gahetNA in het Nationaal Archief

De Nieuwe Hollandse Waterlinie wordt rijksmonument


Den Haag

De linie heeft ten doel het ten Westen daarvan gelegen belangrijke deel des lands, ook zelfs bij een langdurigen oorlog, geheel voor den vijand af te sluiten’, schreef Generaal-Majoor van Exter in 1874. De Waterlinie is een aaneenschakeling van lage gebieden die in oorlogstijd of bij dreiging daarvan, onder water konden worden gezet.

Uniek verdedigingswerk

In de forten, die aan de toegangswegen lagen, bewaakten afzonderlijke groepen of militaire eenheden het gebied. Zo vormt de linie een uniek verdedigingsnetwerk dat minister Plasterk onlangs voor plaatsing op de Rijksmonumentenlijst heeft voorgedragen. In 2008 is al besloten de Nieuwe Waterlinie te restaureren en er fiets- en wandelpaden aan te leggen.

Oude Waterlinie

De Nieuwe Hollandse Waterlinie was een voortzetting van de bestaande Hollandse Waterlinie die zijn oorsprong in de zestiende eeuw heeft.  De Republiek leek in 1672 reddeloos verloren toen troepen van de Franse Koning Lodewijk XIV weinig weerstand bij hun invasie ondervonden. Uiteindelijk bleken in het waterrijke Nederland inundaties of onderwaterzettingen bijzonder effectief: de waterlinie bracht de Franse opmars tot stilstand.

Nieuwe Waterlinie

In de loop van de negentiende eeuw (rond 1870) werd de Nieuwe Hollandse Waterlinie voltooid. Zij loopt van de Zuiderzee (nu IJsselmeer) tot aan de Biesbosch; is zo’n 85 kilometer lang, telt 46 forten en 5 vestingsteden. De forten en bijbehorende buitenwerken liggen vaak goed verscholen in het landschap. De onderlinge verbinding kwam tot stand met behulp van telegrafie (later telefoon), ‘Kondschapsdienst met behulp van Postduiven’ of rijpaard (later rijwiel).

Soldaten

Vanaf 1870 bereidden de ingekwartierde soldaten zich voor op een oorlog die er door de gevoerde neutraliteitspolitiek voorlopig niet zou komen kwam. Verveling was dan ook hun grootste vijand. Daarnaast was het klimaat in de forten, die van baksteen waren gemaakt en in de grond lagen ingegraven, vochtig en koud. Nieuwe technologische ontwikkelingen in de artillerie zorgden ervoor dat aan het eind van die 19e eeuw deze verdedigingsring al sterk verouderd was. Maar een preventieve werking had het nog altijd.

Eerste Wereldoorlog

Spannend werd het eigenlijk alleen gedurende de mobilisatiejaren van de Eerste Wereldoorlog, en later in 1939-1940. De verslagen van diverse oefeningen, zoals “Lekacces”, op 7 juli 1915 laten overigens geen goede indruk achter omtrent de staat van paraatheid en het organisatievermogen (‘slappe leiding’). Vliegtuigen, die een aanval vanuit de lucht in konden zetten en het opkomend antimilitarisme, dat tot onlusten leidde in 1917/1918, maakten dat de waterlinie als verdedigingswerk in onbruik raakte. Wat rest is een prachtig monument.

Nationaal Archief

De toegangen 3.09.19 t/m 3.09.30 bevatten een aantal archieven m.b.t. de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Ook het archief van het ministerie van Oorlog bevat veel informatie en daarnaast diverse kaartenarchieven als 4.BLF en 4.OSPV. 

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in