gahetNA in het Nationaal Archief

Fagel

1.10.29
N.M. Japikse
Nationaal Archief, Den Haag
1964
cc0

Beschrijving van het archief

Naam archiefblok:

1.10.29
Auteur: N.M. Japikse
Nationaal Archief, Den Haag
1964
CC0

Periode:

1513-1927

Omvang:

61,99 meter; 5345 inventarisnummers.

Taal van het archiefmateriaal:

Het merendeel der stukken is in het Nederlands. Een aantal stukken zijn in het Frans, in het Duits of in het Engels. Een enkel stuk is in het Latijn.

Soort archiefmateriaal:

Normale geschreven en gedrukte teksten. De Nederlandstalige stukken van vóór ca. 1700 zijn geschreven in het gotische cursiefschrift, met name in de oud-Hollandse klerkencursief.

Archiefbewaarplaats:

Nationaal Archief, Den Haag

Samenvatting van de inhoud van het archief:

Het archief bestaat uit drie hoofdgroepen: stukken van persoonlijke aard, stukken van ambtelijke aard en briefwisselingen. Het eerste deel bevat overwegend benoemingen (commissies e.d.) en overige particuliere stukken over de levensloop van diverse leden van het geslacht Fagel. De familie speelde met name in de 18e eeuw een belangrijke rol in de ambtenarij op generaliteitssniveau, overwegend als griffiers van de Staten-Generaal. Er zijn tevens diverse reisjournalen, dagboeken, aantekeningen over ambtelijke werkzaamheden maar bijvoorbeeld ook van geschiedkundige of theoretische aard of uit de studietijd en andersoortige manuscripten.
Ten tweede bevat het archief een aantal ambtelijke stukken, meest opgesteld in hun hoedanigheid als griffier: het zogeheten griffiersarchief. Dit loopt van de 16e-18e eeuw. Er zijn stukken over de griffie en het ambt van griffier; indices op de resoluties van de Staten-Generaal; agenda's en registers van uitgaande brieven; stukken over de werkzaamheden van de diverse generaliteitscolleges; de prins van Oranje, het stadhouderschap en de domeinen. Tevens zijn er stukken over allerlei gewestelijke zaken; over de financiën; leger en vloot; buitenlandse zaken (ontvangst van diplomaten, buitenlandse betrekkingen); religie en kerkelijke zaken; juridische zaken; Generaliteitslanden; VOC; WIC en Suriname. Van een aantal leden van de familie zijn er ook nog stukken opgesteld als ambassadeur of in overige officiële betrekkingen.
Ten derde is er een reeks briefwisselingen voor de periode 1672-1688 en vanaf 1700 tot eind 19e eeuw met zowel familieleden als een aparte reeks met gezanten (alleen voor de 18e eeuw).

Archiefvormers:

  • Fagel
  • Rosa
  • Goedecke, van
  • Hackebracht, van
  • Fagel, Gaspar
  • Fagel, Hendrik baron (de jonge)
  • Fagel, Jacob baron
  • Fagel, Francois Willem baron
  • Fagel, Robert baron
  • Fagel, Francois Hendrik Robert René baron

Archiefvorming

Geschiedenis van de archiefvormer

Geschiedenis van het archiefbeheer

Bibliotheek, archief en kunstverzamelingen werden grotendeels bewaard in het herenhuis Noordeinde 140 te 's-Gravenhage, waar de elkaar opvolgende griffiers der Staten-Generaal uit het geslacht Fagel sedert 1680 hebben gewoond. Dit huis kan men beschouwen als de zetel van de familie, hoewel uiteraard andere familieleden eveneens in het centrum van Den Haag gevestigd waren. (

H. E. van Gelder, Haagsche Cohieren, Jaarb. 'Die Haghe', 1913, 29, 1914-1915. 23, 29, 39, 62, 109 vlg.

) Deze vestiging in Den Haag was juist gekozen, omdat zij hier het Stadhouderlijk (later Koninklijk) Hof, de Staten-Generaal, de Staten van Holland en Westfriesland, alsmede hun andere meesters op de beste wijze konden dienen.

Aan J. van Breen danken wij een uitvoerige beschrijving van het huis aan het Noordeinde met de in de tuin gelegen koepel, waaraan de bekende bouwmeester Daniel Marot en de kunstschilder Terwesten hun beste krachten hebben gewijd. (

J. van Breen, Het Heerenhuis Noordeinde nr. 140 en De Tuinkoepel van het Huis Noordeinde nr. 140, beide in Jaarb. 'Die Haghe', 1913, 133 vlg.

