Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

KdK, 1946-1975

2.02.20
G.M. Keijzer-Baldé, J.C. van Ingen
Nationaal Archief, Den Haag
1996
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

2.02.20
Auteur: G.M. Keijzer-Baldé, J.C. van Ingen
Nationaal Archief, Den Haag
1996
CC0

Periode:

1946-1985
merendeel 1946-1975

Omvang:

551,00 meter; 4293 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands.

Soort archiefmateriaal:

Normale geschreven, getypte en gedrukte documenten, geen bijzondere handschriften.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

Het archief van het Kabinet der Koningin is een zogenoemd verbaalarchief: een chronologische serie besluiten waarbij de stukken die tot dat besluit hebben geleid zijn gevoegd. Het archief van het Kabinet van de Koningin bevat hoofdzakelijk de wetten en Koninklijke Besluiten. Daarnaast is er documentatie over talrijke onderwerpen. Het archief beslaat alle beleidsterreinen van de overheid. Het archief is ontsloten door een onderwerpsgewijze index en alfabetische namen- en zakenregisters.
Wat betreft de Tweede Wereldoorlog zijn er talrijke verwijzingen naar vooral de nasleep van de oorlog. Onder meer: de Raad voor het Rechtsherstel, pensioenen oorlogsslachtoffers, opsporing oorlogsmisdadigers, verzekeringen van Nederlandse tewerkgestelden in Duitsland, het Nederlands Beheersinstituut, het Militair Gezag, oorlogsgraven, geallieerden (rubriek: bezetting door geallieerden), gratie, herstel, illegaliteit, oorlogsaangelegenheden, politieke delinquenten, repatriëring, wederopbouw en zuivering.

Archiefvormers:

  • Kabinet der Koningin

Archiefvorming

Inhoud en structuur van het archief

Inhoud

Ordening van het archief

Structuur

Het grootste deel van het archief bestaat uit de serie door de Koningin getekende wetten, algemene maatregelen van bestuur, Koninklijke besluiten en soortgelijke regeringsbescheiden zoals machtigingsaanvragen en stukken ter kennisneming. Deze serie wordt wel het 'gewoon verbaal' genoemd. Een kleiner deel bestaat uit de administratie van verzoekschriften van burgers en instellingen aan de Koningin. Tevens is opgenomen de correspondentie van de Directeur, namens de Koningin, en als hoofd van dienst.

Het archiefbestand van het Kabinet der Koningin bestaat uit twee delen: een gewoon archief en een geheim archief. Dit onderscheid werd gemaakt op grond van het vertrouwelijke karakter van de stukken. In het geheime deel zijn opgenomen de stukken die als staatsgeheim waren gekenmerkt, stukken met een embargo-aanduiding en de personeelsstukken van het Kabinet. De overige stukken zijn opgenomen in het gewoon archief.

Met uitzondering van de verzoekschriftenadministratie is het archief van het Kabinet der Koningin geordend volgens het verbaalstelsel 1823. Volgens dit ordeningsstelsel worden de (dubbelgevouwen) besluiten of minuut-brieven, met daarin als "bijlage" het ingekomen stuk, verenigd tot één serie op datum en nummer van het besluit/minuut-brief. Deze chronologische ordening vindt zijn oorsprong in de werkwijze dat elke werkdag - en soms ook in het weekeinde - een koffer werd samengesteld voor de Koningin met daarin de door de ministers en staatssecretarissen opgestelde ontwerpbesluiten en machtigingsaanvragen ter tekening door de Koningin. Dit leverde per dag een verzameling wet- en regelgeving op, waarbij het enige gemeenschappelijke kenmerk de datum van bekrachtiging door de Koningin was. Deze datum van bekrachtiging werd aangehouden als ordeningskenmerk. De stukken werden per dag gebundeld tot een pak, een zogenaamd 'dagverbaal'.

Hierna wordt een toelichting gegeven op de zoekmogelijkheden in het verbaalarchief. In paragraaf 2.2.3 wordt apart aandacht besteed aan de verzoekschriftenadministratie.

