gahetNA in het Nationaal Archief

Februaristaking: massaal protest tegen Jodenvervolging


Den Haag

Uit protest tegen de Jodenvervolging geven duizenden Amsterdammers op 25 februari 1941 gehoor aan de oproep van de communistische partij om het werk neer te leggen. Een dag later slaat de stakingsgolf over naar Haarlem, de Zaanstreek, het Gooi en Utrecht. De Februaristaking is het eerste grootschalige verzet tegen de Duitse bezetting in WOII.

Woelige tijden

Begin 1941 is de sfeer grimmig in Amsterdam. Arbeiders verzetten zich tegen de gedwongen tewerkstellingen. De dan illegale Communistische Partij (CPN) overweegt een staking. De onrust wordt vergroot door georganiseerde opstootjes van de Weer Afdeling (WA), de knokploeg van de Nationaal Socialistische Beweging (NSB). Zo beschrijft de Amsterdamse politieagent Vermeulen in een persoonlijk verslag: ‘Door het provocerende en antisemitische gedrag van door de stad marcherende W.A.-mannen ontstaan herhaaldelijk relletjes waar de Joden vervolgens de schuld van krijgen.’ De politie mag niet optreden tegen de relschoppers. De WA kan ongehinderd de Jodenbuurt in Amsterdam binnendringen, vernielingen aanrichten en Joodse burgers mishandelen. Politiemannen die willen ingrijpen, worden door de SS naar het hoofdbureau afgevoerd.

Vergeldingsacties

De Joodse burgers besluiten zich te verdedigen. Ze vormen eigen knokploegen waar ook niet-Joodse Amsterdammers zich bij aansluiten. De situatie escaleert als bij een van de gevechten een NSB’er zwaargewond raakt en enkele dagen later overlijdt. De Duitsers nemen gewelddadig revanche: ‘Met geweerkolven trapte, schopte en sloeg de schreeuwende en brullende Grüne Polizei [Duitse politie, red.] in op Joodse en niet-joodse burgers.’

De druppel

Hierna loopt de spanning alleen maar verder op. De Joodse buurt wordt afgezet en alleen ‘Arische’ bewoners mogen de wijk verlaten. Het hek is van de dam als op 19 februari de Duitsers een inval doen bij ijssalon Koko en de Joodse eigenaars zich met ammoniakgas verdedigen. Ter vergelding volgen er op 22 en 23 februari razzia’s, waarbij 427 Joodse mannen ‘in gijzeling’ worden genomen en worden afgevoerd naar concentratiekampen. De bevolking is geschokt. Uit protest roepen de communisten op tot een algehele staking. ‘Staakt!!! Staakt!!! Staakt!!!’ is de boodschap van het manifest. De pamfletten vinden gretig aftrek. Een massale opstand hangt in de lucht.

Februaristaking

Op 25 februari is het zover. Duizenden mensen leggen het werk neer. Het Amsterdamse openbaar vervoer ligt grotendeels plat. De staking breidt zich 2 dagen lang ongehinderd uit naar omliggende streken en steden. De Duitsers zijn totaal overrompeld en door de afwezigheid van de 2 belangrijkste bevelhebbers (Seyss-Inquart en de chef van de Sicherheitspolizei) weten ze niet goed hoe ze moeten ingrijpen. Uiteindelijk wordt op 27 februari de staking met bruut geweld gebroken. Er vallen die dag 9 doden en 24 zwaargewonden.

Gevolgen

Arrestatie en executie van de stakingsleiders volgen. De Duitsers sommeren werkgevers om aanstichters per direct te ontslaan, loon van stakers in te houden en ze extra te beboeten door een maand salaris in te houden. Gemeenten moeten de namen van alle stakende ambtenaren doorgeven. De opstandige steden moeten hoge boetes betalen en hun burgemeesters worden vervangen door pro-Duitse bestuurders (regeringscommissarissen). De Zaanse burgemeester J. in ’t Veld schrijft op 27 februari in zijn dagboek dat een staat van beleg wordt afgekondigd: ‘Na half negen niemand meer op straat, ramen en deuren dicht. Vermakelijkheden stop, geen markt en geen voetbalwedstrijden.’ Hij beschrijft dat de Commissaris van Politie een ontevreden Höhere SS- und Polizeiführer Rauter en Generaal Schumann op bezoek krijgt. De politie is ‘te weinig militair opgetreden en de bevolking ‘kijkt te brutaal’.

Op 13 maart 1941 worden op de Waalsdorpervlakte bij Scheveningen de eerste 3 communistische Februaristakers gefusilleerd, samen met 15 leden van de verzetsgroep De Geuzen. Mede door de Februaristaking worden aanhangers van de CPN gedurende de Tweede Wereldoorlog meedogenloos vervolgd.

Nationaal Archief

2.22.17 Collectie Losse aanwinsten Tweede Wereldoorlog, inv.nr 52.

2.21.183.86 Archief J. in ’t Veld, 1918-1980, inv.nrs. 1 en 3.

2.04.59 Archief ministerie van Binnenlandse Zaken, Hoofdafdeling Overheidspersoneelszaken en taakvoorgangers, 1917-1959, inv.nr. 890.

Fotocollectie Februaristaking.

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in