) Van deze oude glorie treft men thans weinig meer aan; het huis werd tot winkel verbouwd, terwijl de koepel in verval is geraakt. In 1803 deed Hendrik Fagel de Jonge, die toen in Engeland vertoefde, het huis van de hand. Hieraan was een vrijwel totale uitverkoop van de inboedel vooraf gegaan. De kunstverzamelingen werden in de jaren 1799-1802 in Londen geveild. (

Briefwisseling van Jacob baron Fagel, inv.nrs. 3353-3388.

)
Ook de bibliotheek, die door François Fagel de Oude en Hendrik Fagel de Oude was verzameld, deelde dit lot en werd verkocht aan Trinity College van Dublin, waar deze collectie thans nog bekend staat als 'The Fagel Library'. (

L. Brummel, The Fagel Library in Trinity College, Dublin, 'Miscellanea Libraria', 1957, 204 vlg.

)

Gelukkig bleven het familiearchief en de collectie familieportretten van de Fagels van de verkoop in de jaren 1799-1802 uitgezonderd en konden tijdens de 19de eeuw met nieuwe aanwinsten worden uitgebreid.

Het archief, waarin men de neerslag van het werken en vorsen van de familieleden aantreft, was nog lange tijd door een waas van beslotenheid omhuld totdat dr. H. T. Colenbrander, toen directeur van het Bureau voor 's Rijks Geschiedkundige Publicatiën, in 1913 kon getuigen: 'Het fraai gelegen Avegoor, eigendom van den laatst overgebleven mannelijken telg uit het geslacht, dat aan de Vereenigde Nederlanden vijf griffiers der Staten-Generaal geleverd heeft, herbergt de vermoedelijk kostbaarste verzameling geschiedkundig materiaal, die in Nederland (buiten het Koninklijk Huisarchief) in particulier bezit voorkomt, waarin het mij gegeven was een oog te slaan'. (

H. T. Colenbrander, Het Archief Fagel en de geschiedenis van het Oranjehuis van 1806 tot 1813, Gedenkboek 'Je Maintiendrai', 1913, 296 vlg.

) Met deze woorden kwam het archief meer in de openbaarheid te staan dan voorheen het geval was geweest.

Huize 'Avegoor' in Ellecom (gemeente Rheden) was in de tweede helft van de 19de eeuw de zetel van de familie Fagel geworden, nadat zij gedurende de eerste helft van deze eeuw nog in Den Haag had gewoond. Jacob baron Fagel kocht op 19 maart 1822 het huis aan de Lange Vijverberg nr. 14, waar hij reeds in 1806 had gewoond. Daarna verhuisde hij naar het huis van Johan de Witt aan de Kneuterdijk en nog later naar Plein 5. Het huis aan de Lange Vijverberg nr. 14 was oorspronkelijk een gedeelte van het Hof van Friesland. In 1827 verhuurde Jacob baron Fagel het pand aan zijn broeder Hendrik baron Fagel. Deze woonde er tot zijn dood in 1838. Het huis werd toen betrokken door de weduwe van Jacob baron Fagel, Mevrouw J. M. M. barones Fagel-Boreel, met haar drie kinderen François Hendrik Robert René, Eleonora en Wendela. Tenslotte woonde in dit huis de ongehuwde Jkvr. Eleonora Fagel. Na haar dood in 1877 schijnt het huis verkocht te zijn. (

Henriette J. J. M. van Diepen, Het Hof van Friesland, Jaarb. 'Die Haghe', 1942,52 vlg.

)

Tenslotte dient nog te worden opgemerkt, dat de collectie familieportretten van de Fagels zich, evenals het archief, in het bezit van het Rijk bevindt. Deze collectie wordt thans beheerd door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Rijswijk.

Het valt niet moeilijk om naast een stamboom van de zgn. adellijke tak van het geslacht Fagel ook een stamboom van het familiearchief te construeren. Indien men uitgaat van de stelling, dat in het algemeen familiepapieren van vader op zoon vererven, wordt de stam van de boom gevormd door de archieven of archivalia, die achtereenvolgens in het bezit waren van François Fagel de Oudste, Hendrik Fagel de Oudste, Cornelis Gerrit Fagel, Hendrik Fagel de Oude, Jacob baron Fagel, François Hendrik Robert René baron Fagel en tenslotte van Jacob John baron Fagel. Aan deze stam kunnen tevens worden toegevoegd de archivalia, die afkomstig waren van hun echtgenoten of moeders na het overlijden. De takken van de boom worden dan gevormd door de opneming van archieven of archivalia, afkomstig van ooms en tantes na het overlijden en van broers en zusters na het overlijden, resp. huwelijk.