Zoekwijzer verbaal van wetten, koninklijke besluiten en kabinetsbrieven
A. gewoon archief

Op het gewoon verbaalarchief zijn vijf soorten toegangen beschikbaar, die door de administratie van het Kabinet der Koningin vervaardigd zijn:

  1. persoons- en plaatsnamenklapper, in boekvorm (inv.nrs. 13334-13413);
  2. persoonsnamenklapper voor koninklijke onderscheidingen, eveneens in boekvorm (inv.nrs. 9153-9185 in toegang 2.02.14);
  3. alfabetisch lexicografische persoons- en plaatsnamenklapper op fiche, vanaf 1966 (inv.nrs. 13636-13682);
  4. onderwerpen- of zakenklapper op fiche (inv.nrs. 13414-13635);
  5. chronologische zakenagenda's over de periode 1946 - juni 1947 (inv.nrs. 13212-13217), de zgn. 'inventarissen' (inv.nrs. 13162-13181) en de nummerlijsten (inv.nrs. 13182-13211).

De stukken werden ingeschreven op fiches met doorslag. De fiches werden op drie manieren gerangschikt:

  1. alfabetisch op persoons- of geografische naam;
  2. onderwerpsgewijs op archiefcode.
  3. chronologisch op exhibitum (dag en nummer van het verbaal);

De ficheverzameling werd per jaargang afgesloten. Dit brengt met zich mee dat het zoeken naar een stuk waarvan men het jaar niet precies weet, of het zoeken van een zaak die over meerdere jaren loopt, een tijdrovend karwei is. Men moet namelijk alle jaargangen nagaan. Dit probleem is in 1966 deels ondervangen door de naamfiches per vier of vijf jaar te bundelen.

De chronologisch geordende fiches (5) zijn niet bewaard gebleven. Van de jaren 1956-1975 komen bestaan ze in de vorm van zogeheten 'inventarissen' (inv.nrs. 13162-13181). Gedurende deze jaren werden de fiches overgetypt op lijsten. Deze inventarissen kunnen handig zijn als men een overzicht wil van uittreksels van alle stukken van één dag.

Met behulp van de nummerlijsten (inv.nrs. 13182-13211) kan men constateren of een bepaalde dag/nummer combinatie, welke niet in het archief aanwezig is, wel ooit bestaan heeft.

Voorbeeld: Men zoekt tevergeefs exhibitum 2 juni 1951, no. 60. Uit de nummerlijst van 1951 blijkt het laatste nummer van het verbaal van die datum no. 41 te zijn. De conclusie is dat de combinatie 2 juni 1951 met no. 60 onjuist is. Overigens kan een wel bestaand hebbend exhibitum toch en terecht ontbreken. Als b.v. een rapport van de minister van Binnenlandse Zaken is doorgezonden naar de minister van Justitie, vindt men in de nummerlijst een summiere verwijzing achter het exhibitum: 'ap. JD', waarbij ap. voor apostille staat en JD voor Departement van Justitie.

zoeken op datum

Zoekt men een bepaald stuk en weet men de datum en het nummer, dan is het eenvoudig gevonden; men zoekt in de beschrijving van de serie verbalen van wetten, Koninklijke besluiten en kabinetsbrieven (inv.nrs. 9401-13161) de datum op en het bijbehorende inventarisnummer.

Voorbeeld: Men zoekt het aangenomen wetsvoorstel houdende een nieuwe regeling van het Archiefwezen van 19 juli 1962 no. 26 (Staatsblad 313). Dit exhibitumnummer moet in de beschrijving van de serie verbalen worden opgezocht. Men vindt dit terug onder inventarisnummer 11375.

zoeken op persoons- of geografische naam

Het zoeken op persoons- en geografische namen kan met de zgn. rode klappers in boekvorm (inv.nrs. 13334-13413) (alfabetisch op de eerste twee letters van de naam) en vanaf 1966 bovendien met de fiches op naam (alfabetisch-lexicografisch) (inv.nrs. 13636-13682). Achter de persoonsnaam staan de data en nummers van de Koninklijke besluiten vermeld. De klappers werden steeds per jaar afgesloten.

Voor koninklijke onderscheidingen werd naast de zgn. rode klappers ook nog een aparte serie klappers bijgehouden, per soort onderscheiding (inv.nrs. 9153-9185 in toegang 2.02.14).

Voorbeeld: Men zoekt het Koninklijk besluit betreffende de koninklijke onderscheiding van persoon 'E.J. Spaans' in 1946. Hiervoor raadpleegt men de rode klapper van 1946 (inv.nrs. 13334 en 13335). Onder de letters 'Sp' vindt men de naam Spaans, E.J., met een verwijzing naar datum en nummer van het KB, bijvoorbeeld 26-11-78. Dit staat voor: KB van 26 november 1946, nr. 78. Met dit gegeven kan in de beschrijving van de serie verbalen het bijbehorende inventarisnummer worden opgezocht, waarin het Koninklijk besluit zich bevindt, i.c. 9490.

