Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Staatsloterij 285 jaar


Den Haag

Dit jaar viert de Staatsloterij haar 285e verjaardag. Op 4 april 1726 besluiten de "Hooghmogende Heeren Staaten Generaal" de eerste "Generaliteyts Loterye der Vereenigde Nederlandtsche Provinciën" op te richten. Het doel was extra inkomsten voor de staat te genereren en tegelijkertijd de wildgroei aan kleine, provinciale en illegale loterijen te stoppen.

Van eerlijke verdeling naar loterij

Nederland kent een eeuwenoude traditie op het gebied van loterijen. Oorspronkelijk hielden stadsbesturen loterijen om ambten en plaatsen op de markt eerlijk te verdelen. Al gauw werd het mogelijk om naast ambten of een marktkraam andere prijzen te winnen: lijfrentes, obligaties, geldbedragen en zilveren bekers, schalen of lepels. Liefdadigheidsloterijen om de bouw van een weeshuis, dolhuis of  kerk te financieren werden ook regelmatig gehouden. De overheid wilde ook een graantje van de winst meepikken en eiste dat er toestemming voor het houden van een loterij werd gevraagd. Ook moest een deel van de winst worden afgedragen.

Wildgroei

Rond 1700 waren er talloze stedelijke en gewestelijke loterijen die ook nog al eens tegelijkertijd werden gehouden wat niet bevorderlijk was voor de opbrengst. Ook particulieren organiseerden loterijen niet zelden voor hun eigen gewin. De overheid liep steeds vaker inkomsten mis omdat er veel illegale loterijen werden gehouden. Inmiddels was de Gouden Eeuw verleden tijd en zat de Republiek erg verlegen om inkomsten. De staatskas was door de voortdurende oorlogen praktisch leeg. Een centraal georganiseerde loterij met een monopoliepositie moest uitkomst bieden.

Ideeën gevraagd

In 1726 werd een prijsvraag uitgeschreven voor de eerste generaliteitsloterij. In de archieven van Kersseboom, commies van de Raad van State, en de raadpensionarissen Van Hoornbeek en Van der Heim, zijn verschillende plannen en ideeën voor de loterij, voorzien van commentaar, terug te vinden. Adolph Huyske stelde een loterij voor met 200.000 loten verdeeld over vijf klassen. Het plan werd beoordeeld als veel te omslachtig, het zou te veel precisie vereisen, maar op papier leek het idee toch plausibel genoeg. Huyske won 500 gulden voor zijn plan.

Om Rijk te worden

In de archieven van Fagel en Van der Staal Piershil zijn lijsten met kopers en loterijbriefjes te vinden met daarbij de deviezen die de kopers hun lot meegaven. In de zeventiende eeuw waren het nog meerregelige gedichtjes, nu waren het meer korte wensen: ‘voor mijn sukkelige vrou’, ‘Fortuin’, ‘voor de poen’, ‘ 't is zonder verwagting’, ‘om de honderd duyzend guldens’, ‘tot soulaas van een ongelukkige’, ‘om Rijk te worden’, ‘altyd wat’, ‘nooit mis’, ‘my die prijs’, ‘kip ik heb je’, ‘om stil te leven’, ‘geld versoet den arbeid’, ‘om gewin leg ik in’. Veel is veranderd in de laatste 285 jaar maar de hoop op een (financieel) zorgeloos leven is nog steeds de belangrijkste reden om een lot te kopen. En de staatskas vaart er wel bij.

Nationaal Archief

  • 3.01.22 Anthonie van der Heim, (1710) 1737-1746, inv.nr. 834
  • 3.20.54 Familiearchief Van der Staal van Piershil, inv.nr. 430
  • 3.01.20 Raadpensionaris Van Hoornbeek, inv.nr. 203
  • 1.10.94 Collectie Fagel aanvulling, inv.nr. 138
  • 2.08.66 Ministerie van Financiën: Directie Staatsloterij, 1757-1941, inv.nr. 8

De loop der staatkundige gebeurtenissen in de Nederlanden is terug te zien in de opeenvolgende naamswijzigingen van de Staatsloterij:

  • Generaliteyts Lotereye der Vereenigde Nederlanden
  • Bataafsche Generaliteitsloterij 1805-1806
  • Koninklijke Hollandsche Loterij 1806-1810
  • Keizerlijke Hollandsche Loterij 1811-1813
  • Nederlandsche Loterij; 1813-1815
  • Koninklijke Nederlandsche Loterij 1816-1848
  • Nederlandsche Staatsloterij 1848
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in