gahetNA in het Nationaal Archief

Jan van Speijk superheld?

Door een storing is het op dit moment niet mogelijk om archiefstukken te reserveren. In de studiezaal van het Nationaal Archief kunnen archiefstukken via de balie worden gereserveerd.

Den Haag

Tot 16 oktober is het is Kinderboekenweek. Dit jaar is het thema superhelden en dapper durven zijn. Moed en zelfopoffering, daar gaat het om. En dat is nu precies wat luitenant-ter-zee Jan van Speijk in Antwerpen toont. Op 5 februari 1831 laat hij zijn kanonneerboot no. 2 ontploffen om het schip  uit handen van de opstandige Belgen te houden.

De ontploffing bombardeert hem niet alleen letterlijk maar ook figuurlijk tot nationale held. En dat is precies wat Nederland nodig heeft nu het zuidelijk Belgisch deel zich onafhankelijk heeft verklaard. Dat Van Speijk daarbij niet alleen zichzelf maar ook bijna de hele bemanning en een onbekend aantal Antwerpse burgers om zeep helpt, wordt in Nederland door de meesten voor lief genomen.

Held in wording

Al eerder toont Van Speijk zijn (over)moed. Als op 27 oktober 1830 Antwerpse opstandelingen de vloot beschieten, beantwoordt Van Speijk – tegen het bevel in – als eerste het vijandelijke vuur. Ary Bezemer, kapitein-luitenant van het fregat Euridice schrijft in het scheepsjournaal: ‘Wierden er een aantal schooten uit klein geweer van de wal gedaan die op Boot 2 gemunt waren en was deeze die wat na bij de lijwal was gedreven verplicht hetzelve te beantwoorden.’ Antwerpen wordt gedeeltelijk verwoest. De Belgen zijn verontwaardigd en ook een aantal Nederlanders keurt het bombardement af. Koning Willem I is echter zeer verheugd. Van Speijk ontvangt samen met zeven anderen het ridderkruis van de vierde klasse van de militaire Willemsorde.

Liever de lucht in

Uit verschillende bronnen is op te maken dat Van Speijk de heldendood  boven de nederlaag verkiest. Aan zijn nicht in Amsterdam schrijft hij in december 1830: ‘dat eerder nog boot en kruid en mij de lugt in gaat dan immer een infaame Brabander te worden of het vaartuig overtegeven’. Van Speijk houdt zijn woord: als zijn kanonneerboot op die 5e februari 1831 vastloopt bij fort Sint Laurentius en Antwerpse opstandelingen aan boord springen, gooit de luitenant zijn sigaar in een kruitvat. Het schip ontploft en vergaat. Slechts 5 bemanningsleden overleven de ramp. Van Speijk wordt geïdentificeerd aan de hand van zijn drie maanden eerder toegekende Willemsorde.

Eerbetoon

Zijn daad van zelfopoffering leidt tot een enorme nationalistische euforie in Nederland. De nog maar 29 jaar oude Van Speijk wordt dan ook eervol begraven. Op 4 mei 1832 worden de stoffelijke resten tijdens een besloten eredienst in de Grote Kerk in Amsterdam bijgezet. Bezemer laat die dag voor ‘den Luitenant ter Zee van Speijk! Die zo roem en eervol, zich voor Koning & Vaderland had opgeofferd’ 21 minuutschoten en 7 saluutschoten afvuren. En Koning Willem I besluit dat er altijd een schip bij de Koninklijke Marine zal varen dat Van Speijk heet. Tot op de dag van vandaag is dat nog steeds zo.


Nationaal Archief

2.21.005.38 Collectie A. Bezemer
2.02.01 Staatssecretarie inv. nr. 3522

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in