VOC

B.J. Slot

Introduction in English.

De archieven van de VOC bestaan uit de archieven van de colleges van bewindhebbers van de zes kamers en enkele archieven van departementen en bureaus van die kamers. Onder het gezag van de VOC werkten echter veel meer archiefvormende instellingen en personen. Van hun archieven is slechts een deel bewaard gebleven. Men kan een aantal instellingen en personen onderscheiden: er zijn archieven van vestigingen van de Compagnie in het octrooigebied (Azië en Kaap de Goede Hoop), archieven van ondergeschikte bureaus van die vestigingen, en archieven van beambten van de VOC in de Republiek en van VOC-dienaren in het octrooigebied. Van deze archieven zijn sommige op de plaats gebleven waar zij zijn gevormd, andere bevinden zich in openbare archiefbewaarplaatsen in Nederland en nog weer andere zijn in handschriftencollecties in het binnen- en buitenland verzeild geraakt.

Van de archieven van de vele vestigingen van de VOC in het octrooigebied bestaan er nog slechts enkele. De grootste en belangrijkste daarvan bevinden zich in landen met klimatologisch ongunstige omstandigheden en zijn soms in zeer slechte staat. Bovendien tonen zij lacunes die nog ernstiger zijn dan die in de VOC-archieven in Nederland. Dat maakt het zoeken in het buitenland naar de tekst van stukken die in Nederland verloren gingen in veel gevallen vergeefse moeite. Daarentegen bevatten de oude vestigingsarchieven ook veel materiaal dat nooit naar patria is gezonden, met name stukken over het lokale bestuur.

De overgebleven archieven in het Arsip Nasional in Jakarta bestaan uit het archief van gouverneur-generaal en raden, andere regeringsinstellingen in Batavia, en gedeelten van archieven van andere vestigingen in Indonesië. Ook in Sri Lanka, India en Zuid-Afrika bevinden zich nog omvangrijke archieven van de oude VOC-vestigingen aldaar. Van deze archieven is dat van Batavia het omvangrijkste, maar vele series zijn uit dat archief verdwenen of slechts fragmentarisch aanwezig. Het archief van Ceylon is qua structuur nog het meest intact. Ook nog in redelijk goede staat, met name het gedeelte uit de achttiende eeuw, is het archief van Malabar in Madras, maar zijn structuur treedt niet meer duidelijk aan de dag vanwege een chronologische herordening die tijdens het Engelse bestuur heeft plaatsgevonden. Op het Algemeen Rijksarchief bevinden zich behalve de eigenlijke VOC-archieven ook stukken afkomstig van de Hoge Regering en van de boekhouder-generaal in Batavia, de archieven van de factorijen in Japan en Kanton en fragmenten van archieven van Nederlandse vestigingen in India. Kleinere delen van archieven van beambten en kantoren kunnen ook in familiearchieven en handschriftencollecties voorkomen.

Over het algemeen kan men van de structuur van de overzeese bestuursarchieven vaststellen dat zij wat tweeslachtig is. Nederlandse bestuursarchieven uit die tijd zijn meestal gebaseerd op een of meer series resoluties met bijlagen, maar bij verscheidene archieven van VOC-vestigingen heeft de sterke onderhorigheid aan hoger gezag (de Hoge Regering in Batavia, c.q. de bewindhebbers in de Republiek) geleid tot een centrale plaats van de briefwisseling met de superieuren, terwijl de resoluties met hun bijlagen meer op de lokale administratie gericht zijn. Daarom zal men alfabetische indices vaak eerder bij de briefwisseling met superieuren dan bij de resoluties vinden. Een merkwaardige plaats nemen de dagregisters in in de structuur van de archieven. Het lijkt er soms op dat deze dagregisters, zoals dat in Engelse factorijarchieven het geval is, het basisbestand achter de briefwisselingen vormen. In de dagregisters wordt namelijk uitgebreid verslag gedaan van ingekomen en uitgaande correspondentie. Slechts zelden is deze rol echt evident.In het octrooigebied van de VOC ontstonden ook Nederlandse rechterlijke en notariële archieven. In principe waren de vormers van deze archieven VOC-dienaren of aan de lokale VOC-overheden ondergeschikte personen of instellingen. Dergelijke rechterlijke en notariële archieven zijn in het algemeen bij de archieven van de betreffende vestiging bewaard. Zij bestaan in Jakarta, Sri Lanka, India, en op het Algemeen Rijksarchief voor Japan en Kanton. Een deel van de rechterlijke archieven van Batavia (enkele series uit de archieven van schepenbank en weeskamer) zijn in de negentiende eeuw naar het Algemeen Rijksarchief overgebracht.