De stamboom is zo compleet, waarbij echter opgemerkt wordt, dat archieven of archivalia van afstammelingen uit de zijtakken Fagel-Aux Brébis, Fagel-Robbé, Fagel-Graswinckel, die uitstierven, niet in het familiearchief Fagel werden opgenomen, uitgezonderd echter enkele archivalia, afkomstig van generaal François Nicolaas baron Fagel.

Dit conglomeraat archieven, archiefjes en losse stukken, afkomstig van 26 leden der familie Fagel, vermeerderd met die der aanverwante geslachten, vormt het familiearchief Fagel, dat een lengte van ongeveer 45 strekkende meter beslaat. De dossiers en losse stukken waren geborgen in bruine en rood-kleurige portefeuilles, die eerst ten huize van de hierboven genoemde stamhouders te 's-Gravenhage werden bewaard en laatstelijk op 'Avegoor' te Ellecom (gemeente Rheden).

Zolang het archief in particuliere handen is gebleven, werd het zelden geraadpleegd. Enkele sporen werden gevonden, die wezen op een onderzoek van mr. G. Groen van Prinsterer, de eerste directeur van het Koninklijk Huisarchief. Hij verdiepte zich in de stukken over de Oostenrijkse Successie Oorlog. In de negentiger jaren van de vorige eeuw kon W. M. C. Regt ter bewerking van zijn genealogie over de familie Fagel geen toegang tot het archief verkrijgen, hetgeen hij toeschreef aan de uitlandigheid van de familie. (

Het meer geciteerde artikel van W. M. C. Regt, blz. 49.

) Gelukkiger was dr. H. T. Colenbrander, die in het begin van de 20ste eeuw een onderzoek instelde naar papieren, belangrijk voor zijn uitgave van de 'Gedenkstukken'. (

Een nog onuitgegeven verdrag van Willem III, 'Bijdr. v. Vad. Gesch.', 3de Reeks, VI, 133 vlg. en VII, 41 vlg.

)
Daarna was het prof. dr. F. J. L. Krämer, die de archivalia van raadpensionaris Gaspar Fagel onder de loupe nam en hierover een artikel publiceerde (

Idem

)
, maar tevens kans zag de brieven van Willem III aan Gaspar Fagel en Hendrik Fagel de Oudste aan de verzamelingen van het Koninklijk Huisarchief toe te voegen. Omstreeks 1920 kreeg dr. N. Japikse toegang tot het archief, eveneens ter bestudering van de nagelaten papieren van raadpensionaris Gaspar Fagel, die later werden verwerkt in zijn uitgave van de 'Correspondentie van Willem III en van Hans Willem Bentinck, eersten Graaf van Portland'. Deze historicus kon Jacob John baron Fagel er toe bewegen - in overleg met de toenmalige Algemene Rijksarchivaris prof. mr. R. Fruin - om het familiearchief Fagel aan het Rijk in bewaring te geven.

Inhoud en structuur van het archief

Aanwijzingen voor de gebruiker

Verwant materiaal

Bijlagen

Beschrijving van de series en archiefbestanddelen

  • Zoals opgemerkt in de inleiding ontstonden tijdens Hendrik Fagel de Oude vier series briefwisselingen, nl:

    1. Particuliere Brieven
    2. Brieven van Ministers
    3. Brieven aan Ministers
    4. Ontcijferde brieven van Vreemde Gezanten aan hun regeringen

    Hendrik Fagel de Oude paste deze indeling niet alleen toe op zijn eigen brieven, maar ook op die van zijn voorganger-griffier François Fagel de Oude. Zijn opvolger-griffier Hendrik Fagel de Jonge volgde in dit opzicht de voetsporen van zijn grootvader tot het moment, waarop hij in 1794 met een bijzondere missie belast als ambassadeur naar Groot-Brittannië vertrok. Tijdens zijn ballingschap en daarna voegde hij de brieven van en aan ministers bij zijn particuliere correspondentie. Hendrik Fagel de Oude heeft deze soort brieven van raadpensionaris Gaspar Fagel niet bij zijn brieven van en aan ministers gevoegd, zodat ook deze onder diens particuliere brieven te vinden zijn. In de inleiding wordt hiervan de oorzaak verklaard.

    De jaarsgewijze opberging van de brieven bleef voor alle series in deze beschrijving gehandhaafd met dien verstande dat brieven van eenzelfde correspondent per jaar in één omslag werden samengevoegd. Ieder jaar bevat dus verschillende genummerde omslagen, voorzien van de naam van de betrokken correspondenten. Deze omslagen werden alphabetisch-lexicographisch geordend. Eén toegang tot deze jaarsgewijze opgesomde correspondentie in de series 'Particuliere Brieven' en 'Brieven van Ministers' werd verkregen door de opneming van de namen van de correspondenten in de 'Index van persoonsnamen', die de gehele inventaris bestrijkt.

