gahetNA in het Nationaal Archief

170 jaar spoorwegen


Den Haag

In 2009 is het 170 jaar geleden dat de eerste spoorlijn in Nederland werd geopend: die van Amsterdam naar Haarlem. In de loop der jaren verandert er veel rond die spoorwegen. Onder meer in de manier waarop zij worden geëxploiteerd. Daarover en over andere spoorzaken valt veel te vinden in het Nationaal Archief.

Verschillende spoorwegmaatschappijen

Vanaf de aanleg van de eerste spoorlijnen, waren er verschillende spoorwegmaatschappijen actief in Nederland. Het spoorwegverkeer groeide aanvankelijk onvoldoende, waardoor de regering het noodzakelijk vond hiervoor wetgeving te ontwikkelen. Dat resulteerde in 1860 in de spoorwegwet. Deze wet schreef voor dat de belangrijkste verbindingslijnen door de staat werden aangelegd. Exploitatie zou echter in handen van particulieren komen. In 1863 richtten een aantal zakenlieden uit Amsterdam en Rotterdam hiertoe de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen op (S.S.), die de meeste belangrijke lijnen uit de spoorwegwet exploiteerde. Naast de S.S. bleven er andere spelers actief, waaronder de Nederlandsche Rhijnspoorweg Maatschappij, die bijvoorbeeld de lijn Amsterdam - Utrecht - Arnhem beheerde.

Nederlandse Spoorwegen

Pas in 1917 gingen de twee grootste maatschappijen: de H.IJ.S.M (Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij) en de S.S. samen in de belangenmaatschap Nederlandse Spoorwegen. Zij namen de exploitatie over van verschillende andere maatschappijen. In 1938 fuseerden de twee en kwam de N.V. Nederlandsche Spoorwegen tot stand. De aandelen van deze NV kwamen in handen van de Nederlandse staat. Tot de reorganisatie van 1995 exploiteerde de N.V. Nederlandse Spoorwegen de meeste spoorlijnen. Bij deze reorganisatie werden beheer en exploitatie gescheiden. De staat nam het beheer voor zijn rekening. NS mag tot 2015 het hoofdrailnet exploiteren. Andere lijnen worden openbaar aanbesteed, zodat partijen als Arriva en Connexxion inmiddels ook een rol spelen in de markt.

Jassen te huur

De exploitatie van de spoorwegen is overigens niet het enige waar in de loop der jaren verandering in kwam. Ook het comfort in de treinen heeft de nodige ontwikkelingen doorgemaakt. Zijn de treinen tegenwoordig vaak flink op temperatuur, in de eerste treinen reden de ‘armste’ passagiers niet zelden in open rijtuigen. In Hattem waren om die reden zelfs jassen te huur op het station. Later werden personenrijtuigen verwarmd met stoven. Pas vanaf 1881 plaatste de S.S. die ook in de derde klasse, maar eerst alleen in de ‘vrouwenafdelingen’. Niet verwonderlijk dat het even duurde voor de passagiers van de volksschuiten (trekschuiten) hun weg vonden naar de derde klasse in de trein.

Literatuur

Anne Doedens en Liek Mulder, Een spoor van verandering. Nederland en 150 jaar Spoorwegen (1839-1989), Baarn 1989. Gerrit Nieuwenhuis, Nieuw Spoor. De ontwikkelingen van de spoorwegen in Nederland na 1970 (1971-2005), Alkmaar 2005

Nationaal Archief 2.16.13.02, Staatscommissie De Marez Oyens, 1908-1911, inventarisnummer 1 - 15

Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in