1. Het archief in Jakarta

Verreweg het grootste archief uit het octrooigebied van de VOC is dat van de centrale bestuursinstellingen in Batavia. Ten tijde van het Nederlandse bestuur berustte dit in het zogenoemde Landsarchief, tegenwoordig in het Arsip Nasional in Jakarta. Reeds in 1882 verscheen hiervan een inventaris in druk (

J.A. van der Chijs, Inventaris van 's Lands Archief te Batavia (1602-1816) (Batavia 1882).

). Deze inventaris is tamelijk primitief en het is moeilijk te achterhalen van welke archiefvormers in Batavia de verschillende bescheiden afkomstig zijn. De eerste 99 bladzijden van deze inventaris betreffen stukken van de Hoge Regering en commissarissen-generaal. Op pagina 100-112 zijn de stukken vermeld van diverse andere bestuursinstellingen in Batavia. Tenslotte zijn op pagina 113-354 zogenoemde 'gewestelijke stukken' opgenomen. Het is allerminst duidelijk of hier brokstukken bij zijn van archieven van vestigingen in het octrooigebied. Het lijkt dat deze een mengsel bevat van voornamelijk bij de Hoge Regering ingekomen stukken uit de buitenkantoren en enkele losse restanten van archieven van deze buitenkantoren. Voorts moet worden opgemerkt dat in tegenstelling tot de VOC-archieven in het Algemeen Rijksarchief, de archieven in Jakarta geen cesuur kennen in 1795. De inventaris van Van der Chijs neemt stukken op tot en met het Engelse bewind (tot 1816), in een enkel geval zelfs later.Het archief in Jakarta is naar vorm grotendeels een typisch bestuursarchief, bestaande uit series resoluties en bijlagen. De indeling in de inventaris is echter enigszins merkwaardig. De eerste rubriek van de inventaris bevat de 'stukken uit patria'. Dit zijn behalve de brieven van de Heren Zeventien ook die van de afzonderlijke kamers. Van bijzonder belang zijn hier de brieven van de kamers waarvan weinig bescheiden in Nederland bewaard zijn gebleven: Delft, Rotterdam, Hoorn en Enkhuizen, alsmede de brieven van de kamer Zeeland uit de zeventiende eeuw.

Een tweede rubriek wordt gevormd door de 'Indische stukken'. Hierin bevinden zich de resoluties van de gouverneur-generaal en raden in Batavia, en de bijlagen. De resoluties vormen een minder volledige serie van dezelfde inhoud dan die in de VOC-archieven in Nederland. De series 'korte notulen' zijn niets anders dan de chronologische inhoudsopgaven die bij de resoluties in de VOC-archieven ingebonden zijn. Er is een serie 'bijlagen', die voornamelijk het bestuur van Batavia en ressort betreffen. Deze bijlagen zijn niet in de Nederlandse VOC-archieven aanwezig. Zij zijn van groot belang voor de achtergronden van de besluitvorming van de Hoge Regering. Voorts bevat de rubriek 'Indische stukken' de dagregisters gehouden in het Kasteel Batavia, die in de VOC-archieven in Nederland grotendeels ontbreken, en brieven naar de onderhori-ge vestigingen (een veel minder volledige reeks dan het 'Bata-via's uitgaande brievenboek' in het Algemeen Rijksarchief). Ook bevindt zich hier een kleine verzameling van originele tractaten en contracten met inheemse vorsten in Azië.