    • Gezien de enorme hoeveelheid particuliere brieven werden - in afwijking van het hiervoor gestelde - brieven, die slechts éénmaal per jaar van een bepaalde correspondent werden ontvangen, in omslagen gemerkt 'Diverse Personen' ondergebracht.

      De minuten van de uitgaande brieven waren in deze serie in het algemeen met de ingekomen brieven verenigd, terwijl thans ook de originele uitgaande brieven die na de dood van geadresseerden werden terugontvangen, bij de ingekomen brieven werden gevoegd, zodat vraag en antwoord zich in deze serie afwisselen.

      Een toegang tot deze jaarsgewijze opgesomde correspondentie werd verkregen door de opneming van de namen van de correspondenten in de 'Index van persoonsnamen', die de gehele inventaris bestrijkt (blz. 189 vlg.). Deze index vermeldt achter de namen van de correspondenten de functies, die zij hebben bekleed, echter zonder vermelding van hun commissies naar andere regeringsinstanties, waar zij hun gewest of stad vertegenwoordigden.

    • Zoals is vermeld in de toelichting tot het voorgaande hoofdstuk (blz. 175) stelde Hendrik Fagel de Oude naast zijn serie 'Particuliere Brieven' ook een serie .Brieven van Ministers' met daaraan annex een serie 'Brieven aan Ministers' samen. In beide series nam hij in het algemeen brieven op, die hem uit het buitenland bereikten en de minuten van zijn brieven, die daarheen werden verzonden. De meeste brieven in de serie 'Brieven van Ministers' zijn afkomstig van Nederlandse diplomatieke vertegenwoordigers in den vreemde en van buitenlandse diplomatieke vertegenwoordigers hier te lande. Daarnaast bevinden zich in deze serie brieven van vreemde vorsten, terwijl ook enkele brieven van particulieren in het buitenland voorkomen.

      Hendrik Fagel de Oude completeerde zijn serie 'Brieven van Ministers' met de brieven uit het buitenland, die door zijn voorganger François Fagel de Oude waren ontvangen, terwijl zijn opvolger Hendrik Fagel de Jonge zich aan de indeling van zijn grootvader hield en beide series voortzette tot aan zijn vertrek als buitengewoon ambassadeur naar Engeland in de winter van het jaar 1794.

      Een toegang tot deze jaarsgewijze opgesomde correspondentie werd verkregen door de opneming van de namen van de correspondenten in de 'Index van persoonsnamen', die de gehele inventaris bestrijkt. Deze index vermeldt achter de namen van de correspondenten de functies, welke zij hebben bekleed. Met de functie 'gezant' worden alle vertegenwoordigers in Nederlandse of buitenlandse diplomatieke dienst aangegeven, die over een vaste standplaats beschikten, terwijl met de functie 'diplomaat' alle diplomatieke vertegenwoordigers met speciale missies zonder vaste standplaats worden bedoeld.

Reacties

Mijn in de Verenigde Staten wonende schoonvader Jhr L. Quarles van Ufford wenst aan het Fagel archief een collectie brieven over te dragen van zijn oudoom Jacob John baron Fagel (5 oktober 1859-'s-Gravenhage 16 maart 1928). Mijn schoonvader arriveert hier te lande op 25 september a.s. voor een verblijf van enkele dagen. Aan wie kan hij de brieven overdragen?

Gaarne van U vernemend,

Hoogachtend,

Ch.M. van Beuningen
Nassaulaan 19
2514JT 's-Gravenhag

De In de rubriek "geschiedenis van de archiefvormer" ontbreken onder "B. Lijst van leden der familie Fagel, wier archivalia in deze inventaris beschreven zijn met enige genealogische en historische aantekeningen" de genealogische en historische aantekeningen (in de gedrukte tekst van de Fagelinventaris pp. XVIII-XXXIII). Naar die aantekeningen wordt wel verwezen bij de afzonderlijke archiefvormers.
Ik miste in de rubriek "Geschiedenis van het archiefbeheer" overigens ook het grootste gedeelte uit "C. Geschiedenis van het familie-archief Fagel", het daarmee corresponderende hoofdstuk in de gedrukte inventaris, maar die vond ik in andere rubrieken terug.
Zijn de genealogische en historische aantekeningen misschien ook naar elders verplaatst?

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in