gahetNA in het Nationaal Archief

Kaartencollectie Nationaal Archief; een waar eldorado


Den Haag

Kort geleden verscheen een prachtig rijk geïllustreerd en gedocumenteerd boek, Sailing for the East, over 350 perkamenten zeekaarten die ooit in opdracht van de Verenigde Oost-Indische Compagnie zijn gemaakt. Deze kaarten waren echte gebruikskaarten voor VOC-schepen, compleet met passergaatjes, aantekeningen en uitgestippelde koersen. Een groot deel van deze kaarten maakt deel uit van de bijzondere en omvangrijke kaartencollectie van het Nationaal Archief.

Cartografische traditie

Duizenden kaarten hebben VOC-schepen de weg van en naar de Oost en West laten vinden. De oprichting van de VOC in 1602 betekende een enorme impuls voor de cartografie. Naar schatting bedraagt de totale productie van de VOC in de periode 1602-1795 ruim 20.000 manuscriptkaarten. Een fractie van deze kwalitatief hoogwaardige zeekaarten is dus maar bewaard gebleven. In elke kamer (afdeling) van de Compagnie was een equipagemeester verantwoordelijk voor de scheepsuitrusting. Daar hoorden ook kompassen, seinvlaggen, kwadranten en zeekaarten bij. Onder leiding van de equipagemeester werden zeekaarten getekend of aangekocht.

Van platte kaart naar mercatorprojectie

De eerste, nog sobere, zeekaarten kwamen uit de zogeheten Edammerschool, die later ook fraai gedecoreerde kaarten ging uitbrengen. Mercator zorgde er vanaf 1569 voor dat het probleem van de bolvorm van de aarde en het platte beeld op de kaart in evenwicht kwam. Met de mercatorprojectie kon een schip de reis over de ronde vorm van de aarde toch als een rechte lijn op een kaart varen. In de havensteden van de Republiek hadden enkele kaartenmakers zich gespecialiseerd in het vervaardigen van duurzame perkamenten zeekaarten. De vroegste kaarten werden bij hen besteld.

Kaartenmakers

Na 1617 nam de VOC eigen kaartenmakers in dienst. De Hollandse kaartenmakers, de bekendste zijn natuurlijk de drie generaties van de familie Blaeu, bleven voortdurend vernieuwingen zoeken. Zij pasten de kaarten en zeilinstructies naar aanleiding van de bevindingen van de terugkerende schippers en stuurlieden steeds aan. De kaarten moesten geheim blijven en dienden meteen na de reis ingeleverd te worden.

Haags geheim?

De VOC-collectie van het Nationaal Archief omvat ca. 3700 kaarten en 40 atlassen. De totale kaartencollectie van het Nationaal Archief telt maar liefst 250.000 kaarten en mag met recht een nationaal cartografisch paradijs heten dat erom vraagt meer ontdekt te worden. De bekendheid van deze nationale kaartencollectie wordt vergroot door publicaties zoals de Grote Atlas van de VOC waarin ook gedrukte kaarten zijn opgenomen en de nieuwe publicatie over de perkamenten zeekaarten. Het digitaliseren van VOC- en andere kaarten is een andere manier om kaarten en de bijbehorende informatie dichter bij onderzoekers en andere geïnteresseerden te brengen.

VOC en WIC digitaal

In de Beeldbank van het Nationaal Archief is een kleine selectie van de perkamenten VOC-kaarten tot in detail te bekijken. Het gaat om 15 ‘overzeilers’, kaarten voor de heen- en terugreis. Daarnaast bevinden zich in de Beeldbank nog honderden andere VOC-kaarten. Voor de Atlas Mutual Heritage zijn meer dan 900 kaarten uit het VOC-gebied opgenomen. De tegenhanger van de VOC, de WIC (West-Indische Compagnie) heeft ook vele kaarten nagelaten. Op dit moment zijn kaarten van de kust van Brazilië en Noord-Amerika in de Fotocollectie opgenomen, die van de Antillen en Suriname staan op de rol.

Kaartencollectie Nationaal Archief

Publicatie

Sailing for the East. History & Catalogue of Manuscript Charts on vellum of the Dutch East India Company (VOC) 1602-1799, Günter Schilder en Hans Kok, (Hes en de Graaf Publishers, 2010
Volume 10 of the Utrecht Studies of the History of Cartography (EXPLOKART), ISBN 978 90 6194 260 3

Bibliotheek Nationaal Archief

Grote Atlas van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (Uitgeverij Asia Maior/Atlas Maior, eindred. J.R. van Diessen, i.s.m.  het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG), het Nationaal Archief (NA) en URU-Explokart/Universiteit Utrecht.

Delen I-IV reeds verschenen en raadpleegbaar in de bibliotheek van het Nationaal Archief, delen VI en VII verschijnen in november 2010.

Signatuurnrs. GEO F 710.1, GEO F 710.2 , GEO F 710.3, GEO F 710.4, GEO F 710.5.

Nationaal Archief

1.04.02 Inventaris van het archief van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), 1602-1795 (1811)

4.VEL Inventaris van de verzameling Buitenlandse Kaarten Leupe,: Eerste Gedeelte (VEL)

4.VELH Inventaris van de verzameling Buitenlandse Kaarten Leupe, Eerste Supplement (VELH)
 

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in