In dezelfde rubriek 'Indische stukken' zijn de archieven van diverse diensten en kantoren van het centraal bestuur in Batavia en het archief van de Hoge Raad van Justitie ondergebracht. Deze archieven blijken maar zeer gedeeltelijk bewaard te zijn: van enkele instellingen, onder meer van de Raad van Justitie, is veel meer te vinden in de jaarlijks naar Neder-land gestuurde afschriften in de VOC-archieven. De boekhoudre-gisters van de boekhouder-generaal van Batavia zijn in de vorige eeuw naar Nederland overgebracht om de daar inmiddels vernietigde duplicaten te vervangen (het archief van de boek-houder-generaal in Batavia in het Algemeen Rijksarchief).

Het onderdeel 'gewestelijke stukken' in de oude inventaris van het Landsarchief is een samenvoeging van sterk ver-schillende bescheiden, zonder enige toepassing van het herkomstbeginsel. Het gedeelte betreffende Batavia bevat de archieven van allerlei lokale bestuursinstellingen en ambtenaren als stadsbestuur, schepenbank en notariële archieven. Voor een deel zijn dit eigenlijk geen instellingen van de VOC. De series betreffende vestigingen buiten Batavia zijn echter juist wel voornamelijk VOC-archieven. Dit zijn veelal de originelen van de ingekomen stukken waarvan een bloemlezing van afschriften zich als 'Batavia's ingekomen brievenboek' in de overgekomen brieven en papieren in de VOC-archieven be-vindt. Men zou dan verwachten dat zich in deze serie de grote hoeveelheden stukken bevinden die vanuit de buitenkantoren naar Batavia waren gezonden. Dit kan worden geverifieerd aan de hand van de lijsten van elke zending van deze stukken, die zich voor iedere vestiging in het 'Batavia's ingekomen brieven-boek' bevinden. Het blijkt dan dat hier de grootste lacune van het archief van Jakarta zit. Alleen van de vestigingen op het grondgebied van Indonesië, en daarvan alleen uit de late VOC-periode, zijn er behoorlijke hoeveelheden ingekomen stukken bewaard gebleven. Dit maakt dat het 'Batavia's ingekomen brieven-boek' in de VOC-archieven verreweg de meest volledige series van ingekomen brieven uit de onderhorige vestigingen in Azië bevat.

Het gebouw van het voormalige Landsarchief aan de Jalan Gajah Mada te Jakarta, 1991 (Foto M.C.J.C. van Hoof):

Plattegrond van een VOC-schip met onder de letters C en H de plaats van de consumptiegoederen voor de reis, ca.1760 (ARA Eerste Afdeling, Van Ghesel, inv.nr. 111):

2. Uit Batavia overgebrachte archieven in het Algemeen Rijksarchief

I. Archief van de Hoge Regering in Batavia

Dit bestand van stukken heeft met name betrekking op gebieden buiten Indonesië. Het is in 1863 uit het Landsarchief naar Nederland overgebracht. Het is een heterogene verzameling van stukken van sterk verschillende herkomst. Naast in Azië vervaardigde indices en andere toegangen op belangrijke series komen in het bestand tamelijk aanzienlijke gedeelten van briefwisselingen van enkele kantoren en een aantal 'memories van overgave' voor. De verzameling lijkt grotendeels afkomstig te zijn uit de hiervoor genoemde serie gewestelijke stukken in het Landsarchief. Daarnaast zijn er mogelijk ook stukken afkomstig uit de naar Batavia overgebrachte archieven van Nederlandse vestigingen in India. Uit die verzameling is de hieronder vermelde verzameling van bescheiden der voormalige Nederlandse bezittingen in Voor-Indië gelicht (zie paragraaf 4). Bij het uitsplitsen van deze verzameling is men echter zeer voorzichtig geweest, zodat twijfelgevallen in het archief van de Hoge Regering zijn gebleven. Van de collectie bestaat een voorlopige inventaris (

M.A.P. Roelofsz, Beschrijving van een collectie stukken, in 1862-63 uit Batavia naar Nederland verzonden, voornamelijk het bestuur der Hooge Regeering over de buitenkantoren betreffende, 1602-1827 (typoscript; z.p.['s-Gravenhage] z.d.).

