Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Kaarten van de VOC


Den Haag

De VOC en kaarten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. In de tentoonstelling De wereld van de VOC in het Nationaal Archief zijn bijzondere VOC-kaarten te ontdekken.

Onmisbaar

Om de reis naar Azië te maken zijn goede zeekaarten onmisbaar. De eerste kaarten die de schippers gebruiken zijn aan de Portugezen ontfutseld. Al gauw maakt de VOC haar eigen kaarten. In de periode 1602 tot 1753 zijn naar schatting 70.000 perkamenten VOC-kaarten getekend.

Top secret

De VOC wil haar kaarten met belangrijke informatie over zeereizen, kustlijnen en forten uit handen van concurrenten houden. De ingehuurde kaartenmaker moet er dan ook voor zorgen dat zijn producten alleen bij de VOC terechtkomen en niet in vreemde handen vallen. De kaartenmakers krijgen bij hun aanstelling door de VOC absolute geheimhouding opgelegd. In de praktijk blijkt de geheimhouding niet waterdicht, omdat sommige kaartenmakers naast hun activiteiten voor de VOC er nog een eigen kaartenhandel op nahouden.

Handel en boetes

Bovendien raken de kaarten tijdens de zeereis ook weleens ‘zoek’. De kaarten zijn heel wat geld waard en sommige zeelui kunnen de verleiding niet weerstaan om kaarten aan niet VOC-ers te verkopen. Om dit tegen te gaan moeten de navigatieofficieren vanaf 1655 voor vertrek een lijst met daarop de meegekregen kaarten voor ontvangst tekenen. De sets kaarten moeten bij aankomst weer ingeleverd worden. Als er kaarten ontbreken, moet de verantwoordelijke schipper daarvoor de dubbele waarde betalen.

Van perkament naar papier

De zeekaarten hebben tijdens de reizen van en naar het oosten veel te lijden van het gebruik, het klimaat en de weersomstandigheden. Daarom worden de zeekaarten voor de overtocht van de oceanen, de zogeheten ‘overzeilers’, tot halverwege de 18e eeuw op perkament getekend. Daarna worden kaarten op papier met voorbedrukte kompaslijnen gemaakt. Wereldwijd zijn er nog ongeveer 350 ‘overzeilers’ bewaard gebleven waarvan een kleine 100 in het Nationaal Archief liggen.

Andere kaarten en atlassen

Naast de ‘overzeilers’ laat de VOC ook gedetailleerde kaarten maken om havens en rivieren te bevaren. De kaartenmakers produceren ook gedrukte kaarten en atlassen voor de commerciële markt. Ook hiervan bewaart het Nationaal Archief prachtige exemplaren. De familie Blaeu met de Atlas Maior en de aquarellen van kaartenmaker en kopiist Johannes Vingboons behoren tot de belangrijkste schatten van de Nederlandse cartografie.

VOC-tentoonstelling en - boek

Meer weten over de kaarten en allerlei andere VOC-onderwerpen? Kom naar de VOC-tentoonstelling De Wereld van de VOC. Bij de tentoonstelling is Het Grote VOC Boek verschenen dat al zijn derde druk beleeft! Tot 24 mei geldt nog de introductieprijs van € 29,95 (daarna € 34,95).

Zelf aan de slag: VOC-schrijfworkshop

Op zaterdag 10 juni organiseert het Nationaal Archief samen met Wikimedia Nederland een Wikipedia-VOC-schrijfworkshop met de thema’s kaarten en kaartenmakers en vrouwen en de VOC.

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in