gahetNA in het Nationaal Archief

Soevereiniteitsoverdracht, 60 jaar geleden


Den Haag

27 december 2009 is het 60 jaar geleden dat de soevereiniteit over voormalig Nederlands-Indië officieel werd overgedragen aan de Republiek der Verenigde Staten van Indonesië. Dat gebeurde tijdens een plechtigheid in het paleis op de Dam in Amsterdam, waar de akte door koningin Juliana werd ondertekend.

Het einde van de strijd

Daarmee kwam een einde aan ruim drie en een half jaar van moeizame, vaak vruchteloze onderhandelingen - nadat op 17 augustus 1945 de nationalistische leiders Soekarno en Hatta eenzijdig de onafhankelijke Republiek Indonesië hadden uitgeroepen. Het slotstuk tevens van meer dan vier jaar onderlinge, gewapende strijd - die in beide kampen onnoemelijk veel slachtoffers heeft geëist, ook onder de burgerbevolking en onder Indische Nederlanders en Europeanen.

Bijzonder bezoek aan het Nationaal Archief

Op maandag 28 december 2009 ontvangt Martin Berendse, algemeen rijksarchivaris, de 87-jarige Indonesische journalist Rosihan Anwar in het Nationaal Archief. Dit, in het licht van de herdenking van de soevereiniteitsoverdracht. Rosihan Anwar is al zijn hele werkzaam leven een belangrijke voorvechter van de persvrijheid en uitgegroeid tot een toonaangevende en alom gerespecteerde publicist.
Tijdens een huiszoeking in april 1946 werd door de Netherlands Forces Intelligence Service/NEFIS een fotoalbum van deze toenmalige redacteur bij het dagblad Merdeka (“Vrijheid”) in beslag genomen. Dit familiealbum is twee jaar geleden ontdekt, toen een deel van het NEFIS-archief werd ontsloten. Het Nationaal Archief heeft een kopie versie van de foto’s aan Anwar geschonken.

Op 28 december aanstaande komt hij in het Nationaal Archief het originele album bekijken. Van het bezoek zullen opnames gemaakt worden door het TV-programma Andere Tijden, in samenwerking met Radio Wereldomroep.

Potsdam

Tijdens de Conferentie van Potsdam, in juli 1945, werd besloten Nederlands-Indië na de oorlog onder voorlopige bescherming van de Britten te plaatsen. Een besluit dat uitgerekend van kracht werd op 15 augustus 1945, de dag van de Japanse capitulatie. Maar in feite lag na de Proklamasi, de onafhankelijkheidsverklaring van 17 augustus 1945, de bestuursmacht over het grootste deel van Java en Sumatra bij de Republiek Indonesië. Het oosten van Nederlands-Indië werd gecontroleerd door geallieerde strijdkrachten en een Nederlands bestuur. In november 1946 trokken de Britse troepen zich terug en werden op Java en Sumatra “Tijdelijke Bestuursdiensten” opgericht.

Operatie Product

Het eerste overleg tussen de Nederlandse regering en (gematigde) Indonesische leiders was in april 1946. Nog zonder resultaat, omdat het Nederlands uitgangspunt voornamelijk was toegesneden op ‘herstel van orde en rust in Nederlands-Indië’. Ook vervolgbesprekingen leverden geen daadwerkelijke oplossing op. In het Javaanse Linggadjati (maart 1947) bereikten beide partijen weliswaar een politiek akkoord, waarbij Nederland beloofde het gezag van de Republiek Indonesië te erkennen en met desbetreffende deelstaat een unie te vormen. Maar de Tweede Kamer nam een andersluidende motie aan die leidde tot onoverbrugbare tegenstellingen en 20 juli 1947 uitmondde in militair ingrijpen van Nederland, ‘Operatie Product’. Deze eerste politionele actie werd onder zware druk van de Verenigde Naties op 4 augustus 1947 beëindigd.

Operatie Kraai

Om de partijen weer bij elkaar te krijgen nam de Veiligheidsraad het initiatief tot een (internationale) Commissie van Goede Diensten, die vanaf oktober 1947 de zogenoemde Renville-besprekingen voerde met de Republiek Indonesië en de Nederlands-Indische regering. Uitzicht op het bereiken van een politieke overeenkomst kwam er nauwelijks. Nederland achtte tenslotte voortzetting van het overleg zinloos en besloot 19 december 1948 over te gaan tot de tweede politionele actie (‘Operatie Kraai’). Het gebied van de Indonesische Republiek werd bezet en zowel president Soekarno als vice-president Hatta gevangen genomen. Een militaire actie, die aanleiding gaf tot grote, internationale verontwaardiging en de Verenigde Staten dreigden zelfs met het stopzetten van de Marshallhulp.

De opmaat tot de soevereiniteitsoverdracht

De Veiligheidsraad dwong Nederland terug te gaan naar de onderhandelingstafel en stelde de United Nations Commission for Indonesia in, met als voornaamste boodschap de totstandkoming van een staatkundige ordening van de Verenigde Staten van Indonesië en erkenning daarvan door Nederland. In mei 1949 werd het Van Roijen-Roem Akkoord ondertekend. Hierin werd onder meer vastgelegd dat er een wapenstilstand zou komen, Soekarno en Hatta vrijgelaten en een Ronde Tafel Conferentie - die tot de soevereiniteitsoverdracht moest leiden - voorbereid. En, van cruciaal belang, dat er in Indonesië geen overgangsregering onder Nederlandse leiding zou komen.

Bij de Ronde Tafel Conferentie in Den Haag werd op 2 november 1949 dan eindelijk een definitief akkoord bereikt. En was de weg vrij voor de soevereiniteitsoverdracht, 27 december 1949.

Collectie Nationaal Archief

Van de onderhandelingen wordt in het archief de papieren neerslag van de Nederlandse delegaties bewaard.
Nummers van de toegang (o.a.): 2.10.14; 2.10.17; 2.10.29; 2.10.36.15; 2.10.38; 2.10.40; 2.10.49; 2.10.62. Nummers toegang archief van NEFIS 1945-1950: 2.10.37.03; 2.10.62.

Zie ook de website www.afscheidvanindie.nl 

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in