)

II. Archief van de boekhouder-generaal in Batavia

De boekhoudregisters van de boekhouder-generaal in Batavia zijn naar Nederland overgebracht ter vervanging van inmiddels in Nederland vernietigde bescheiden. Het gaat hier om series generale grootboeken en journalen en negotiegrootboeken en journalen,bijna alle uit de achttiende eeuw (

Inventaris van de archieven van de weeskamer Batavia/boekhouder-generaal te Batavia/schepenbank te Batavia (typoscript; 's-Gravenhage 1980).

).

III. Archief van de weeskamer in Batavia

In 1863 werden ook series journalen en grootboeken van de weeskamer in Batavia uit de achttiende eeuw naar Nederland overgebracht (

Ibidem.

)

IV. Archief van de schepenbank in Batavia

.Het in 1863 uit Batavia naar Nederland overgebrachte gedeelte van het archief van de schepenbank in Batavia bestaat voornamelijk uit financiële bescheiden en processtukken uit de achttiende eeuw (

Ibidem.

)

3. Archieven in India

Na de overdracht van de resterende Nederlandse vestigingen in India aan Engeland in 1825, werd een deel van de archieven van deze vestigingen (Coromandel, Surat en Bengalen) naar Batavia overgebracht en vandaar in 1863 naar Nederland verscheept. In het Algemeen Rijksarchief vormen zij nu het bestand van de 'voormalige Nederlandse bezittingen in Voor-Indië' (zie paragraaf 4). Het merendeel van de in India achtergebleven Nederlandse archieven werd door het Engelse bestuur overgenomen. Veel, zo niet het meeste, blijkt inmiddels verdwenen te zijn (

J. van Kan, Compagniesbescheiden en aanverwante archivalia in Britsch-Indië en op Ceylon (Batavia 1931) 19-23.

). Enkele restanten werden ten slotte geconcentreerd in de archiefbewaarplaats in Madras, terwijl ook elders in India zich nog wel enige bestanden bevinden. Het archief van de Nederlandse vestiging in Cochin in Malabar bleef buiten deze operaties en is sinds 1795 zonder onderbreking in handen van het Engelse gouvernement in Madras gebleven.

Verreweg de meeste Nederlandse archieven in India bevinden zich nu dus in het staatsarchief van Tamil Nadu in Madras. Het grootste deel daarvan wordt gevormd door het archief van de Nederlandse vestiging in Cochin. Dit is het enige archief van een Nederlandse vestiging in India dat redelijk intact is bewaard gebleven.

Van de Nederlandse archieven in Madras bestaat een 'Press list', een chronologische magazijnlijst, met opmerkingen betreffende sommige belangrijk geachte stukken (

A.J.M. Heyligers, Press List of Ancient Dutch Records from 1657 to 1825 (z.p. z.d.).

). Deze lijst is slechts een primitief werkinstrument. Bovendien is de oorspronkelijke structuur van het archief door de chronologische ordening verloren gegaan. Wel kan men zich door vergelijking met inventarissen van andere bestanden een redelijk beeld vormen van de oorspronkelijke structuur. De stukken uit de zeventiende eeuw zijn grotendeels verdwenen. Het resterende archief bestaat voornamelijk uit brieven van en naar Batavia en de Republiek, resoluties, bijlagen, briefwisselingen met andere Nederlandse vestigingen, en dagregisters van missies. De dagregisters van de vestiging zelf zijn slechts zeer fragmentarisch aanwezig. Boekhouding en rekeningen zijn zeer incompleet aanwezig voor de latere jaren. Ook zijn er veel stukken van de Raad van Justitie en stukken betreffende de lokale Nederlandse nederzetting zoals protocollen van civiele akten en bescheiden afkomstig van de lokale weeskamer.

Van de archieven van Bengalen en Surat zijn in Madras slechts kleine delen aanwezig die in 1932 uit Bombay en Calcutta naar Madras werden overgebracht. Het gaat hierbij vooral om protocollen van civiele akten. Vóór de overdracht in 1932 waren de archieven beschreven door J. van Kan. Het is onduidelijk of de bestanden in Calcutta die door hem zijn beschreven dezelfde zijn als de in 1932 van Calcutta naar Madras overgebrachte bescheiden (

Een beknopte lijst hiervan is Supplementary Catalogue of Dutch Records (Madras 1952). De hierin voor Surat opgenomen bescheiden zijn meer uitvoerig beschreven in Van Kan, Compagniesbescheiden, 78-105. Zie voor de bescheiden betreffende Bengalen: ibidem, 59-74.

