Defensie van dat kabinet, H.J. de Koster, gaf toen te kennen niet akkoord te gaan met de overheveling van het BID/IDB-probleem op zijn bordje.

      Er restte dus weinig anders dan de oude situatie te herstellen: de IDB onder het ministerie van AZ. De commissie zette zich opnieuw aan het werk volgens die lijnen en produceerde een nieuw KB, dat in de Staatscourant 237 van 1972 verscheen.

      Het archief is in de jaren 1996-1997 afgezonderd uit een van de diverse 'geheime' AZ-archieven.

    • In de loop van 1972 had het ministerie van Algemene Zaken zijn eerste gedachten geordend over de viering van het 'zilveren' regeringsjubileum van Koningin Juliana. In oktober werd de voorzitter van de Tweede kamer, mr. F.J.F.M. van Thiel, aangezocht als voorzitter van een door hem samen te stellen comité. Van Thiel aanvaardde natuurlijk en berichtte een maand later de samenstelling van het door hem gevormde comité aan de Koningin. Op verzoek van de jubilaris werd de opzet van de feestelijkheden bescheiden gehouden.

      • Op 4 mei 1973 vond een grote manifestatie in de RAI te Amsterdam plaats, waar de Koningin door het lot liet bepalen in welke plaats zij op 5 september de feestelijkheden zou bijwonen
      • Op 6 september vond een ontmoeting plaats met bestuurderen op landelijk, provinciaal en gemeentelijk niveau
      • Voor leerlingen aan het lager onderwijs werd het boekje 'Ik vin u zo lief' uitgebracht, een bloemlezing uit kinderbrieven aan de Vorstin
      • Voor het voortgezet onderwijs ontstond de publicatie 'Gesprek op Soestdijk', een verslag van een gespreksontmoeting met de Koningin van jongeren in de leeftijd van 12 tot 18 jaar
      • Het Comité was verder betrokken bij de verschijning van een herdenkingspostzegel en coördineerde locale en regionale activiteiten.

      Het 'nationale geschenk' dat door donaties tot stand was gekomen, werd voor een gering deel bestemd voor een persoonlijk aandenken voor de Vorstin en overigens op Haar verzoek bestemd voor doeleinden onder het parool 'Kinderen in Nood'.

      Het archief is in de jaren 1996-1997 afgezonderd uit een van de diverse 'geheime' AZ-archieven.

    • Deze commissie kwam in april 1973 tot stand als commissie-ad hoc om de minister-president en de minister van Defensie te adviseren over de vraag, of het juist en noodzakelijk was om één van de opperofficieren van de Koninklijke Landmacht eervol ontslag te verlenen op grond van art. 57 lid 10 van de Wet bevordering en ontslag beroepsofficieren (Stb. 1954/575).

      De betrokken opperofficier en de minister van Defensie hadden dermate verschil van inzicht, dat de normale verhoudingen ernstig verstoord waren, zodat de minister van Defensie naar het genoemde artikel meende te moeten grijpen. Dezelfde wet vorderde echter in art. 58 lid 8 de tussenkomst van de minister-president. Deze bestelde voorzichtigheidshalve de commissie-ad hoc, welke werd voorgezeten door mr. G.E. Langemeijer.

      In juli 1973 legde de commissie haar rapport over. Zij vond dat ontslag op grond van het genoemde artikel 'juist' was in die zin, dat geen andere grond voorhanden was. De 'noodzaak' van dat ontslag stond echter niet vast, nu inmiddels - met het optreden van het kabinet-Den Uyl - een nieuwe minister van Defensie was aangetreden, hetgeen het gewenste herstel van normale verhoudingen in elk geval 'niet onmogelijk' maakte.

      Het archief van de Commissie-Langemeijer werd in 1995 door de CAS bewerkt, grotendeels op basis van reeds bestaande separate toegangen. Van de wijze van bewerking is geen verantwoording overgeleverd.

    • Deze commissie ontstond als uitvloeisel van discussies in de Ministerraad in september 1974, ingezet door de minister van Financiën. In april 1975 vatte de minister-president de discussie samen in een procedurevoorstel. Dat bepaalde dat heroverwegingvoorstellen bij de minister-president konden worden aangemeld. De minister-president zou deze doorleiden naar een ambtelijke commissie, die zou adviseren aan een Ministeriële Commissie waarvan in elk geval de minister-president en de ministers van Binnenlandse Zaken en Financiën deel zouden uitmaken. De Ambtelijke Commsissie Heroverweging Overheidstaken, in 1975 gevormd, werd gesteld onder voorzitterschap van drs. T. van de Graaf, raadadviseur bij het ministerie van AZ.

