Nationaal Archief. Collectie, tentoonstellingen en activiteiten

Doodstraf in Nederland 140 jaar afgeschaft


Den Haag

Dit jaar is het 140 jaar geleden dat Nederland de doodstraf uit het normale strafrecht schrapte. Eigenlijk was dit het eindpunt van een veel eerder ingezette ontwikkeling. De doodstraf werd in 1870 nog wel opgelegd, maar al een groot aantal jaren steeds minder vaak ook daadwerkelijk uitgevoerd.

Verzoekschriften aan de Eerste Kamer

Op 20 mei 1870 aanvaardde de Tweede Kamer het wetsontwerp tot afschaffing van de doodstraf. Daarna ontving de Eerste Kamer het wetsontwerp voor behandeling. Velen namen de moeite een verzoekschrift (“adres”) te richten aan de leden van de Eerste Kamer.

Tegenstanders van afschaffing in het geweer

De tegenstanders baseerden zich veelal op “der Christenen dierbaren Bijbel”. Met een beroep op Bijbelteksten wezen zij erop dat God overheden niet alleen gevangenisstraf maar ook het zwaard in handen heeft gegeven. Zij wisten niet minder dan 14.449 handtekeningen in heel Nederland te verzamelen. De handtekeningen zijn met de bijbehorende verzoekschriften om de doodstraf te handhaven integraal bewaard gebleven in het Eerste Kamerarchief dat bij het Nationaal Archief te vinden is.

Gemêleerd gezelschap

Een interessante handtekeningenlijst komt van een predikant uit Wassenaar. Daarop staan niet alleen 40 namen, maar ook beroepen (“kwaliteit”) vermeld. Dit maakt duidelijk dat de sympathisanten van de doodstraf uit diverse sociale milieus afkomstig waren, variërend van de “opzichter der goederen van ZKH Prins Frederik”, “landeigenaar/hoogheemraad van Rijnland” tot enkele landmannen. De lijst bevat ook een rooms-katholieke pastoor en kapelaan. De meeste tegenstanders van afschaffing kwamen vooral van gereformeerde en conservatieve huize.

Vasthoudende voorstanders van afschaffing

De voorstanders legden de nadruk op de onherroepelijkheid van de doodstraf. Daardoor kon iemand ter dood zijn gebracht van wie later bleek dat hij onschuldig was. En het aantal gerechtelijke dwalingen was aanzienlijker dan men wilde erkennen en toegeven. Bovendien liet de doodstraf geen ruimte meer voor bekering en “zedelijke verbetering” van de veroordeelde”.

Steunbetuiging

Voorstanders van afschaffing meldden zich ook bij de Eerste Kamer; minder massaal dan de tegenstanders, maar vasthoudend waren ze wel. Het Provinciaal Utrechtsch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen stuurde de Eerste Kamer op 13 juni 1870 een kopie van het verzoekschrift dat op 23 februari al aan de Tweede Kamer was gestuurd. In beide gevallen betrof het een steunbetuiging aan de ontwerpwet.
Hetzelfde Genootschap had overigens zes jaar eerder ook al een “eerbiedig adres” aan de koning geschreven, met het verzoek de doodstraf af te schaffen.

Wet tot afschaffing doodstraf van kracht

Uiteindelijk stemde de Eerste Kamer, de vele handtekeningen ten spijt, in met het wetsvoorstel tot afschaffing. Daarmee kon de ‘Wet van 17 september 1870 tot afschaffing van de doodstraf” in het Staatsblad gepubliceerd worden.
Voortaan zou de doodstraf worden vervangen door levenslange tuchthuisstraf. Alleen het militair strafrecht in tijd van oorlog handhaafde de doodstraf nog. Overigens zou het nog tot de grondwetswijziging van 1983 duren voordat het opleggen van de doodstraf ook daadwerkelijk bij wet verboden werd.

Nationaal Archief

2.02.22  Archief van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, 1815-1945
2.02.21  Archief van de Tweede Kamer der Staten-Generaal: Gedrukte Stukken, 1814-1940
2.02.13  Archieven van de Staten-Generaal, 1814-1815 en van de Eerste Kamer der Staten-Generaal, 1815-1945
2.09.47  Archief van het ministerie van Justitie: Wettendossiers, (1831) 1850-1975 (2000), inv.nrs.135 en 136 


Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in