). Het door Van Kan beschreven bestand is een gemengde collectie van weeskamerarchieven, protocollen van civiele akten, enkele kerkelijke registers en brokstukken van bestuurs- en rechterlijke archieven. De lijst van de in 1932 overgebrachte bestanden lijkt niet met de lijst van Van Kan overeen te stemmen.

Voor prosopografische studies betreffende het VOC-personeel zijn de stukken van Bengalen en Surat niet zonder belang, maar voor een studie van de Compagniesadministratie kan men beter de in Nederland aanwezige bescheiden raadplegen. Wel zijn in Madras wat stukken aanwezig betreffende de lokale Nederlandse nederzettingen in Bengalen, Surat en Coromandel, zoals kerkelijke registers, en rechterlijke en notariële stukken.

In het archief van de burgerlijke stand in Madras bevinden zich voorts enkele Nederlandse kerkelijke registers van Pulicat aan de kust van Coromandel (

Van Kan, Compagniesbescheiden, 198-199.

).

4. Uit India overgebrachte archieven in het Algemeen Rijksarchief

Bij de overdracht van de Nederlandse bezittingen in India aan Engeland bleef een aantal bescheiden in Nederlands bezit. Het zijn voornamelijk resoluties en briefwisselingen met Nederland en Batavia uit de laatste decennia van het Compagniesbestuur. Vermengd met de hierboven genoemde bescheiden van de Hoge Regering betreffende de buitenkantoren werden zij in 1863 naar Nederland overgebracht. Bij inventarisatie op het Algemeen Rijksarchief werden de stukken betreffende de vestigingen in India van de rest afgescheiden en in een apart archief ondergebracht, het archief van de voormalige Nederlandse bezittingen in Voor-Indië. Hierin werden alleen die stukken opgenomen waarvan onomstotelijk vaststond dat zij tot de archieven van Nederlandse vestigingen in India hadden behoord. Twijfelgevallen werden bij de bescheiden van de Hoge Regering gelaten (

W.J.M. Buch, Inventaris van bescheiden der voormalige Nederlandsche bezittingen in Voor-Indië (typoscript; 's-Gravenhage 1936).

).

5. Archieven in Sri Lanka

Het archief van het Nederlandse bestuur van Ceylon is tamelijk volledig bewaard gebleven. Het betreft met name de bescheiden van de bestuursinstellingen in de hoofdstad Colombo. Van de archieven van de onderhorige vestigingen zijn alleen grotere of kleinere brokstukken over. Het archief van de hoofdvestiging in Colombo is beschreven in een inventaris uit 1943 (

M.W. Jurriaanse, Catalogue of the Archives of the Dutch Central Government of Coastal Ceylon 1640-1796 (Colombo 1943).

). Hoewel het uit de inventaris niet zo duidelijk blijkt, gaat het ook in Colombo weer om het typische model van een vestigingsarchief, gebaseerd op de briefwisseling met de superieuren in de Republiek en Batavia, met daarnaast voor de lokale administratie resoluties met bijlagen en dagregisters, en archieven van diverse ondergeschikte administraties.