      De commissie heeft zich in de jaren 1976-1978 hoofdzakelijk beziggehouden met de heroverweging van nieuwbouw van academische ziekenhuizen te Utrecht en leiden. Een Ministeriële Commissie zoals in 1975 ontworpen, is nooit tot stand gekomen, en de Ambtelijke Commissie rapporteerde aan de plenaire Ministerraad. De commissie is een zachte dood gestorven, zonder ooit formeel te zijn opgeheven.

      Het archief van de Ambtelijke Commissie Heroverweging Overheidstaken werd in 1995 door de CAS bewerkt, grotendeels op basis van reeds bestaande separate toegangen. Van de wijze van bewerking is geen verantwoording overgeleverd.

    • Deze werkgroep (KWG) werd ingesteld bij KB van 2 december 1978 nr. 75 met als opdracht inventarisatie en onderzoek van mogelijke relaties tussen de Nederlandse Antillen, de eilanden daarvan en Nederland.

      De instelling vond plaats nadat in het voorafgaande ruime jaar verschillende consultaties hadden plaatsgevonden over de wijze waarop het Arubaanse verlangen naar zelfbeschikkingsrecht en mogelijk zelfs onafhankelijkheid vorm zou kunnen krijgen. De 'mogelijke relaties' dienden dan ook in eerste instantie in staats- en volkenrechtelijke zin te worden opgevat. Deze zouden hun beslag moeten krijgen in voorstellen voor wettelijke regelingen waarbij de toekomstige staatkundige structuur van de Antillen vorm moest krijgen.

      De KWG stond onder voorzitterschap van oud-minister-president mr. B.W. Biesheuvel. De leden waren aangewezen door de Nederlandse en de Antilliaanse regering en door de eilandgebieden Aruba en Curaçao. Op 19 januari 1979 werd de KWG geïnstalleerd. De KWG hield in de loop van 1979 en 1980 verschillende plenaire zittingen, waar diverse verschillen van inzicht tussen individuele eilanden of eilandengroepen onderling en met Nederland aan het licht traden.

      De KWG presenteerde op 10 september 1980 haar eindrapport, waarin enerzijds uiteenlopende gezichtpunten over onafhankelijkheid bleek, maar anderzijds een ruime mate van zelfbeschikkingsrecht voorafgaand aan onafhankelijkheid werd gegarandeerd. Mede op basis van het werk van de KWG vond in Den Haag van 16-25 februari een Ronde-Tafel-conferentie plaats met alle betrokken entiteiten.

      Het archief is in de jaren 1996-1997 afgezonderd uit een van de diverse 'geheime' AZ-archieven.

    • Bij beschikking van de minister van Oorlog en Marine van april 1954 werd vice-admiraal b.v. A.S. Pinke aangewezen als voorzitter van een Interdepartementaal 'ABC-Comité'. Hierin kregen ook vertegenwoordigers van de ministeries van Sociale Zaken en Volksgezondheid, Binnenlandse Zaken, en Landbouw en Visserij zitting. 'ABC' refereert in het militaire jargon aan 'atoom-, bacteriologische en chemische wapens (of: oorlogvoering)'.

      Pinke's comité ging meteen aan het werk, hoewel de status en organisatorische inbedding ervan verre van duidelijk waren. Zo stond niet vast onder wiens verantwoordelijkheid het (immers: interdepartementale) comité werkte. Daarom verzocht Pinke zijn minister in januari 1955 om het comité als 'Interdepartementale Commissie Bescherming tegen ABC-gevaren' rechtstreeks onder de minister-president te laten ressorteren. Afschrift van die brief stuurde Pinke aan mr. O.W.S. Josephus Jitta, voorzitter van de Commissie Algemene Verdedigingvoorbereiding (CAV). Deze had grote aarzelingen, gevoed door controverses met de ministeries van Oorlog en Marine over de reorganisatie van de CAV. Hij liet Pinke dus maar even dobberen.

      Later in 1955, met de CAV-reorganisatie bijna rond, viel een eerste rapport van Pinke's commissie bij de minister-president op tafel, waarover Josephus Jitta opmerkte: 'Deze interdepartementale Commissie is destijds niet aangekoppeld aan een of ander departement dat haar voorstellen verder zou leiden; zij zweeft als een kunstmaan door de interplanetaire ruimte'. De minister-president kon het rapport het beste ter hand stellen aan de CAV, die dan wel eens zou kijken. In november van hetzelfde jaar berichtte de minister van Oorlog en Marine dat hij Pinke's commissie had opgeheven en de CAV-voorzitter had verzocht de ABC-problematiek in het kader van de CAV aandacht te geven. De hand van Josephus Jitta zal daaraan niet vreemd geweest zijn.

