Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Nederland, schaatsland


Den Haag

Deze winter laat zich de laatste tijd echt van zijn koude kant zien: sneeuw en ijs in overvloed. IJsbrekers moeten vaarroutes vrijhouden en schaatsliefhebbers komen goed aan hun trekken. Nederland is al meer dan 800 jaar ‘schaatsland’. De oudst gevonden Nederlandse houten schaatsen dateren uit de dertiende eeuw.

De vroegste schaatsen

De eerste schaatsen waren gemaakt van beenderen die glissen werden genoemd. Daarmee gleden mensen al in de prehistorie over het ijs. Rond 1200 is een methode ontdekt om hout en ijzer zo te bewerken dat de houten schaats zijn intrede kon doen. In de loop der tijd werd het schaatsen steeds populairder, vooral in de zestiende en zeventiende eeuw werd veel geschaatst. Er was toen sprake van een kleine ijstijd met lange ijzige winters. Dat is ook te zien op schilderijen van Breugel en Avercamp met winterlandschappen en veel ijspret belevende mensen.

Van krulschaats tot Noor

Zeventiende eeuwse schaatsontwerpen bleven tot in de negentiende eeuw in gebruik. Er kwamen wel verschillende typen schaatsen maar deze waren gebaseerd op twee basismodellen: de krulschaats met een krul van hout en ijzer aan de voorkant en de houten halsschaats of Fries schaats. Elke streek ontwikkelde zijn eigen schaats gemaakt door lokale schaatsenmakers. Ook in het buitenland werden schaatsen ontwikkeld. Aan het eind van de negentiende eeuw ontwikkelden vier Noren de van staal gemaakte hoge Noor. Noren werden in Nederland pas na de Tweede Wereldoorlog de wedstrijdschaatsen bij uitstek.

Klapschaats Nederlands?

Begin jaren tachtig dacht hoogleraar biomechanica G.J. van Ingen Schenau van de VU in Amsterdam een reuze vondst te hebben door de klapschaats te bedenken. Maar een octrooiaanvraag kon niet worden gehonoreerd. Al in 1894 was de Duitser Karl Hannes namelijk op hetzelfde idee gekomen! Hij had daarvoor een octrooi gekregen. De klapschaats is nu niet meer weg te denken bij de schaatsploegen. En de ontwikkelingen gaan door. Inmiddels is een octrooi aangevraagd voor de ‘duoschaats’ waarvan het ijzer uit twee delen bestaat. Of dat gaat werken zal de toekomst uitwijzen.

Boek: Uitvinders in Nederland

Meer over schaatsen, andere uitvindingen en octrooien is te lezen in het onlangs verschenen rijk geïllustreerde boek:Uitvinders in Nederland Vier eeuwen octrooien, een uitgave van het Nationaal Archief in samenwerking met Quest Historie. ISBN 9789460440137; € 16,95 Verkrijgbaar bij het Nationaal Archief en de boekhandel.

Tentoonstelling: Made in Holland

In de Kunsthal in Rotterdam is de familietentoonstelling ‘Made in Holland’ te bezoeken die helemaal gewijd is aan uitvindingen, innovaties en octrooien, tot en met 21 maart 2010.
Deze tentoonstelling is samengesteld door het Nationaal Archief en de TU Delft.

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in