Indien men de soort onderscheiding weet kan men ook de klappers koninklijke onderscheidingen (inv.nrs. 9153-9185 in toegang 2.02.14) raadplegen. De zoekwijze is gelijk aan de rode klappers.

Vanaf het jaartal 1966 is het tevens mogelijk om op persoonsnaam en geografische naam in het fichedoorschrijfsysteem (inv.nrs. 13636-13682) te zoeken. Dit verdient de voorkeur in die gevallen waarin men het jaartal niet precies weet. In het fichedoorschrijfsysteem zijn namelijk vier of vijf jaargangen gebundeld in de alfabetische index opgenomen. Bijvoorbeeld: 1966-1969. De werkwijze is verder gelijk aan de rode klappers.

zoeken op onderwerp (archiefcode)

Het archiefcodesysteem van het Kabinet der Koningin is in de plaats gekomen van de tot juni 1947 gebruikte agenda en index. De archiefcodes zijn beschreven in de 'Permanente zakenklapper'. Het archiefcodesysteem was gekoppeld aan het fiche-doorschrijfsysteem. De code is in eigen beheer ontwikkeld. Alle onderwerpen zijn alfabetisch-lexicografisch opgenomen in de permanente zakenklapper. Ieder onderwerp heeft een codenummer. Dit codenummer verwijst naar het fiche-doorschrijfsysteem. De fiches op archiefcode zijn per jaar bijgehouden.

Voorbeeld: Men zoekt de Archiefwet 1962, maar men weet geen verdere gegevens. Dan zoekt men in de 'Permanente zakenklapper' het onderwerp Archieven. Uit de opsomming blijkt er een archiefcode te zijn voor Archiefwet- en besluit: 036.015. Deze code verwijst naar het fiche-doorschrijfsysteem. Vervolgens zoekt men in de jaargang 1962 van de index het codegetal 036.015 (inv.nr. 13516). Onder dit codegetal treft men het fiche betreffende de Archiefwet:

------------------------------------------------------

1962 036.015

Wet

Ontv.: 18-7 Rapp.: 1e kamer OD

Inh.: Aangenomen wetsvoorstel houdende

nieuwe regeling van het Archief-

wezen (Archiefwet 1962)

Boodschap 9 7 60 no.4

Ben.: Wet Exh.: $ 19-7 no 26

Br.apos.aan:

Stbl.: 313

Cop.rapport/K.B. aan:

--------------------------------------------------------

De wet is opgenomen onder exhibitum 19 juli 1962, no. 26. Dit gegeven zoekt men op in de beschrijving van de serie verbalen: inventarisnummer 11375.

Het betreft hier het aangenomen wetsvoorstel. De voorstukken (koninklijke boodschap, advies Raad van State en nader rapport) zijn opgenomen onder exhibitum 9 juli 1960 no.4. Dit blijkt uit de aantekening 'Boodschap 9 7 60 no. 4', die op het fiche betreffende de Archiefwet is gemaakt. Ook het dollarteken $ voor een exhibitum is een aanduiding voor het bestaan van vroeger stukken.

Zoekwijzer verzoekschriftenadministratie

De verzoekschriftenadministratie is de registratie van bij het Kabinet der Koningin ontvangen verzoekschriften (rekesten). Er zijn twee categorieën verzoekschriften.

Verzoekschriften ter uitvoering van wettelijke regelingen

De eerste categorie betreft de verzoekschriften die op basis van wettelijke regelingen aan de Koningin moeten worden gericht, zoals gratieverzoeken, sollicitatieverzoeken voor bepaalde ambten (bijv. burgemeestersambt), verzoeken om naturalisatie of naamswijziging, beroepschriften. Gehonoreerde verzoekschriften komen bij het Kabinet terug in de vorm van Koninklijke Besluiten, waarbij in de meeste gevallen de originele verzoekschriften niet zijn bijgesloten. In die gevallen is alleen het KB aanwezig en is het verzoekschrift bij het ministerie gearchiveerd.

Deze verzoekschriften werden alfabetisch (alleen de eerste twee letters) op naam van de afzender geregistreerd in de zgn. "requestenklapper" (inv.nrs. 13279-13308). Deze klapper heeft bij elke lettercombinatie van twee letters, vier rubrieken:

  • varia (o.a. huwelijksdispensatie, naamswijziging, naturalisatie, belastingvermindering, vrijstelling militaire dienst, invaliditeitspensioen, enz);
  • gratie;
  • sollicitatie;
  • gemeente- of plaatsnaam (erkenning verenigingen, beroepen bestemmingsplannen, enz.)

