Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Grondwet 1848 te zien bij ProDemos


Den Haag

Het Nationaal Archief en ProDemos – Huis voor Democratie en Rechtstaat gaan samenwerken. Om het begin van die samenwerking te vieren, is vanaf 16 april tot en met 1 oktober 2013 de Grondwet van 1848 uit de collectie van het Nationaal Archief te zien in het bezoekerscentrum van ProDemos aan de Hofweg 1 in Den Haag.

Kerndocument voor staatsrechtelijke geschiedenis Nederland

De Grondwet van 11 oktober 1848 legt de basis voor onze huidige staatsinrichting. Vanaf dat moment is niet langer de Koning, maar zijn de ministers verantwoordelijk voor het beleid. De Tweede Kamer der Staten-Generaal krijgt veel meer invloed. Bovendien wordt zij in het vervolg rechtstreeks gekozen - weliswaar voorlopig nog door een beperkte groep kiezers, maar toch. Hiermee krijgt het volk meer macht. De Grondwet van 1848 wordt dan ook gezien als het begin van onze parlementaire democratie. Daarmee is het een topstuk uit de collectie van het Nationaal Archief en een belangrijk document voor ProDemos.

Voorgeschiedenis

De definitieve afscheiding van België in 1839 betekent dat de Nederlandse grondwet aangepast moet worden aan het kleinere grondgebied. Een aantal liberalen, onder wie Thorbecke, zien hun kans schoon om voorstellen voor verregaande hervormingen in te dienen. Koning Willem is echter nog niet van plan daar goedkeuring aan te verlenen. De Grondwet van 1840 bevat dus geen ingrijpende wijzigingen.

In 1844 doen 9 Tweede Kamerleden onder leiding van Thorbecke een nieuwe poging. Zij dienen een uitgebreid en ingrijpend voorstel in voor het herzien van de 4 jaar oude grondwet. Maar ook nu sneuvelt het initiatief. Het grootste deel van de Tweede Kamer vindt dat de koning een voorstel voor een grondwetswijziging moet initiëren.

1848: keerpunt

Als begin 1848 de Februari-revolutie in Frankrijk uitbreekt en even later ook in verschillende Duitse steden revolutionaire bewegingen de kop opsteken, komt de koning tot inkeer en verandert ‘in één nacht van conservatief tot liberaal’. Tegenover de voorzitter van de Tweede Kamer verklaart Willem II dat hij bereid is om in te stemmen met vergaande hervormingen van de grondwet. Al op 17 maart benoemt hij een commissie die een voorstel voor een nieuwe grondwet moet opstellen. De commissie bestaat uit Donker Curtius, De Kempenaer, Luzac, Storm en Thorbecke.

De commissie komt uiteindelijk met een ontwerp voor een grondwet dat veel lijkt op de voorstellen uit 1844. De tijd is nu rijp voor deze verandering: zowel de Tweede als de Eerste Kamer behandelt het ontwerp welwillend. Koning Willem II stelt de tekst van de nieuwe Grondwet vast op 11 oktober 1848.

Grondrechten, kiesrecht en ministeriële verantwoordelijkheid

Formeel is de Grondwet van 1848 slechts een herziening van die van 1840. Maar de nieuwe wet gaat veel verder dan zijn voorganger. De wijzigingen ten opzichte van de oudere versie van de grondwet veranderen de inrichting van het Nederlandse staatsbestel fundamenteel.

De nieuwe Grondwet legt een aantal grondrechten vast die ons nu vanzelfsprekend in de oren klinken: vrijheid van onderwijs, vrijheid van vereniging en vergadering, van meningsuiting en van drukpers, en ook vrijheid van godsdienst.

Daarnaast kunnen vanaf 1848 burgers rechtstreeks hun vertegenwoordigers in de Tweede Kamer, de Provinciale Staten en de gemeenteraden kiezen. Maar dat geldt niet voor iedereen; het censuskiesrecht is nog van kracht. Dat betekent dat men om te mogen kiezen aan bepaalde vereisten moet voldoen, zoals het betalen van een bepaald minimumbedrag aan belastingen.

Ook een aantal andere wijzigingen vinden hun oorsprong in de Grondwet van 1848: de Tweede Kamer krijgt het recht van amendement, interpellatie en enquête; de Provinciale Staten kiezen de leden van de Eerste Kamer en alle vertegenwoordigende lichamen vergaderen voortaan in het openbaar.

Misschien wel de meest in het oog springende wijziging is de invoering van de ministeriële verantwoordelijkheid: de Koning is onschendbaar en de ministers zijn verantwoordelijk.

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in