      Maar Pinke ging gewoon door. Gesteund door het ministerie van Binnenlandse Zaken, dat de eenzijdige opheffing door Marine / Oorlog niet had weten te waarderen, kwam in 1956 een tweede rapport van de Interdepartementale Commissie ABC-gevaren tot stand. Later in 1956 blijkt te commissie te zijn herdoopt tot 'Werkgroep Coördinatie ABC-gevaren' en aangekoppeld aan de Afdeling Burgerlijke Verdediging (BV) van de CAV, welks voorzitter eveneens bij Binnenlandse Zaken huisde en behulpzaam zal zijn geweest bij het handhaven van Pinke als voorzitter en het onderbrengen van diens bureau bij de afdeling Bescherming Bevolking van dat ministerie. Zo was de ongeleide satelliet tenslotte toch nog aangekoppeld aan een ministerie en zelfs - indirect - aan Josephus Jitta's CAV. Het Werkcomité is zo tot in 1958 actief gebleven.

      Het archief van de Interdepartementa(a)l(e) Comité/Commissie Bescherming tegen ABC-gevaren resp. Werkgroep Coördinatie ABC-aangelegenheden is op een onbekend tijdstip, maar vòòr 1993, door AZ in eigen beheer bewerkt. De bewerker heeft geen verantwoording van zijn werk nagelaten.

    • Het verschijnsel 'kabinetsformateur' heeft in 1848 zijn intrede gedaan in de Nederlandse politiek. Midden in de (ook: internationale) onrust die uiteindelijk tot de grondwetswijziging van dat jaar zouden leiden, deed Koning Willem II een beroep op de gezant te Londen G. graaf Schimmelpenninck 1794-1863), de zoon van de Raadpensionaris (1805-1806) Rutger Jan Schimmelpenninck. De koning verzocht hem om te helpen het schip van staat drijvende te houden. De graaf had daarop te kennen gegeven 'mij volstrekt niet te kunnen laten gebruiken (..) tenzij ik met de formatie van het Ministerie (..) werd belast' - waarbij het woord 'Ministerie' begrepen moet worden als 'de ministersploeg', in hedendaags taalgebruik dus 'het kabinet'.

      Schimmelpenninck zal zich ongetwijfeld hebben laten inspireren door de Engelse praktijk, waar de formerende 'Prime Minister' al in de 18e eeuw zijn beslag had gekregen. Het was in 1848 in de Nederlandse context wel tegen het zere been van het staatshoofd. Die was tot dusver gewend geweest ministers naar eigen goeddunken aan te zoeken en te ontslaan. Maar Schimmelpenninck hield voet bij stuk, en de koning haalde vanwege de ongewisse politieke situatie tenslotte bakzeil. Schimmelpenninck formeerde zijn 'Ministerie' dat van 25 maart tot 17 mei 1848 in het zadel zat. Het ontwerp voor de Grondwetswijziging dat in diezelfde tijd werd klaargestoomd, ging Schimmelpenninck op sommige punten niet ver genoeg, zodat hij aftrad.

      Dat Thorbecke met het novum van Schimmelpennincks formatie hevig de draak stak, heeft niet verhinderd dat het vanaf 1848 staande praktijk is geworden - ook van Thorbecke zelf. Het voorzitterschap van de Raad van Ministers diende naar de letter van het Reglement van Orde voor die Raad onder de ministers te rouleren. In de jaren-1870 is het uitgegroeid tot een permanent voorzitterschap, dat berustte bij degene die als formateur van het kabinet was opgetreden. Schimmelpennincks formateurschap heeft dus indirect ook de stoot gegeven tot het permanente voorzitterschap, dat in 1945 ook is geformaliseerd, tegelijk met de titel van 'minister-president'.

      Het veelpartijenstelsel dat, anders dan in het Verenigd Koninkrijk, in het Nederlandse politieke landschap noopt tot coalitievorming, heeft er vervolgens toe geleid dat de 'informateur' zijn opwachting heeft gemaakt. De informateur(s) verrichten het noodzakelijke onderzoek en massagewerk om de uiteenlopende programma's van beoogde coalitiepartijen tot elkaar te brengen. Wanneer die programmatische overeenstemming in voldoende mate aanwezig is, kan vervolgens een formateur de bijpassende bewindspersonen aanzoeken. Informateurs en formateurs krijgen hun opdracht van het staatshoofd.

      In 1993 heeft de beheerder van het Semistatisch Archief van AZ, F.F.M. van den Kieboom, de archieven van kabinets(in)formateurs voorbewerkt. Daarbij is een scheiding aangebracht tussen enerzijds deze (in)formateursarchieven in de zuivere zin des woords, dan de 'formatiedossiers' van het ministerie van AZ, en tenslotte de 'kabinetsdossiers' betreffende formele aangelegenheden van opeenvolgende kabinetten (in de zin van 'ministeries', regeringen). De laatste twee categorieën hebben een plaats gevonden in de KMP-periodeblokken. De in 1993 afgescheiden en separaat geïnventariseerde (in)formateursarchieven zijn zonder noemenswaardige ingrepen in de huidige inventaris gebracht.

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in