Er zijn omvangrijke series resoluties en bijlagen van de gouverneur en raden, met bijbehorende series secrete resoluties en resoluties van bijzondere departementen. Daarnaast bestaan diverse series ingekomen en uitgaande brieven (gewoon, secreet en van het binnenlandse en militaire departement), gesplitst in de rubrieken patria en Kaap de Goede Hoop, Batavia, diverse ondergeschikte kantoren, en andere vestigingen in het octrooigebied. Opvallend is het ontbreken van een serie dagregisters van Colombo. Deze moet wel hebben bestaan, gezien het voorkomen van gedeelten hiervan in de overgekomen brieven en papieren in de VOC-archieven in Nederland. Een rubriek 'internal affairs' bevat naast allerlei series stukken betreffende bijzondere onderwerpen ook protocollen van civiele akten en wetgeving. Een rubriek 'external affairs' bevat naast correspondentie met andere VOC-vestigingen (het is niet duidelijk waarom zij niet bij de overige briefwisseling werd ondergebracht) ook traktaten en briefwisselingen met inheemse overheden en vertegenwoordigers van andere Europese mogendheden. Naast het archief van gouverneur en raden zijn er bestanden van de hoofdadministrateur (hoofd van de handel) en van de dessave (districtshoofd) van Colombo. In het archief van de dessave bevindt zich een rijke collectie 'tombo's' (een soort kadastrale registers). Ook is er een zeer omvangrijk archief van de Raad van Justitie, betreffende zowel civiele als criminele zaken, en van lagere rechterlijke instellingen als de landraad en de civiele raad. Van tijdelijke bestuurslichamen en personen zijn er archieven van de Geheime Commissie (belast met de oorlog met Kandy 1762-1766), bestaande uit resoluties en correspondentie, en van enkele bijzondere commissies die uit Nederland werden gestuurd.

Afbeelding van de wapens van de Nederlandse vestigingen op Ceylon, ca.1719 (ARA Eerste Afdeling, Aanwinsten, inv.nr. 1892-32b):

Tekening van kristallen serviesgoed uit de bijzondere eis van de gouverneur van Nagasaki, 1822 (ARA Eerste Afdeling, Ned. factorij in Japan, inv.nr. 1415):

Ook buiten het staatsarchief zijn overigens nog bescheiden van Nederlandse oorsprong te vinden. De Wolvendaal Church in Colombo bezit het archief van de Nederlandse kerkelijke gemeente aldaar (

J. van Kan, Compagniesbescheiden, 222-228.

).

Behalve van de hoofdvestiging Colombo zijn ook aanzienlijke bestanden van de ondergeschikte besturen van Galle, Matara, Jaffna en Wanni aanwezig. Deze bestanden zijn van bijzondere betekenis omdat dergelijke ondergeschikte overheden minder directe betrekkingen hadden met de centrale overheden in Batavia en de Republiek, zodat er in de VOC-archieven minder over deze gebieden te vinden is. Van al deze bestanden bestaat een recente verzamelinventaris (

M.E. van Opstall ed., Inventory of the Archives of the Dutch Government in the Divisions of Galle (Matara) and Jaffnapatnam 1640-1796 by S.A.W. Mottau. With a List of Reconstructed 17th century Tombos by J.S. Wigboldus and Addenda to the Catalogue of the Archives of the Dutch Central Government of Coastal Ceylon (The Hague 1975).

).

Het archief van Galle bevat de gebruikelijke series van resoluties, briefwisselingen met de superieuren in Colombo, Batavia en de Republiek, registers van testamenten, protocollen van civiele akten van de secretarissen, registers van aanstellingen, rapporten van missies, registers van instructies aan inheemse functionarissen, dagregisters, venduboeken en landrollen. Daarnaast zijn er archieven van afzonderlijke bureaus en commissies zoals van de negotieboekhouder (dat echter weinig boekhouding doch wel veel administratieve stukken bevat), van de tombo-commissarissen (dat voornamelijk bevolkingslijsten bevat) en van het schoolbestuur. Ook zijn er omvangrijke archieven van de Raad van Justitie in Galle en van de landraad van het district Galle.

Voornamelijk uit de laatste periode van het Compagniesbestuur is een archief bewaard gebleven van het aan Galle ondergeschikte district Madurai (gelegen in de huidige deelstaat Tamil Nadu in India). Dit archief bevat zowel het bestand van de dessave (het districtshoofd) als dat van de landraad. Qua samenstelling komt het overeen met het archief van Galle.

Van het archief van Jaffna zijn behalve een serie tombo's alleen wat fragmenten overgebleven. Ook van het archief van het districtsbestuur Wanni bestaan nog slechts enkele fragmenten.

6. Archieven in Malakka

De archieven van het Nederlands bestuur in Malakka zijn verloren gegaan. Wel is er een Nederlands kerkelijk archief bewaard gebleven, waarvan afschriften in het Algemeen Rijksarchief aanwezig zijn (

Collectie Aanwinsten Eerste Afdeling, inv. nr. 1920 XXXIV 1.

