gahetNA in het Nationaal Archief

Schipper Willem Ysbrantsz Bontekoe bij het Nationaal Archief


Den Haag

Bijna iedereen kent Johan Fabricius’ jeugdboek De scheepsjongens van Bontekoe. Niet iedereen weet dat Bontekoe een schipper was die echt heeft bestaan. Het Nationaal Archief bewaart in het archief van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) een aantal documenten van Willem Bontekoe.

De avonturen van Bontekoe

Op zijn eerste reis naar Indië maakte schipper Bontekoe heel wat mee. Ten eerste mislukte het door slechte wind om vers voedsel en drinkwater in te slaan in de Nederlandse kolonie Kaap de Goede Hoop, halverwege de reis. Op 19 november 1619 was het schip ter hoogte van Straat Sunda gekomen, dicht bij de eindbestemming Batavia. Tijdens het tappen van het dagelijkse rantsoen brandewijn viel een brandend stukje kaarsenpit in de wijn. Die vatte direct vlam. Zeventig opvarenden lieten alvast een boot zakken en klauterden van boord. Toen het vuur het buskruit bereikt had, spatte het schip in één keer uiteen. Het grootste deel van de bemanning kwam om, maar Bontekoe overleefde de ontploffing van zijn schip. In de sloep met de overige zeventig overlevenden, dobberde hij dagen rond zonder eten of drinken. De uitgehongerde bemanning overwoog op een gegeven moment de scheepsjongens op te eten. Maar juist toen kwam land in zicht. De boot met uiteindelijk 56 overlevenden werd op 13 december 1619 opgemerkt door een andere VOC-vloot. Zo bereikten de overlevenden van de Nieuw Hoorn uiteindelijk Batavia.

Het scheepsjournaal van de eerste reis van Bontekoe is verloren gegaan bij de ontploffing van het schip. Misschien zouden we de naam Bontekoe nooit hebben gekend als boekverkoper en schrijver in Hoorn, Jan Jansz Deutel, niet geïnteresseerd was geraakt in zijn belevenissen. Hij bewerkte de aantekeningen en mondelinge toelichtingen van Bontekoe in 1646 op een literaire wijze en publiceerde deze als Iournael ofte Gedenckwaerdige beschrijvinghe vande Oost-Indische reyse van Willem Ysbrantsz. Bontekoe van Hoorn; Begrijpende veel wonderlijcke en gevaerlijcke saecken hem daer in wedergevaren. Johan Fabricius baseerde zijn verhaal over de scheepsjongens op dit 17e-eeuwse gedrukte verslag.

Bronnen over Bontekoe in het archief van de VOC

Na zijn roerige eerste reis bleef Bontekoe in Batavia. Gouverneur-generaal Jan Pietersz. Coen vroeg hem een expeditie naar China te ondernemen. Deze expeditie vond plaats van 10 april 1622 tot 2 april 1624 en is beschreven in een scheepsjournaal dat in het archief van de VOC wordt bewaard. De expeditie was geen succes. Met veel geweld probeerden de Hollandse schepen het fort Macau te veroveren op de Portugezen. Met dit fort in handen zouden ze een vrije doorgang naar China verkrijgen. Er vielen veel doden tijdens verschillende gevechten en uiteindelijk moest de VOC de aftocht blazen.
In ditzelfde scheepsjournaal is Bontekoes terugkeer van Batavia naar Holland in 1625 beschreven. De teksten in het journaal zijn niet eigenhandig door Bontekoe geschreven. Een klerk heeft de aantekeningen van Bontekoe gekopieerd. Het oorspronkelijke materiaal is niet bewaard gebleven.

Bekijk scans van het tweede journaal van Bontekoe

Het enige originele geschrift dat van Bontekoe bewaard gebleven is, is een brief van 4 januari 1623 gericht aan de gouverneur-generaal Coen in Batavia. Deze brief bevindt zich ook in het archief van de VOC. Hij schreef deze brief tijdens de acties op de Chinese kust en vraagt Coen of hij na de expeditie naar China terug mag keren naar het vaderland. Vanwege al zijn lotgevallen tijdens zijn eerste reis vond hij dat hij daar wel recht op had. Op 28 januari 1625 begint hij aan de terugreis naar Nederland.

Evenement

Op zondag 6 januari 2008 organiseert het Nationaal Archief een middag rondom dit beroemde verhaal uit de geschiedenis van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, met theater voor kinderen en speciale rondleidingen voor volwassenen.

Bekijk het nieuwsitem van EénVandaag over de film en over Bontekoe in het Nationaal Archief

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in