Voorbeeld: Men weet dat persoon 'Klavermans' in 1956 een verzoekschrift heeft ingediend bij de Koningin om uitstel van militaire dienst. Men zoekt in de 'rekestenklapper' van 1956 op de persoonsnaam (inv.nr. 13289). Bij tab 'Kl' vindt men de naam 'Klavermans', waarachter een verwijzing wordt gegeven naar een exhibitum, b.v.23-7-89.

Dit betekent 23 juli (jaar 1956), nummer 89 en zijn datum em nummer waaronder het betreffende verzoekschrift is doorgezonden naar het ministerie. Omdat het om uitstel van militaire dienst gaat, zal het stuk wel zijn doorgezonden naar het Ministerie van Oorlog. Maar het kan ook naar het Ministerie van Marine zijn gestuurd, als het een marinedienstplichtige betrof. Dat is in deze verzoekschriftenadministratie niet meer na te gaan. Maar via de naamklapper (inv.nrs. 13334-13413) op het verbaal van wetten, koninklijke besluiten en kabinetsbrieven is het Koninklijk besluit, dat op dat verzoekschrift is genomen, in de meeste gevallen wel weer op te sporen.

Verzoekschriften niet op basis van wettelijke regelingen (agendarekesten)

De tweede categorie betreft de verzoekschriften die door burgers en in instellingen uit binnen- en buitenland aan de Koningin zijn gericht over uiteenlopende onderwerpen, meestal om bemiddeling bij persoonlijke problemen. Deze categorie werd aangeduid met 'agendarekesten'. Bij de behandeling van deze categorie verzoekschriften kunnen drie soorten worden onderscheiden:

  • doorgezonden aan de minister/staatssecretaris ter behandeling;
  • doorgezonden aan de minister/staatssecretaris om bericht en raad;
  • gedeponeerde verzoekschriften.

Van de eerste soort die verreweg het meeste voorkomt is in het archief van het Kabinet der Koningin slechts de registratie te vinden. De originele verzoekschriften zijn ter behandeling overgedragen aan de betrokken bewindslieden en aldaar op te vragen, voor zover ze niet zijn vernietigd.

Van de bericht- en raadverzoekschriften zijn in het Kabinetsarchief de rapporten van de bewindslieden opgenomen en de schriftelijke machtigingen van de Koningin aan de minister om 'overeenkomstig zijn rapport' te handelen. Deze stukken zijn opgenomen in het verbaal van wetten, Koninklijke besluiten en kabinetsbrieven. Het verzoekschrift zelf is in de meeste gevallen weer teruggegaan naar het ministerie, waar het is gearchiveerd.

Voor wat de archivering van gedeponeerde verzoekschriften betreft, de derde soort, is naar bevind van zaken gehandeld. In de meeste gevallen zijn die per dag of per maand gebundeld en opgenomen in het verbaal. Incidenteel zijn gedeponeerde verzoekschriften uit praktische overwegingen vernietigd (buitenformaats, tientallen brieven van dezelfde afzender).

De verzoekschriftenadministratie geeft van deze drie soorten een uitvoerige beschrijving. De stukken werden chronologisch ingeschreven in de 'rekestenagenda'. De rekestenagenda's (inv.nrs. 13218-13277) zijn gebundelde en genummerde foliovellen waarop de volgende zaken werden aangetekend:

  • naam, adres en woonplaatsgegevens;
  • samenvatting van de inhoud van het verzoekschrift;
  • voorgestelde en genomen beschikking;
  • aanmerkingen.

Per dag is een rekestenagenda samengesteld. Voorbeeld: de rekestenagenda van 13 juli 1951 bevat de aantekeningen van de verzoekschriften die op die dag zijn behandeld (inv.nr. 13231). De rekestenagenda is genummerd: ieder foliovel heeft een nummer. Voor 13 juli 1951 zijn dat folionummers 551-553.

De informatie in de rekestenagenda's is vrij uitvoerig, omdat de originele verzoekschriften niet op het Kabinet werden bewaard, met uitzondering van de gedeponeerde. De rekestenagenda werd op persoonsnaam ontsloten d.m.v. een namenklapper (inv.nrs. 13309-13333). Deze klapper verwijst naar de folionummers van de rekestenagenda (inv.nrs. 13218-13277).