).

7. Uit China overgebrachte archieven in het Algemeen Rijksarchief

Het tamelijk omvangrijke archief van de Nederlandse vestiging in Kanton bevindt zich in het Algemeen Rijksarchief, waar het in 1863 met de andere uit Azië overgebrachte bestanden aankwam. Het komt qua indeling overeen met de archieven van de overige vestigingen: resoluties en dagregisters, ingekomen en uitgaande brieven, protocollen van civiele akten en miscellanea. Ook in Kanton heeft de liquidatie van de VOC geen cesuur in de archieven teweeggebracht. De stukken bestrijken de jaren tot 1826. Er bestaat een recente inventaris (

Julianti L. Parani, Inventaris van het archief van de Nederlandse factorij te Canton 1742-1826 (typoscript; 's-Gravenhage 1972).

).

8. Uit Japan overgebrachte archieven in het Algemeen Rijksarchief

Het archief van de Nederlandse factorij in Japan is zeer goed bewaard gebleven. Het bevindt zich in het Algemeen Rijksarchief. Het bestand dateert van de gehele VOC-periode, en loopt door tot 1860. De structuur is dezelfde als van de archieven van andere vestigingen. Het archief bestaat voor de VOC-periode uit twee delen: het archief van opperhoofd en raden en dat van de pakhuismeester-boekhouder-scriba. Het laatste bestand bevat protocollen van civiele akten. Het archief van opperhoofd en raden bestaat uit series resoluties, dagregisters, brievenboeken en boekhouding. De series stukken betreffende boekhouding en handel zijn in vergelijking met andere vestigingen zeer intact. Daarnaast vertoont het archief de typische lacunes die bij veel archieven van vestigingen voorkomen: briefwisselingen met anderen dan de Hoge Regering zijn alleen zeer incompleet voorhanden, en er zijn slechts schamele resten van de briefwisseling met de inheemse autoriteiten. Van het archief bestaat een moderne inventaris (

M.P.H. Roessingh, Het archief van de Nederlandse factorij in Japan/The archive of the Dutch factory in Japan 1609-1860 (typoscript; 's-Gravenhage 1964).

).

9. Archieven in Kaapstad

De in Kaapstad bewaarde archieven zijn wellicht de best bewaarde van een administratie in het octrooigebied. Omdat de Kaap, evenals Ceylon, een gebied was waar zich kolonisten vestigden, lijkt het archief qua structuur sterk op dat in Colombo. Het lijkt redelijk geordend te zijn. De korte inventaris door Graham Botha geeft een goed beeld van de structuur (

Graham Botha, A Brief Guide to the Various Classes of Documents in the Cape Archives for the Period 1652-1806 (Cape Town 1918).

). Het archief van de Nederlandse administratie bestaat uit drie gescheiden blokken: het archief van de Raad van Politie, dat van de Raad van Justitie en dat van de weeskamer. Belangrijke Nederlandse bestanden bevonden zich tijdens het opmaken van de inventaris in 1918 nog bij het Hooggerechtshof (de civiele rollen van de Raad van Justitie) of bij de Surveyor General (de landadministratie).

Het archief van de Raad van Politie is het eigenlijke gouvernementsarchief. Het bestaat uit een serie gewone en secrete resoluties met bijlagen, series ingekomen en uitgaande brieven, een serie dagregisters, een serie rapporten van missies en expedities en scheepsjournalen, commissie- en instructieboeken, monsterrollen, rekesten, en verschillende series van protocollen van civiele akten die voor de Raad zijn gepasseerd. Er bestaat nog een groot aantal andere series, waarvan de meeste wel grotere of kleinere lacunes vertonen. Het archief van de Raad van Politie bevat tevens een aantal losse delen en bescheiden betreffende andere vestigingen in het octrooigebied. Er is maar weinig van de boekhouding bewaard gebleven. Bij het archief van de Raad van Politie zijn ook wat losse restanten van archieven van andere instellingen gevoegd.

Het archief van de Raad van Justitie is zeer groot. Een aantal series vertoont echter vrij aanzienlijke leemtes. Ook het archief van de weeskamer is omvangrijk.

