Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Eten en drinken aan boord van een VOC-schip


Den Haag

In de tentoonstelling De Wereld van de VOC is eet- en drinkgerei te bekijken zoals dat aan boord van een VOC-schip te vinden was. Maar wat lag er op de borden en wat zat in de kannen?

Eten voor de mast

De zeelieden en soldaten, die voor de mast op een VOC-schip verblijven, krijgen weliswaar genoeg te eten en te drinken tijdens hun maandenlange reis, maar op de kwaliteit is wel het een en ander aan te merken. Het eten is zout, vet en boordenvol kilocalorieën maar met veel te weinig vitaminen. Gezond is anders.

Ontbijt, lunch en diner

’s Ochtends krijgt de bemanning gort en pruimen aangelengd met bier als ontbijt. ’s Middags staan er erwten, bonen en vet op het menu. Soms aangevuld met gepekeld vlees of vis. Het avondeten bestaat uit restjes met brood en bier. Dit eenzijdige dieet zorgt voor ondervoeding en ziektes door gebrek aan vitamine C.

Scheurbuik

Het vitamine C-tekort veroorzaakt scheurbuik: ontstoken en bloedend tandvlees, andere bloedingen, zwellingen en stijve ledematen. Het kost miljoenen zeelieden het leven. In de 18e eeuw wordt bewezen dat citrusvruchten en –sap de ziekte kan genezen. De houdbaarheid van vruchten en sap is op de lange reizen een probleem. Pas tegen het eind van de 18e eeuw is ontdekt dat het sap door vermenging met rum houdbaar wordt.

Aan de bak komen

De bemanning op een VOC-schip wordt onderverdeeld in eetploegen van zeven man. Met zijn allen eten ze uit één houten bak, vandaar dat een eetploeg ‘bak’ wordt genoemd. Iedereen eet met zijn eigen houten pollepel. Wie te laat is, vindt een lege bak. De uitdrukking ‘niet aan de bak komen’ is daarvan afgeleid.

Drinkwater en bier

Bij het begin van de reis is er nog drinkwater beschikbaar. Per man gaat er 400 liter water mee aan boord. Maar dit bederft, het water gaat stinken en er zwemmen al gauw grote aantallen wormpjes in. Om geen ongedierte binnen te krijgen, drinkt de bemanning het water met de tanden op elkaar. Het vieze water is dan ook een reden om vooral, niet bederfelijke, alcoholische dranken te nuttigen. Er gaat zo’n 23.000 liter bier in vaten aan boord, 80 liter per persoon. Daarnaast worden wijn, jenever en brandewijn gedronken.

Andere koek

Achter de mast, waar officieren, kooplui en passagiers verblijven, wordt veel beter gegeten en gedronken dan voor de mast, waar het gewone scheepsvolk zijn onderkomen heeft. De tafels worden gedekt met tafelkleden en servetten. Aan boord van het VOC-schip De Liefde eet de bevoorrechte bemanning in 1751 zalm, ham, kalkoen, eend, speenvarken, schapenbout, snijbonen, kruisbessen, spinazie en appels. Officieren en passagiers moeten overigens extra betalen voor deze luxe. Maar de kans dat zij hun bestemming wel levend bereiken is daardoor beduidend groter.


Nationaal Archief

R. Guleij e.a., Het Grote VOC Boek (Zwolle 2017), signatuur S32 222
M.L. Barend-van Haeften, Op reis met de VOC: de openhartige dagboeken van de zusters Lammens en Swellengrebel (Zutphen, 1996), signatuur V 1035.95

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in