Voorbeeld: Men weet dat persoon 'Van Roon' in 1951 een verzoekschrift heeft ingediend bij de Koningin. Men zoekt in de 'klapper op de rekestenagenda' van 1951 (inv.nr. 13311) op de persoonsnaam. Bij tab 'Ro' vindt men de naam 'Van Roon', waarachter een verwijzing wordt gegeven naar het folionummer 553. Vervolgens zoekt men in de 'rekestenagenda' folionummer 553 (inv.nr. 13311). Hier vindt men vervolgens de aantekening van het gezochte verzoekschrift en wat ermee is gedaan.

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

  • Het archief van het Kabinet der Koningin is chronologisch ingericht: de wetten, Koninklijke besluiten en brieven van de directeur van het Kabinet zijn op hun datum en nummer opgeborgen. Is dus van een Koninklijk besluit of uitgaande brief de datum en het nummer bekend, dan kan men dit stuk, nadat men heeft bepaald in welke inventarisnummer (nummers in de eerste kolom) het is opgeborgen, rechtstreeks opvragen. Bij die Koninklijke besluiten zijn vrijwel altijd de daaraan voorafgaande ministeriële voordrachten gevoegd.

    In dit archief treft men maar weinig rekesten of verzoekschriften aan die aan de Koningin gericht zijn. Deze zijn immers meestal ter afdoening doorgezonden aan de verantwoordelijke minister. In de verzoekschriftenadministratie met de klappers daarop (inv.nrs. 13218-13333) kan men vinden aan welke minister een verzoekschrift of rekest is toegezonden.

    Evenmin zal men brieven van de Koningin zelf aantreffen: de Koning en de Koningin schreven (en schrijven) geen officiële brieven. Officiële brieven worden door anderen geschreven: door ambtenaren van een der ministeries of door ambtenaren van het Kabinet. Brieven van de hand van de Koningin zouden zich slechts in het Koninklijk Huisarchief kunnen bevinden.

    Men zij erop bedacht dat slechts een klein gedeelte van de Koninklijke besluiten is gepubliceerd in het Staatsblad en in de Staatscourant. Bovendien wijkt de nummering van de wetten en Koninklijke besluiten in het Staatsblad (nummering per kalenderjaar) af van de nummering van de originele, ondertekende wetten en besluiten in dit archief (nummering per dag).

  • Lijsten van wetten, koninklijke besluiten en kabinetsbrieven, geordend op datum en nummer (het exhibitum). Deze lijsten zijn vervaardigd vanaf 1956. Ze kunnen handig zijn als men een overzicht wil van uittreksels van alle stukken van een bepaalde dag.

  • De nummerlijsten geven aan welke nummers per dag zijn gebruikt. Daarachter staat vermeld het soort stuk en meestal een afkorting van het ministerie dat bij de behandeling van dat stuk betrokken is. Deze registers gebruikt men slechts, als men wil weten of van een bepaalde dag een nummer wel bestaat.

  • Registers van ingekomen stukken, aangevende bij welke besluiten ze zijn afgedaan (en dus te vinden zijn). Weet men een datum en een nummer van een voordracht van een minister aan de Koningin, dan kan men gewoonlijk vrij snel met behulp van deze agenda's de afdoening, meestal een Koninklijk besluit vinden. Na juni 1947 zijn deze registers niet meer aangelegd.

  • Voor het raadplegen van de verzoekschriftenadministratie leze men de zoekwijzer van deze inventaris.

  • Klappers zijn alfabetisch (niet lexicografisch) ingerichte registers op persoonsnaam en op aardrijkskundige naam. Ze verwijzen naar naar de Koninklijke besluiten zelf. Namen van instellingen zijn opgenomen onder de naam van de vestigingsplaats en dus niet onder de eigennaam. Per jaar bestaan de klappers uit twee delen, nl. voor het eerste en voor het tweede halfjaar.

  • De index vormt de hoofdtoegang van het archief. Het is een register in de vorm van een kaartsysteem, waarin alle besluiten en brieven (doch niet de rekesten aan de Koningin!), onderwerpsgewijs zijn vermeld. De verwijzingen hebben de vorm van datum en nummer van het Koninklijk besluit of de kabinetsbrief. Voor het gebruik van deze index, tesamen met de 'permanente zakenklapper' raadplege men de zoekwijzer.

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in