10.Particuliere archieven

Particuliere archieven bevatten vaak tamelijk uitgebreide ambtelijke archieven of ambtelijke documentatieverzamelingen. (

Een overzicht geeft M.P.H. Roessingh ed., Sources of the History of Asia and Oceania in the Netherlands I. Sources up to 1796 (München 1982). Zie ook J.A.M.Y. Bos-Rops e.a. ed., De archieven in het Algemeen Rijksarchief. Overzichten van de archieven en verzamelingen in de openbare archiefbewaarplaatsen in Nederland 9 (Alphen aan den Rijn 1982).

)Ambtelijke archieven zoals de collectie Brugmans bevatten de ambtelijke briefwisselingen en andere stukken betreffende het handelen van de archiefvormer, terwijl de documentatieverzamelingen een grote verscheidenheid aan verzamelde stukken bevatten, die de archiefvormer bij zijn werk hielpen.

De zich in familiearchieven bevindende stukken van VOC-dienaren in Azië zijn veelal typisch ambtelijke archieven. Daarentegen zijn de in Nederland gevormde bewindhebbersarchieven zoals die in het familiearchief Radermacher typische documentatieverzamelingen, waarop de bewindhebbers konden terugvallen voor het bepalen van hun beleid. Kleinere documentatieverzamelingen bevatten dikwijls zowel enkele ambtelijke stukken als aanstellingsakten en andere persoonlijke stukken, die meer als curiosa en memorabilia zijn bewaard.

Beschrijving van de duikeruitrusting van John Lethbridge voor het lichten van goederen uit het verongelukte schip Slot ter Hoge, ca.1725 (ARA Eerste Afdeling, Radermacher, inv.nr. 247):

Cargalijst van negen Oostindische retourschepen, 1690 (ARA Eerste Afdeling, Hudde, inv.nr. 17):

Een interessant aspect van sommige ambtelijke archieven in particuliere archieven is dat zij een beeld geven dat vaak niet volledig in de archieven van de VOC en haar vestigingen wordt weerspiegeld. Sommige ambtelijke archieven tonen dat er in werkelijkheid meer en veelzijdiger werd gecorrespondeerd dan uit de stukken in de officiële archieven blijkt.

Typische voorbeelden hiervan zijn de archieven van Wollebrand Geleynssen de Jongh betreffende Perzië en Surat en van Vernet betreffende Bengalen.

I. In het Algemeen Rijksarchief

De belangrijkste ambtelijke archieven zijn:

Documentatieverzamelingen van bewindhebbers en advocaten:

Memorabilia van families:

II. Elders

Ambtelijke archieven:

Bewindhebbersarchieven:

Familie-memorabilia:

11. Collectie aanwinsten van de Eerste Afdeling in het Algemeen Rijksarchief

De collectie Aanwinsten van de Eerste Afdeling bevat in de eerste plaats allerlei losse bescheiden die ooit door iemand interessant zijn gevonden en daarom zijn bewaard. Daarbij zijn zowel semi-particuliere papieren van personen in connectie met de VOC als losse documenten die formeel in de archieven van de VOC of van een vestiging zouden horen, maar door een bewindhebber of dienaar zijn achtergehouden. Uiteraard zijn dit vaak interessante en belangrijke stukken. Daarnaast bevat de collectie een aantal grotere brokstukken van archieven van VOC-dienaren, van hetzelfde type als de fragmenten van ambtelijke archieven die men in particuliere archieven aantreft. Sommige bescheiden zijn inmiddels uit de collectie gelicht en als afzonderlijke archieven geïnventariseerd. Voorbeelden daarvan zijn de verzamelingen van de Ceylonse gouverneurs Hendrik Becker en Lubbert Jan van Eck. (

Inventarissen: Y.M. Sitompul, 'Inventaris van het archief van Hendrik Becker (1661-1722)' in: Vijf ambtenaren, 11-24; Albert Vrugt, Inventaris van het archief van Lubbert Jan, baron van Eck (1719-1765) (Den Haag 1991).

). In de Aanwinstencollectie bevinden zich nog de volgende bestanden, soms nogal verspreid over de collectie:

Zie voor toegangen op kaarten: